بەيبىت كۇننىڭ باتىرى

ەرلىك جاسايمىن دەپ ويلاپپىن با؟..

– ول كەزدە مەن ەرلىك جاسايىن دەپ ويلادى دەيسىڭ بە؟ بىراق قورىققان جوق­پىن, اۋىرىپ قالامىن دەسەم, جاڭ­بىر ارالاس قار توپەلەگەن ىزعارلى جەل­توق­ساندا سىرت كيىمىمدى شەشىپ, سۋعا قويىپ كەتەم بە؟ ىلەنىڭ ار جاعىندا دا, بەر جاعىندا دا قاراقۇرىم ەل قاپ­تاپ تۇردى. ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالاپ سۋعا تۇسكەن جوق. بالالار شىرقىراپ جىلا­عاندا ادامنىڭ جانى شىعىپ كەتە جازدايدى ەكەن...

بەيسەتاي اعانىڭ ەش بۇكپەسىز شىن جۇرەكتەن ايتقان ءسوزى: «ەرلىك جاسايىن دەپ ويلادى دەيسىڭ بە؟» بىراق ول ەرلىك جاساعان. ەرلىك بولعاندا قانداي, تەڭدەسسىز ەرلىك! ءيا-ءا... شىرىلداعان اتا-انا قايىق اۋدارىلىپ كوز الدىندا وزەنگە اعىپ بارا جاتقان بالالارىنا قولۇشىن بەرە الماعان عوي...

اۋداندىق كىتاپحانانىڭ فويەسىن­دە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ بىرەۋلەرى قا­لىڭ قاتتى قاعازدان جاسالعان قا­يىققا ىركەس-تىركەس وتىرىپ, بىرەۋلەرى التى قۇلاش كوك ماتانى قايىقتىڭ بۇ­يىرىنەن جەلپىلدەتىپ سەڭ كوشكەن وزەن­نىڭ كورىنىسىن جاساپ قىم-قۋىت ارە­كەتتە. بۇرىشتاعى دىبىس كولونكا­سى­نان ۇسكىرىك جەلدىڭ, شىلپىلداعان وزەن اعىسىنىڭ, بالالاردىڭ داۋىسى ەستىلەدى... كەنەت, قايىق اۋدارىلىپ, ۋ-شۋ باستالدى... شام جارتىلاي ءوشىرىلىپ, كەش قاراڭعىلىعىن ءبىلدىردى. ۇمىر-جۇمار, قاراڭ-كۇرەڭ... «قۇتقارىڭدار! اپا-ا!.. ما-ما-ا! قۇتقارىڭدار!.. ۆوۆا, كومەكتەس!..» جىلاعان قىز داۋىسى. كىشكەنتاي اكتەرلەردىڭ ءوز رولدەرىن سون­شالىقتى نانىمدى سومداعانى, بەيسە­تاي اعا قالتاسىنان بەت ورامالىن الىپ, كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتتى.

– اينالايىندار-اي, كوزىمنەن جاس شىعاردى عوي... اناۋ ايقايلاپ «ۆوۆا!..» دەپ جىلاعان قىزدىڭ زىڭگىتتەي ەكى اعا­سى سول كەزدە جاعادا تۇرعان, كەڭشار­دىڭ گاراجىندا بىرگە جۇمىس ىستەيمىز, بالا كەزدەن بىرگە وسكەنبىز. ەكەۋىنىڭ دە سۋعا سەكىرۋگە ءداتى جەتپەگەن... جەلتوقساندا كەش تەز تۇسەدى. توپەلەي قار جاۋىپ, اياق استىنا جەل كوتەرىلىپ, وزەن بەتىندە ءبىر اپتا بۇرىن قاتىپ, سول كۇنى مورت-مورت سىنعان سەڭ كوشكىنى جۇرە باستادى. قايىقتىڭ ورتا جولدا اۋدارىلعانىن ءوز كوزىمەن كورگەن جاعاداعى جۇرتتىڭ زارەسى ۇشىپ, قورقىپ كەتكەن دە...

