سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, بۇل باعىتتاعى شارالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ – زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى باستى باسىمدىقتىڭ ءبىرى. سەبەبى قاراپايىم حالىقتىڭ سوت پەن سۋدياعا دەگەن سەنىمى بيلىك پەن مەملەكەتكە دەگەن سەنىممەن بىردەي. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان سوت رەفورماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى قالاي؟ سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ناتيجەسىن حالىق سەزىنە الدى ما؟ سوت جۇيەسىن دامىتۋ باعىتىندا قولعا الىنعان زاڭنامالىق باستامالار مەن ۇزاقمەرزىمدى مىندەتتەر قالاي ورىندالىپ كەلەدى؟ ءبىز سالاعا قاتىستى قوعامدا تالقىلانىپ جۇرگەن وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردى جوعارعى سوت توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالعانىنا ءبىر جىل بولعان اسلامبەك مەرعاليەۆكە قويعان ەدىك.
– اسلامبەك امانگەلدى ۇلى, مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان رەفورمادا سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى, تاپسىرمالار قويىلدى. سوت جۇيەسىن دامىتۋ باعىتىندا قازىرگى تاڭدا قانداي جۇمىس ىستەلىپ جاتىر؟
– سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ رەفورماسى ءدال قازىر بەلسەندى كەزەڭدە دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىندا ايتىلعان تاپسىرمالار تۇراقتى ورىندالىپ كەلەدى. سۋديا رەتىندە دە, قاراپايىم ادام رەتىندە قوعامعا رەفورما عانا ەمەس, سوت تورەلىگىن اتقارۋ ساپاسىنىڭ دا جوعارى بولعانى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىن. حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن ءۇمىتى مەن سۇرانىسى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان العاشقى كۇننەن باستاپ جۇمىستىڭ وسى ماڭىزدى باعىتىنا نازار اۋداردىم.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سەناتتا سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى. توپ قۇرامىنداعى دەپۋتاتتار, ادۆوكاتتار, زاڭگەر-پراكتيكتەر, عالىمدار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ جانە ءبىزدىڭ باستامالارىمىزدى تالقىلايدى. بۇل – ناتيجەلى قادام. سەبەبى مۇنداي الاڭ تەك شاعىمداردى ەمەس, سوت قىزمەتتەرىن تىكەلەي پايدالانۋشىلاردىڭ ناقتى ۇسىنىستارىن تىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پلاتفورما بىزگە سىندارلى ديالوگ قۇرىپ, كوپتەگەن ماڭىزدى شەشىم بويىنشا ىمىراعا كەلۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ ناتيجەسى – بيىل ناۋرىزدا قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەر. بۇل – وتە اۋقىمدى جاڭالىقتار بلوگى. كوپ شاعىم سوت ۇدەرىستەرىنىڭ سوزىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى ايتىلاتىن. ويتكەنى ءبىرىنشى ساتى ىستەردى پىسىقتامايدى, اپەللياتسيا ىستەردى كەرى قايتارعاننان كەيىن ءبارىن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلەتىن. سالدارى – جوعالعان ەسىل ۋاقىت پەن قاراجات. سول سەبەپتى اپەللياتسيالىق سوتتار شىلدەدەن باستاپ ىستەردى قايتارۋدى توقتاتتى. ەگەر اپەللياتسيا ءبىرىنشى ساتىداعى شەشىمنىڭ كۇشىن جويسا, سول ساتىداعى سوت قاعيدالارىنا سايكەس ءىستىڭ نۇكتەسىن قويادى, ياعني ءىستىڭ بارلىق ءمان-جايىن انىقتاپ, شەشىم قابىلدايدى.