ول كەزدە بەيسەتاي اعامىز 34 جاستا ەكەن. قۇلاشتاي ءجۇزىپ ايقاي-شۋدىڭ ورتاسىنا جەتكەن كۇيدە الدىمەن توڭ­كەرىلگەن قايىقتى اۋدارىپ ورنىنا قويا­دى دا, ونى جانۇشىرعان قايىقشىعا ۇستاتىپ, ءوزى تارىداي شاشىراعان بالالاردى ءبىر-بىرلەپ قايىققا يكەمدەپ جەتكىزىپ, جانتالاسا ءجۇزىپ ءجۇرىپ جينايدى. ون بەس بالانىڭ 12-ءسىن جينايدى, ۇشەۋىن اعىس الىپ كەتەدى...

– ۇرەيى ۇشقان بالالاردىڭ بىرەۋى شاشىمنان, بىرەۋى قولىمنان, بىرەۋى اياعىمنان تاس قىپ ۇستاپ, جابىسىپ قال­­عان. مەنىڭ ءوزىم سۋعا كەتىپ قالۋىم مۇمكىن, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى عوي, اتا-بابالارىمنىڭ ارۋاعى دەمەگەنى شىعار, ايتەۋىر, جۇلقىنىپ ءجۇزىپ ءجۇرىپ قا­يىقتى تولتىردىم... سودان قايىقتى سۇي­­رەي-مۇيرەي جاعاعا ۇمتىلدىم.

 

«سەرەيىپ قاتىپ قالعام...»

بالالارىنا قولى جەتىپ اسىعىس كۇي­دە ءۇيدى-ۇيىنە تاراعان اتا-انا ەسىن جيىپ, ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ بارىپ قۇتقارۋشى بەيسەتايدى ىزدەمەي مە؟ سويتسە, ابدەن قالجىراعان بەيسەتاي كيىمىن دە كيىپ ۇلگەرە الماي, ەسىنەن تانىپ, جاعادا­عى شوق سەكسەۋىلدىڭ تۇبىندە سەرەيىپ جاتىر دەيدى. ماشيناسىن الدەكىم ءمىنىپ كورشى اۋىلدان كومەك سۇراۋعا كەتىپتى... دەنە يىلمەيدى, مۇز بوپ قاتىپ قالعان. جۇرت جيىلىپ, جۇگىرىپ ءجۇرىپ بەيسەتايدى بورەنە اعاش كوتەرگەندەي قىلىپ ۇيىنە جەتكىزەدى.

– ايەلىم ەكى بالامەن ارعى بەتتەگى توركىنىنە كەتكەن. «كۇن بۇزىلىپ تۇر. اشىلسىن, سول كەزدە قايتارسىڭدار» ­دەپ تەلەفونمەن ءوزىم سالەم ايتقام. ايت­پەسە, سول كۇنى جولعا شىقسا, ەكى ورتاعا جۇرەتىن جالعىز قايىق, قۇداي بىلەدى اقىرى نە بولارىن... ۇيدەگى جالعىز انام سۇڭگى مۇزداي قاتىپ قالعان, نە دەم جوق, نە قيمىل جوق بالاسىن كورگەن بويدا, بوتاداي بوزداپ, ەسى كىرەلى-شىعالى جۇ­گىرىپ ءجۇرىپ, كورشىمىزدى شاقىرتادى... مەنى «كوز جۇمدىعا» ساناعان كورشى­مىز جۇنىسبەك اتا, مولدالىعى بار ەدى, دارىگەرلەردىڭ رەزىڭكە قاپشىعىنا ىس­تىق سۋ قۇيىپ اكەل دەيدى اپاما. اللا تاعا­لانىڭ قۇدىرەتى عوي ابدىراپ ەسسىز جۇرگەن انام الگى «گرەلكىنىڭ» اۋزىن دا جاپ­پاعان, اقساقال ونى قولىنا الا بەرىپ قايناپ تۇرعان ىستىق سۋدى مەنىڭ ۇستىمە «قولقىلداتىپ» قوتارىپ الادى... دەنەم ء«دىر» ەتىپ, قايناق سۋدان ء«تىرىلىپ كەتىپپىن...» سودان 23 كۇن ۇيدە جاتتىم. قويدىڭ قۇيرىعى مەن سورپاسى جانىمدى الىپ قالعان.

بولعان وقيعانىڭ ەرتەسىنە كۇللى اۋدان تىك تۇرىپ, 12 بالانى ارنايى تىك­ۇشاقپەن الماتىداعى ەڭ ۇلكەن ەمحا­نا­عا الىپ كەتەدى. ەسىن ءالى جيىپ ۇلگەر­مە­گەن بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ «ۇيدە انام جالعىز, ايەلىم, بالا-شاعام توركىنىنەن كەلگەن سوڭ بارايىن...» دەپ ۇيدە قالا­دى. ءوز-وزىنە كەلىپ, اياعىنا تۇرعان كۇنىن كۇتىپ وتىرعان ەكەن نۇسقاۋشىلار «با­قاناستىڭ باتىرىنىڭ» اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي تۋرا سول كۇنى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءزاۋلىم عيماراتىنا جەتكىزەدى.

– اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بەك­بولات تۇرىسجانوۆ دەگەن قاتال كىسى ەكەن, پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا اۋداننىڭ كۇللى باسشىسىن تىك تۇر­عىزىپ قويىپ «بۇيرالادى-اي» كەپ. الدىمەن ماعان العىس ايتتى. مەن كەڭ­شار ديرەكتورىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەكى كىسىنى ارعى بەتتەن – ءۇشجارمادان كەلەتىن قايىققا مىنگىزۋ ءۇشىن جاعاعا جەتكىزگەم سول كۇنى. سولاردىڭ ءبىرى سوت, ەكىنشىسى ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ەكەن. حاتشى ەكەۋىنە «پارتبيلەتتەرىڭدى ۇستەلگە قويىڭدار. وزدەرىڭدەي جاپ-جاس جىگىت, ناعىز كوممۋنيست داۋرەنبەكوۆ ويلان­باي سۋعا ءتۇستى. سەندەر تۇسكەندە الگى ءۇش بالا دا امان قالار ەدى» دەپ ايقاي­لادى. ول ەكى بايعۇستا جازىق جوق. ءبىرىنىڭ سۋدان شوشيتىن كەسەلى بار دەگەن دارىگەرلىك انىقتاماسى بولسا, ەكىنشىسى, اعىسى قاتتى, ارناسى كەڭ وزەندە ءجۇزىپ كورمەگەنىن ايتىپ جىلامسىرادى. ال ولارعا قاراعاندا مەن ىلەنىڭ اعىسىنا قارسى ءجۇزىپ, وسكەنمىن عوي ەندى... – دەگەن ەدى بەيسەتاي اعا سول كۇنگى ايرىقشا «بيۋرونى» ەسكە الىپ.

ەكى اپتادان سوڭ الماتىدان ارنا­يى وكىل كەلىپ قۇتقارۋشى بەيسەتاي داۋ­رەنبەكوۆتىڭ قولىنا سوچي كۋرورتىندا دەمالاتىن جولداماسىن ۇستاتىپ, قال­تاسىنا 24 كۇنگە جەتەرلىك پۇل سالىپ, ۇشاققا وتىرعىزادى.