بۇل قادام ءىستى تەز ءارى ءتيىمدى شەشۋگە, بۇزىلعان قۇقىقتاردى تەزىرەك قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بۇل شارا ەكى ساتىداعى سۋديالاردىڭ وزدەرى قابىلداعان شەشىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ, سوت پراكتيكاسىنىڭ بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ءجيى كوتەرىلەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت توراعالارى تاراپىنان سۋديالارعا جاسالاتىن قىسىم. قۋدالاۋ ورگاندارى تاراپىنان قىسىمدى جويىپ, سۋديالارعا قاتىستى جاسىرىن ارنايى جەدەل ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ماقساتىندا بۇرىنعىداي وبلىس پروكۋرورىنىڭ ەمەس, ەندى تەك باس پروكۋروردىڭ سانكتسياسى قاجەت. بۇل شارا دا زاڭنامالىق تۇرعىدان بەلگىلەندى.
سونداي-اق جوعارعى سوت سۋديالىعىنا كانديداتتار رەتىندە سەناتقا بالامالى نەگىزدە كەمىندە ەكى كانديدات ۇسىنىلا باستادى. جاڭا جىلدان باستاپ اۋداندىق سوتتاردىڭ توراعالارىنا قاتىستى سايلاۋ ەلەمەنتتەرىن ەنگىزەمىز. بۇل لاۋازىمدارعا كانديداتتاردى سۋديالار جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى وزدەرى سايلايدى. بۇل رەفورما اۋداندىق دەڭگەيدەگى 376 سوتقا قاتىستى. ۋاقىت وتە كەلە, سايلاۋدىڭ وسى ءتاسىلىن وبلىستىق سوتتارعا قولدانۋعا بولادى. مۇنداي قادامدار سۋديالاردى تاعايىنداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, مانساپتىق ءوسۋ جۇيەسىن انىق ءارى تۇسىنىكتى ەتەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭاشىلدىق – «وتباسىلىق سوتتاردىڭ» قۇرىلۋى. ماسەلە يۋۆەنالدى سوتتاردىڭ سوتتىلىعىن كەڭەيتۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. ءبىز بالا مۇددەسىن الدىڭعى قاتارعا شىعاردىق. سوندىقتان بيىل 1 قىركۇيەكتەن باستاپ, يۋۆەنالدى سوتتار كامەلەتكە تولماعانداردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى قوزعالاتىن ىستەر مەن داۋلاردىڭ بارلىعىن قاراي باستادى.
رەفورمالاردىڭ ەكىنشى پاكەتى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن سوت ارقىلى قورعاۋ تيىمدىلىگىن, سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سۋديالاردى جاۋاپقا تارتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى سىننىڭ كوپ ايتىلاتىنى بەلگىلى. سۋديانىڭ زاڭدى ورەسكەل بۇزۋعا جول بەرگەنى تىكەلەي كورسەتىلگەن اپەللياتسيالىق نەمەسە كاسساتسيالىق ساتىداعى قاۋلىلارى از دا بولسا كەزدەسەدى. بىراق ەشقانداي سانكتسيا قولدانىلمايدى.
– وسى تۇستا «نەلىكتەن؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.
– ستاتيستيكاعا ءمان بەرسەك, كەيىنگى 4 جىلدا زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزۋ تۋرالى 1,5 مىڭعا جۋىق قاۋلىنىڭ تەك تورتتەن ءبىرى عانا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ جانىنداعى سوت جيۋريىنە جەتكەن. تۇيتكىل تارتىپتىك ءىس جۇرگىزۋدىڭ قولدانىستاعى تەتىگىنەن تۋىنداپ وتىر. قازىرگى تاڭدا زاڭ بۇعان سۋدياعا قاتىستى ماتەريالداردى سوت جيۋريىنە بەرۋ-بەرمەۋدى وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىسى شەشەدى.
جاڭا تەتىك سۋديانىڭ زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزعانى تۋرالى كورسەتىلگەن ءار كۇشى جويىلعان سوت اكتىسىن سوت ءجيۋريىنىڭ تەكسەرۋىن كوزدەيدى. سوتتىڭ جالپى وتىرىسى ەندى سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ انىقتالعان بۇزۋشىلىق تۋرالى پىكىرىن ۇسىنىم رەتىندە بىلدىرە الادى.
سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىن جەتىلدىرۋ – باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, كوميسسيانى ءالى كۇنگە جازالاۋشى ورگان رەتىندە قابىلدايدى, ويتكەنى بۇرىن ونىڭ فۋنكتسيالارىن سوت ءجيۋريى جانىنداعى بىلىكتىلىك كوميسسياسى اتقارعان. بىراق ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس.
سۋديالار كورپۋسىنىڭ ساپالىق قۇرامىن جاقسارتۋ, كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ ارتۋىن ىنتالاندىرۋ, سوت ىستەرىن قاراۋ كەزىندە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ, سۋديانىڭ كاسىبي ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرەتىن سالالارىن ايقىنداۋ ءۇشىن ونىڭ كاسىبي قىزمەتىن باعالاۋ قاجەت. مۇنداي باعالاۋ شاراسى ەڭ الدىمەن, ءار سۋديانىڭ ءالسىز ءارى كۇشتى جاقتارىن انىقتاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. سول سەبەپتى كوميسسيا وتىرىسى – ەڭ الدىمەن, سۋديالارعا كومەك كورسەتۋ جانە كەرى بايلانىس ورناتۋعا باعىتتالعان ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ديالوگتىك نىسانى. زاڭ جوباسىندا باعالاۋ كورسەتكىشىنىڭ سانى وڭتايلاندىرىلىپ, سۋديالارعا تۇسىنىكتى بولاتىنداي جەڭىلدەتىلدى. كەز كەلگەن سۋدياعا قىزمەت كورسەتكىشتەرىن ونلاين رەجىمدە كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تسيفرلىق مودۋل قۇرۋ كوميسسيا جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى.
زاڭ جوباسى شەشەتىن نەگىزگى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – «تۇتاس كاسساتسيانى» ەنگىزۋ. جۇمىس توبى جوعارعى سوتتا ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا كاسساتسيالىق شاعىمداردى الدىن الا قاراۋ ساتىسىن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ءدال وسى ساتىنى كاسىبي زاڭگەرلەر, سونداي-اق سوت ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى وتكىر سىنعا الادى. ءوتىنىش يەلەرىنىڭ سۇراقتارى ورىندى. سەبەبى ءبىر سۋديا قاراعان ازاماتتىق ءىس كاسساتسيالىق القادا قايتا قارالادى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زاڭگەرلەر جانە كاسىپكەرلىك قوعامداستىقپەن بىرلەسىپ, كاسساتسيالىق ساتىنىڭ بالامالى مودەلىن ازىرلەدىك.
– ۇسىنىستاردىڭ وسى بلوگى – كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلە-ءتىن. كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قانداي مودەلىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرسىزدار؟ بۇل ۇسىنىستىڭ قانداي وڭ جانە تەرىس جاقتارى بار؟
– سوت ءىسىن ساتىلى جۇرگىزۋ ماسەلەسى – ەڭ وتكىر, كۇردەلى ءارى وزەكتى ماسەلە. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى مەن ازاماتتاردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى ءار ساتى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. كەيىنگى 30 جىلدا سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە جاڭعىرتۋ باعىتىندا 3 ءىرى رەفورما جۇرگىزىلدى. 5, 4 جانە 3 بۋىندى مودەلدەر ەنگىزىلدى. بۇل مودەلدەردىڭ باستى پروبلەمالىق ءتۇيىنى بارىمىزگە تانىس. ول – «جوعارعى سوت – وبلىستىق سوت – اۋداندىق سوت» دەگەن سوت جۇيەسىنىڭ 3 دەڭگەيلى يەرارحياسىنا سايكەس كەلمەۋى. ءبىر دەڭگەيدەگى سوتتاردا ەكى ساتى بولدى, ولار ۋاقىت وتە كەلە «تۇتاسىپ», تيىمدىلىگىن جوعالتا باستادى. مىسالى, 2016 جىلعا دەيىن وبلىستىق سوتتار سوت شەشىمدەرىن اپەللياتسيادا (زاڭدى كۇشىنە ەنبەگەن) جانە كاسساتسيادا (زاڭدى كۇشىنە ەنگەن) قايتا قارادى. جوعارعى سوتتا قاداعالاۋ جانە قايتادان قاداعالاۋ بولدى.