 

سوچيدە قۇرمەتكە بولەنگەن باتىر

ءسوچيدىڭ ەڭ تاماشا دەمالىس ورنىن­داعى العاشقى 4-5 كۇن ەلەۋسىز وتكەن. ءبىر كۇنى ءتۇس اۋا جاس شامالارى تەتە وزبەك, تاجىك جانە ءوزىمىزدىڭ ماڭعىستاۋدان بار­­عان جىگىت – بارلىعى ءتورت جىگىت ادەت­تەگىدەي كۋرورتتىڭ كىتاپحاناسىندا «ساۋات اشىپ» وتىرماي ما؟

كەنەت, «پراۆدا» گازەتىن وقىپ وتىر­عان وزبەك جىگىتى «و, مىنا قارا, مىنا قارا... قازاقستاندا ءبىر جىگىت وزەنگە اعىپ بارا جاتقان 12 بالانى اجالدان قۇت­­قا­رىپ الىپتى... قىستىڭ كۇنى... وي, ناعىز جىگىت, وي جىگىت!..» دەيدى. ءبارى جاپا-تارماعاي «پراۆداعا» ۇمتىلادى. گازەتكە كوز جۇگىرتكەن بەيسەتاي داۋرەن­بەكوۆتە بوتەن وي جوق, «وي, مىناۋ مەن عوي...» دەيدى تاڭدانىسپەن. الگى ءۇش دوس گازەتتى قولدارىنا ۇستاپ, توتەلەپ كۋ­رورتتىڭ ديرەكتورىنا تارتادى. بەي­سەتايدىڭ «ە, نەعىلاسىڭدار, كەرەگى جوق, وتكەن ءىس قوي...» دەگەنىنە قاراماعان. قازاقستاننان كەلگەن باتىرعا تەڭدەسسىز قۇرمەت كورسەتۋ سول كۇننەن باستالادى دا كەتەدى.

– كۇندە كەزدەسۋ, كۇندە ماقتاۋ ءسوز... ءتىپ­تى جەرگىلىكتى گازەتتەردەن جۋرناليس­تەر كەلىپ قايتا-قايتا سۇحبات تا الدى. قانداي جيىن بولسا, مەنى دەرەۋ «بۇل جىگىت تە باتىر» دەپ, كسرو-نىڭ ءار بۇ­رىشىنان كەلگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىر­لارىمەن, سوتسياليستىك ەڭبەك ەر­لە­رىمەن توردە قاتار وتىرعىزادى. سو­نىمەن, كۇللى دەمالۋشىلاردىڭ نازارى مەندە... قوياتىندارى ءبىر-اق سۇراق: «قالاي ەرلىك جاسادىڭىز؟» مەن ايتامىن: «ويلانۋعا ۋاقىتىم بولمادى, قار بوراپ تۇر, جەل كوتەرىلدى, قايىق كوز الدىمىزدا اۋدارىلدى, بالالار شىرىلداپ سۋدا اعىپ بارادى. شەشىندىم دە, سەكىردىم...» قىسقاسى, 24 كۇن دەمالىس­تىڭ سالتاناتپەن قالاي وتكەنىن سەزبەي قالدىم. قايتار كۇنى كۇللى كۋرورت اياعىنان تىك تۇرىپ, ء«بىزدىڭ باتىرىمىز, ءبىزدىڭ باتىرىمىز» – دەپ ۇزاق قول شاپالاقتاپ, مۋزىكامەن شىعارىپ سالدى. ول ءبىر عاجاپ, ۇمىتىلماس كۇندەر ەندى... – دەپ, كوپ كۇلمەيتىن بەيسەتاي اعا وسى جولى جايدارلانا ءبىر ك ۇلىپ, ەستە­لىكتەردى ەسكە الىپ جاتتى.

– ون ەكى بالانى اجالدان امان الىپ قالۋ شىنىندا دا ەرلىك, سىزگە سول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ كەرەك ەدى عوي! – دەيمىن اعامىزعا.