2016 جىلى «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادامدى» ىسكە اسىرۋ اياسىندا 5-تەن 3 بۋىندى مودەلگە كوشۋ, وكىنىشكە قاراي, باستى ماسەلەنى شەشكەن جوق. ءىس جۇزىندە تولىققاندى ەكى سوت جۇمىس ىستەيتىن 4 بۋىندى مودەل قۇرىلدى – اۋداندىق سوتتارداعى ءبىرىنشى ساتى, اپەللياتسيا – وبلىستىق سوتتاردا جانە ەكى قىسقارتىلعان ساتى – جوعارعى سوتتاعى كاسساتسيا مەن قاداعالاۋ.
قاداعالاۋ كوپ جاعدايدا جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا بولادى. بۇل ءۇش سۋديادان تۇراتىن القالى قۇرامنىڭ كاسساتسيالىق شاعىمدى قاراپ, ول بويىنشا شەشىم قابىلداۋى. شەشىمگە نارازى تاراپ جوعارعى سوت توراعاسىنا جۇگىنىپ, كاسساتسيانىڭ ءۇش سۋدياسى قابىلداعان شەشىمدى جەتى سۋديانىڭ قايتا قاراۋى ءۇشىن ءوتىنىشحات كەلتىرۋدى سۇرايدى. مەنىڭ اتىما وسىنداي جۇزدەگەن ەمەس, ءتىپتى مىڭداعان ءوتىنىشحات كەلىپ تۇسەدى. مىسالى, بىلتىر جوعارعى سوتقا قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا 17 مىڭ كاسساتسيالىق ءوتىنىشحات كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ شامامەن 5 پايىزى عانا القالى تۇردە قايتا قاراۋعا بەرىلدى.
شەتەلدىك ساراپشىلار جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ مۇنداي ۇسىنۋ ينستيتۋتىن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ رەتىندە قابىلدايدى. بۇل تۇرعىدا مەن حالىقارالىق ساراپشىلاردى قولدايمىن. قازىرگى كاسساتسيا جانە قاداعالاۋ مودەلى («جەتىلىك») زاڭگەرلەر قوعامداستىعى, بيزنەس وكىلدەرى مەن ازاماتتار تاراپىنان كوپ سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. مۇنداي شاعىمدار اكىمشىلىك ادىلەت بويىنشا عانا جوق, ويتكەنى مۇندا «تۇتاس كاسساتسيا» قاعيداتى جۇمىس ىستەيدى. قوعامنىڭ تولىققاندى «تۇتاس كاسساتسياعا» دەگەن سۇرانىسى جوعارى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ساتىلىق مودەلىن ۇسىندىق.
– «تۇتاس كاسساتسيا» قاعيداتى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– بۇگىنگى تاڭدا اپەللياتسيالىق ساتى – وڭىرلەردە, ءىس جۇزىندە تاراپتاردىڭ ورنالاسقان جەرىندە بولادى. الدىڭعى تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, كونسۋلتاتسيالار بارىسىندا ەلوردادا قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ءبىر-بىرىنەن بولىنگەن ءۇش كاسساتسيالىق سوت قۇرۋ مودەلى تۇجىرىمدىق تۇردە قولداۋ تاپتى. سوتتاردىڭ ەلوردادا اۋماقتىق وقشاۋلانۋىنىڭ دا وزىندىك قيسىندى نەگىزدەمەسى بار. بۇل ءۇش جاڭا سوت جانە ولاردىڭ سۋديالارى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمداردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ قالماۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءۇش تولىققاندى ساتى – ءبىرىنشى, اپەللياتسيا مەن كاسساتسيا. ءار ساتى ءوزىنىڭ دەربەس (اۋداندىق سوت, وبلىستىق سوت, كاسساتسيالىق سوت) دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەيدى. سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا جۇگىنۋ مەن قايتا قاراۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارى ەنگىزىلەدى.
بىرىنشىدەن, داۋدى ءمانى بويىنشا شەشەتىن بارلىق سوت اكتىسى اپەللياتسيادان كەيىن كۇشىنە ەنۋگە ءتيىس. ەكىنشىدەن, ءىستى الدىن الا قاراۋدى جويۋدى ۇسىنامىز. بارلىعى «تۇتاس كاسساتسيا» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋى كەرەك, ياعني, ىستەر بىردەن كەمىندە 3 سۋديادان تۇراتىن قۇرامنىڭ قاراۋىنا تۇسۋگە ءتيىس. ۇشىنشىدەن, كاسساتسيا مەرزىمى «اقىلعا قونىمدى مەرزىم» دەگەن ۇعىممەن قامتىلۋعا, بىراق ول 6 ايدان اسپاۋعا ءتيىس. كۇردەلى ىستەر بويىنشا بۇل مەرزىم كەم دەگەندە تاعى 6 ايعا ۇزارتىلۋى مۇمكىن. تورتىنشىدەن, سوت ۇدەرىسى تاراپتاردىڭ مىندەتتى قاتىسۋىمەن اۋىزشا جۇرگىزىلۋى كەرەك. بەسىنشىدەن, ءبىرىنشى كەزەڭدە كاسساتسيانىڭ قولدانىستاعى «سۇزگىلەرىن» ساقتاۋ ۇسىنىلادى. كەيىن ماتەريالدىق «سۇزگىلەردەن» (ياعني, تالاپ قويۋ سوماسى, قىلمىس ءتۇرى بويىنشا) پروتسەسسۋالدىق «سۇزگىلەرگە» (وڭايلاتىلعان ءىس جۇرگىزۋ, پروتسەستىك كەلىسىم ت.ب.) اۋىسۋعا بولادى.
مۇنداي مودەل جوعارعى سوتقا سوت پراكتيكاسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قاداعالاۋعا جانە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر سوت شەشىمدەرىن جەرگىلىكتى جانە كاسساتسيالىق سوتتار سوت پراكتيكاسىنا قاراما-قارسى قابىلداسا نەمەسە قۇقىقتى دامىتۋ مۇددەسى ءۇشىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتسە, قاداعالاۋ ءوندىرىسى جوعارعى سوت سۋدياسىنىڭ باستاماسىمەن قوزعالادى. سۋديالار كورپۋسىندا جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى دە قولدانىلادى. ماسەلەن, «سوت پراكتيكاسىنىڭ تسيفرلىق اناليتيكاسى» اتتى ءتيىمدى IT قۇرالى بار.
قاداعالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ۇسىنۋدى ەنگىزۋ ينستيتۋتىن اۋىرتپالىقسىز جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەلوردادا كاسساتسيالىق سوتتاردى ىشكى رەزەرۆ ەسەبىنەن قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. قازىر 300-دەن استام بوس جۇمىس ورنى بار. ياعني ءبىز سۋديالاردىڭ جالپى شتاتىن كوبەيتۋدى سۇرامايمىز.
رەفورمانىڭ كۇردەلى ءارى اۋقىمدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ىسكە قوسۋ مەرزىمىن 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بەلگىلەدىك. جۇيەلى رەفورمالار بەلسەندى تۇردە ىسكە قوسىلىپ كەلەدى, نەگىزگى ستەيكحولدەرلەرمەن سىندارلى ديالوگ جولعا قويىلعان.