– العاشىندا «باتىر» اتاعى بەرىلەدى ەكەن, سونداي اتاققا ۇسىنىپتى دەگەن سوزدەر شىققان! كەيىن كسرو ۇكىمەتى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن شەكتەل­دى. ءوز باسىم «التىن جۇلدىزدى» ويلايتىنداي حالدە بولعانىم دا جوق. ونىڭ ۇستىنە ء«تورت ۇلتتىڭ وكىلدەرىن قۇرايتىن قايىقتاعى اپاتقا ۇشىراعان بالالاردىڭ سۋعا كەتكەن ۇشەۋى ۇلى ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى ەكەن. سوندىقتان باتىرلىققا دەگەن ۇسىنىستى ۇكى­مەت قولداماپتى-مىس» دەگەندى ءوز قۇلا­عىم­مەن ەستىدىم. اينالايىندار-اۋ, انان­داي جانۇشىرعان الاساپىراندا, قاراڭعى تۇسە باستاعان كەز... مەن ءوز بالامدى دا تانىمايتىن ەدىم, قولىما ىلىنگەنىن قايىققا يكەمدەپ سالا بەردىم, سالا بەردىم دە قايىقتى اسىعىس جاعاعا سۇيرەدىم. اۋدان قۇرمەتتەدى, وبلىس قۇرمەتتەدى. سوچيدەگى جاعدايدى جاڭا ايتتىم! كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق بۇ­رى­شىنان مەكتەپتەردەن – بالالاردان سۇيسىنگەن, مەنى ماقتان تۇتاتىندارى تۋرالى حاتتار ەسەپسىز كەلىپ تۇردى. ەلىم وسى كۇنگە دەيىن قۇرمەتتەيدى. قاجەت ەتسەڭ, ايتايىن, مەنىڭ قۇتقارعانىم – 2 چەشەن, 3 ۋكراين, 4 ورىس, پولياگى بار, قالعاندارى قازاق بالالارى... مەن – شوفەر, بۋلىگا مەن اعايىندى ياششەنكو­لار – ۆولوديا, الەكسەي, ستەپان سلەسار­لار, گاراجدا وتىرىپ ءبارىمىز ەڭكىلدەپ, تالاي جىلادىق. نە وزدەرى قارىنداستا­رى ءۇشىن ىلەگە سەكىرىپ تۇسە الماعان, نە مەنى قۇتقارمادىڭ دەپ كىنالاي المايدى... وي, باسقا بەرمەسىن مۇنداي قاسىرەتتى؟ قايىقشى ۆاسيا بازارنوۆ دەگەن كىسى ەدى, جەكە موتورلى قايىعىمەن ادام باسىنا ءبىر سومنان الىپ ءارلى-بەرلى جولاۋشى تاسىمالدايتىن... ونى ءۇش جىلعا سوتتادى.

 

ىلەنىڭ تولقىنىنا قاراي المايمىن...

...سول كەزدە ايداربەك تەگىسباەۆ پەن سەرگەي پروتسەنكو ءبىرىنشى سىنىپتا وقيتىن. ولارعا «ەكىنشى ءومىر سىيلاعان اكەلەرى» بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆتى ورتاعا الىپ, ءبارىمىز ايتۋلى وقيعا بولعان جاعالاۋعا كەلدىك.

– وسى وزەننىڭ بەتىنە, تولقىنىنا قا­راي المايمىن, – دەپ ءبىر كۇرسىنگەن بەي­سەتاي اعا سوندا, – قايىقتان قۇلا­عان الگى ءۇش بالا دەيسىز بە, بۇل ىلەنىڭ اعىسى تالاي ادامنىڭ وبالىنا قالدى عوي, تالاي ادامنىڭ ءومىرىن ءۇزدى. كە­يىن كوكتەمدە سەڭ بۇزىلعاندا الگى ءۇش بالانىڭ ءبىرى تابىلدى, اپالى-ءسىڭلى­لى ەكى قىز ءىز-ءتۇزسىز كەتتى... توتەلەپ كەلسە وت پەن سۋدىڭ كەساپاتىنان ەشكىم قۇ­تىلماعان, – دەگەن-ءدى اينالاعا ويلانا كوز تاستاپ.

سەرگەي قازاقشا تازا, انىق سويلەيدى.

– بەيسەتاي اعاما باتىر اتاعىن بەر­مەسە دە ناعىز باتىر, ءبىزدىڭ ەكىنشى اكە­مىز. سول جولى مەنىڭ اپكەم ۆاليا دا قۇت­قا­رىلدى عوي, قىسقاسى, ول كىسى ءبىز­دىڭ اۋلەت­كە ءومىر سىيلادى... ءوزىمنىڭ بالا­لا­رىم دا ەرجەتىپ قالدى. ولار مەنىڭ ماڭ­گى-باقي كىم­گە قارىزدار ەكەنىمدى ەش ۇمىتپايدى.

– بەيسەتاي اعانىڭ پالتومنىڭ جا­عا­سىنان قارۋلى قولىمەن ءىلىپ الىپ قا­يىقتىڭ ەرنەۋىنەن اسىرىپ تاستاعانى ەسىمدە... موتوردان تاس قىپ ۇستاي الدىم. گازەتتەردەن وقيمىز, سۋدان ەكى ادامدى قۇتقارعانعا باتىر بەرىپ جاتىر دەگەندى. ءبىز­دىڭ بەيسەتاي اعامىز 12 بالانى قۇت­قار­دى. بىراق باتىر اتاعىن بەرمەدى. ەگەر سول كۇنى جاعالاۋدا بەي­سەتاي اعا بولما­سا, شە... ويلانىپ كورى­ڭىزشى, – دەيدى ايدار­بەك.

ايداربەك پەن سەرگەي سۋ شايعان ىلە­نىڭ جاعاسىندا تۇرىپ, وتكەن كۇندى قينالا ەسكە الدى. سول كۇنى ءۇشجارما ينتەرناتىندا وقيتىن بالالار ادام تاسىمالداۋشى جالعىز قايىقتى كەشكە دەيىن كۇتكەن ەكەن. ينتەرناتتا بۇ­لاردان باسقا اقكول, كوكتال, كولجيدە اۋىلدارىنىڭ دا بالالارى وقيتىن. كۇن جەكسەنبى. ەرتەسىنە وسى موتورلى قايىقپەن كەرى قايتۋ كەرەك. «ەكى رەيس جاسايىن» دەگەن قايىقشى بازارنوۆتىڭ سوزىنە بالا ەمەس پە, ۇيلەرىنە اسىققان وقۋشىلار شۋىلداپ, قۇلاق اسپاعان. ۇلكەندەر جاعى بالالارعا ەسكەرتۋ جاساپ, سەس كورسەتپەگەن. جاڭبىر ارالاس قار جاۋعان, –20 گرادۋس اياز. جەل كو­تەرىلگەن, سەڭ جۇرگەن.

...بەيسەتاي اعانىڭ ۇيىنە الماتى­دان, نوۆوسىبىردەن, ماحاچكالادان, كراسنو­دار مەن كراسنوياردان ءوزى قۇتقارعان با­لالار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى­نان قۇت­تىقتاۋلار وسى كۇنگە دەيىن ەش ءۇزى­لىسسىز كە­لىپ جاتادى... جىل سايىن 18 جەل­توقسان كۇنى.

 

ەرلىكتىڭ تەگى بولا ما؟..