قازىرگى تاڭدا ماجىلىستە اكىمشىلىك ادىلەت اياسىن كەڭەيتۋگە, «ۇكىمەتتىك تورەلىكتى» ەنگىزۋگە باعىتتالعان زاڭ جوبالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. اكىمشىلىك ادىلەت – جاڭا ينستيتۋت. كەيىنگى 2,5 جىلدا بۇل ينستيتۋت ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدا ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتتى. بۇرىن ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ مەملەكەتتەن ۇتىپ الۋى 15 پايىز بولسا, بۇگىندە بۇل سان 60 پايىزدان اسادى. بۇل دەرەك ءبىر جاعىنان جاڭا اكىمشىلىك سوت پراكتيكاسىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان, ەڭ ماڭىزدىسى – مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنداعى ماسەلەنى بايقاتادى. اكىمشىلىك ادىلەت سوتتار ءۇشىن ەمەس, مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى. سوندىقتان قازىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىن باعالاۋعا – ءاربىر مەملەكەتتىك ورگانعا قارسى قانشا تالاپ قويىلعانىن جانە ونىڭ قانشا ىستە جەڭىلگەنىن كورسەتەتىن جاڭا ينديكاتوردى ەنگىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. شارا ادىستەردى قايتا قاراستىرۋعا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا سەپ بولادى دەگەن ءۇمىت بار.
– اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ءسىز سوت تورەلىگىن اتقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن شارالار تۋرالى ايتتىڭىز. بۇل قانداي شارالار؟
– سوت جۇمىسىنداعى ەڭ باستىسى – سوت تورەلىگىن اتقارۋ, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. وسى سالادا كوپ جىل جۇمىس ىستەگەن سۋديا رەتىندە مەن بۇل ماسەلەدەن اتتاپ كەتە الماس ەدىم. بۇل باعىتتا ءبىز سوت پراكتيكاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ, ونى تالداۋ جانە قورىتۋ, جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىن وزەكتەندىرۋ جۇمىسىن جانداندىردىق. جەرگىلىكتى سوتتاردى قوسىپ, بۇل رەتتە ولاردىڭ ناقتى ەرەكشە سالالارداعى ماماندانۋىن ەسكەردىك. ناتيجەسىندە, ءبىر جىل ىشىندە وڭىرلىك دەڭگەيدە تالداۋ مەن جالپىلاۋ سانى – 2 ەسە, ال ەلىمىز بويىنشا 3 ەسەگە ۇلعايدى.
بيىل جوعارعى سوتتىڭ 111 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ 42-ءسىن, ياعني, بۇكىل نورماتيۆتىك قاۋلىلاردىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىرىن قايتا قاراپ, تۇزەتتىك. وزگەرىستەر سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ بارلىق تۇرىنە دەرلىك قاتىستى بولدى. باستى ماقسات – سوت پراكتيكاسىنىڭ بىركەلكىلىگىن, زاڭداردىڭ دۇرىس قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
مىسالى, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭناما بويىنشا سوت پراكتيكاسىندا تۋىندايتىن ماسەلەلەرگە تەك سۋديالار ەمەس, ادۆوكاتتار, پروكۋرورلار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرى مەن باسقا دا قۇقىق قولدانۋ سۋبەكتىلەرى دە تۇسىندىرمە بەردى. سۋديالاردىڭ, سوتتاردىڭ قىزمەتىنە سوت تورەلىگىن اتقارۋ كەزىندە زاڭسىز ارالاسۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭداردى دۇرىس قولدانۋ جونىندە تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلدى.
سوت ىستەردى قاراۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعى مەن تەڭ قۇقىقتىلىعى قاعيداتىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىلىگى تۋرالى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سۋديا سوت ىستەرىنە قانداي دا بولسىن تۇسىنىكتەمە بەرۋگە جانە ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە مىندەتتى ەمەس. جوعارعى سوتتىڭ زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردى وڭالتۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى نورماتيۆتىك قاۋلىسى تولىعىمەن دەرلىك قايتا قارالىپ, جاڭا رەداكتسيادا بەكىتىلدى.