ءيا, ەرلىكتىڭ دە شىعۋ تەگى بولادى ەكەن... اتى بۇكىل كەڭەس وداعىنا جا­يىل­عان قۇتقارۋشى بەيسەتاي داۋرەن­بەكوۆتىڭ ءومىر تاريحىن زەردەلەپ, زەيىن سالىپ, كوڭىل قويار بولساڭىز تاڭعا­جا­يىپ تاريحي دەرەكتەرگە قانىعاسىز! قادىرمەندى قاريا وزىنە حالىق بەرگەن «باقاناس باتىرى» اتاعىن 46 جىل بويى داق سالماي, قىلاۋ تۇسىرمەي ارقالا­دى. بالقاش اۋدانىنىڭ ارالتوبە اۋى­لىندا باقۋات ءومىر ءسۇردى. اتا-باباسىنان قال­عان, ءوزى ايتاتىنداي, قارا مىلتىق پەن قارا قاقپاندى ەرمەك ەتتى. ايتپاقشى, بۇگىنگى اڭشىلاردىڭ وزىنە تاڭسىق كورى­نەتىن ءداۋىر جالعاستىرعان سول شويىننان قۇيىلعان قارا قاپاننىڭ تىستە­ۋىك اۋزىن ەكىنىڭ ءبىرى «كۇشەنگەنمەن» اشا ال­مايتىنىنا كۋا بولعانىمىز بار... ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى قا­لىڭ قامىستا كادىمگى جولبارىستىڭ جورت­قانى, ونىڭ كيەلى حايۋانعا كيەلى مە­كەن بولعانى تۋ­رالى دا سول جولى بەي­سەتاي اعادان ەستى­گەن ەدىم. بەيسەكەڭ اعا­­مىزدىڭ اتاسى جاڭادان قۇرىلعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ حايۋاناتتار پاركىنە بالقاش جولبارىسىنىڭ ەكى كۇشىگىن سىيلاپ, سىياقى العان. جولبارىس اۋلاۋدا اتاسىنىڭ ءوز ءتاسىلى بولعان!..

قوقىشباي ەسىمدى ەندى ءبىر اتاسى تۋرالى اڭىز ءتىپتى قىزىق... الگى كىتاپحا­ناداعى سالتانات كەزىندە (2014 جىل) ءسوز سويلەگەن اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ سول كەزدەگى جاۋاپتى حاتشىسى, بەلگىلى جۋرناليست مارات قاشقىمباەۆ: «بەيسەكەڭ اعامىزدىڭ ءبىر اتاسى قوقىشباي بابامىز ىلەنىڭ ەڭ اعىسى قاتتى يىرىمىنەن ەكى قولىمەن باس ۇستاعان كۇيى ونى ءمۇجىپ, اياعىمەن-اق ءجۇزىپ وتەدى ەكەن دەگەن اڭىز شىندىققا جاقىن. ىلەنىڭ جاعاسىن بالىقشا جۇزگەن كىسىلەر عانا مەكەندەگەن...» دەگەن ەدى.

...ەكى-ءۇش جاسار كەزى ەكەن. جىڭعىل­دىڭ اراسىندا ەشكى-لاقتىڭ سوڭىنا ەرگەن جالاڭ-اياق, جالاڭبۇت بالا ءىزىم-قايىم جوعالىپ, شاعىن اۋىلدى دۇر­لىكتىرەدى. ءبىر ءتۇن ىزدەيدى, ءبىر كۇن ىزدەي­دى. سوعىس باس­تالعان. جۇرتتىڭ ءبارى ماي­دان ءۇشىن ەڭبەك­تە. قولى بوس جۇرگەن ادام جوق. تاڭ قى­لاڭ بەرە بورپىلداق توپىراقتى با­سىپ جۇرگەن بالانىڭ ىزىنە تۇسەدى ءىز كەسۋ­شىلەر. ول كەزدە اققول اۋىلىندا تۇرا­تىن ادام دا كوپ ەمەس ەكەن. ءىز جول بو­يىن­داعى قۇدىققا الىپ كەلەدى. ىزدەۋشى توپ «بالا ءوز سۋرەتىن كورەم دەپ قۇلاپ كەتتى مە؟» دەپ, قۇدىقتى ءسۇزىپ شىعادى. جوق.

– سودان... كۇن-ءتۇن قاتپاي شارۋا­دا جۇرگەن اكەمدى شاقىرتقان. اۋىل­داعى­­لاردىڭ شاپشاڭى سول كىسى بولعان دەگەن­دى كەيىن تالاي ەستىدىم! جانۇشىر­عان اكەم توڭىرەكتى تۇگەل شارلاپ مەنىڭ شىعىسقا بەت العان ءىزىمدى تابادى. تۇپ-تۋرا زيراتتاعى الدابەرگەن اتامىز­دىڭ كۇمبەزىنە كىرىپپىن. بورپىلداق توپىراقتاعى بالانىڭ ىزىنەن كەيىنگى تۇسكەن ەكى قاسقىردىڭ ءىزىن كورگەندە ىز­دەۋشى جۇرت بىردەن «ويبۇي, قاسقىر جەپ قويدىعا» توقتايدى. ەكى قورقاۋ دا مەنىڭ ىزىممەن كۇمبەزگە كىرگەن... مى­نا قىزىقتى قاراڭىز, ىشتە جالاڭ اياق, جالاڭ بۇت, تىرجالاڭاش ءابدان قال­جىراعان مەن تاستاي قاتىپ ۇيىقتاپ جا­تىپپىن. شەشەمنىڭ ايتۋىنشا, ەمشەكتەن شىقپاعان كەزىم ەكەن...

ماعان ويلانا ءبىر كوز تاستاعان باتىر اعا كەنەت: «دەنى ماما-قاسقىر جارىقتىق ءتىلى شىقپاعان بالاعا تيىسپەيدى ەكەن دەگەندى ەستيتىنبىز. مەنىڭ بىلدىرلاپ سويلەپ جۇرگەن كەزىم ەكەن. نە بولعانىن, باسىمنان نە وتكەنىن ايتىپ بەرە الماپپىن. بىراق ابدەن قورقىپ قالعان ەكەنسىڭ دەيتىن. بالانى قاسقىر ەمىزىپتى دەگەندى كىتاپتاردان وقىعانمىن» دەپ بارىپ, ءبىر توقتاعان. تەڭدەسى جوق جاسالىنعان ەرلىكتىڭ نەگىزى وسىناۋ اڭىز تەكتەس اڭگى­مەلەردە جاتقان جوق پا ەكەن دەپ مەنىڭ دە تاڭدانعانىم راس سوندا...

* * *

2018 جىلى 3 قازاندا ەرلىگى باعالان­باعان حالىق باتىرى بەيسەتاي داۋرەن­بەكوۆ 80 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ارال­توبەدە جەرلەندى. ەرلىك يەسى تۋرالى ەڭ العاش باق-تا تەبىرەنە, توگىلدىرىپ ەسسە جازعان بەل­گىلى اقىن ءارى جۋرناليست ءنۇسىپباي ءابدى­راحيم حالىق باتىرىنىڭ قابىر تاسىنا مىناداي ەپيتافيا جازدى:

اق جانىمەن اقتارىلا كۇلەتىن,

جۇرتتىڭ ءبارىن باۋىر ساناپ جۇرەتىن.

ۇرپاق ءۇشىن ولىمگە باس تىگەتىن

جاتىر مۇندا بەيبىت كۇننىڭ باتىرى

ءومىردى ۇلكەن جۇرەگىمەن سۇيەتىن!

ەرلىگىنە ەلى باسىن يەتىن,

اقشا قارداي كىر شالماعان نيەتىن,

يماندى بول, ارداعىم!

ال مەنىڭ ەسىمدە... مەنىڭ ەسىمدە «قا­سيە­تىڭنەن اينالايىن ديماش اعا ءبىز­دىڭ اۋدانعا ءۇش رەت كەلدى, سودان وسى اۋماق­­تان كوپىر سالىپ بەرىپ كەتتى. ويت­كەنى ول كىسى وسىنداعى وتكەن قاي­عى­لى وقيعادان ابدەن حاباردار ەدى. حا­لىق كەيىن وعان «دىنمۇحامەد قوناەۆ اتىن­داعى كوپىر» دەگەن اتاق بەردى. مەنىڭ جاساعان ەر­لىگىمنىڭ وتەۋى – وسى كوپىر!» دەگەن بەي­سەتاي اعانىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى قالىپتى...

 

تالعات ءسۇيىنباي,

جۋرناليست

 

الماتى