«تورەلىك تۋرالى» زاڭ – جوعارعى سوت تاريحىندا العاش رەت پايدا بولعان نورماتيۆتىك قۇجات. زاڭ 2016 جىلى قابىلدانعانىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن وتاندىق جانە شەتەلدىك تورەلىكتەر شىعارعان شەشىمدەردى تانۋ جانە ماجبۇرلەپ ورىنداۋ تۋرالى ارىزداردى سوتتاردىڭ قاراۋى بويىنشا سوت پراكتيكاسىن تۇسىندىرەتىن نورماتيۆتىك قاۋلى بولعان جوق. وبلىستىق سوتتار توراعالارىنىڭ اپەللياتسيالىق قايتا قاراۋعا جەكە قاتىسۋى – سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور. بۇل ءۇشىن ولار توراعالىق ەتۋگە مىندەتتى بولاتىن ىستەر ساناتتارى بەلگىلەندى. ولار – الەۋمەتتىك ماڭىزى بار, رەزونانستىق ىستەر, القابيلەر سوتى قاراعان, ينۆەستورلاردىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن جانە باسقا دا ىستەر.
– سوت جۇيەسىندەگى IT-سەرۆيستەردىڭ تيىمدىلىگى جونىندە وڭ پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. پايدالانۋشىلار ءۇشىن وتە ىڭعايلى سوت كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. وسى باعىتتا تاعى قانداي جاڭاشىلدىق كۇتۋىمىزگە بولادى؟
– جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى قولدانىلاتىن «سوت پراكتيكاسىنىڭ تسيفرلىق اناليتيكاسى» ءىت ءونىمى جۇيەگە جۇكتەلەتىن تالاپ قويۋلاردىڭ نەگىزىندە ءىستىڭ ناتيجەسىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ونى تەك سۋديالار قولدانا الادى, بىراق جۇيەنى ۇدەرىستەگى تاراپتاردىڭ سوتقا جۇگىنگەن كەزدە قولدانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. سوتقا جۇگىنگەن كەزدە ادامدارعا تالاپ قويۋدى بەرۋ نە كونتراگەنتپەن ىمىراعا كەلۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋعا كومەكتەسەتىن روبوتتىق جۇيەنى ەنگىزۋىمىز مۇمكىن.
ارينە, ءبىر سۇحباتتا ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن وقىرمان ەسىنە سالعىم كەلەتىن ماڭىزدى تۇستار بار. بيىل سوت جۇيەسى تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى تاريحي جەتىستىككە قول جەتكىزدىك. اڭگىمە سوت جۇيەسىنىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى. ەندى جاڭا قارجىلاندىرۋ مودەلىنىڭ ارقاسىندا بيۋدجەت دەربەس بولادى. بۇرىن سوتتاردىڭ بيۋدجەتى قانداي بولاتىنىن ۇكىمەت پەن پارلامەنت شەشەتىن. بيىلدان باستاپ ءبارى باسقاشا بولادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە سوت جۇيەسىن قارجىلاندىرۋعا بولىنەتىن پايىز ناقتى بەكىتىلدى. جاڭا تەتىك ءبىزدى جىل سايىن, ءتىپتى, جىلىنا ەكى رەت قارجى مينيسترلىگىنەن بيۋدجەت سۇراۋعا ءماجبۇر ەتپەيدى. بۇل – وتە ماڭىزدى.
ءبىر جىل ىشىندە تاعى ءبىر ەلەۋلى تاريحي وقيعا – سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ورنىنا سوت اكىمشىلىگىنىڭ قۇرىلۋى. بۇل – رەفورمانىڭ ماڭىزدى بولىگىنىڭ ءبىرى. مارتەبەسى بويىنشا سوت اكىمشىلىگى ۇكىمەت پەن پارلامەنت اپپاراتتارىنىڭ دەڭگەيىنە جاتقىزىلدى. مۇنداي بۇرىن-سوڭدى بولماعان. بۇل – ماڭدايشاداعى اتاۋدى كەزەكتى وزگەرۋى ەمەس, تۇبەگەيلى وزگەرىس.
بىرىنشىدەن, ول سوت توراعالارىنا ءتان ەمەس مىندەتتەر مەن فۋنكتسيالاردى سوت اكىمشىلىگىنە اۋىستىرۋعا جانە سوت تورەلىگىن اتقارۋ مىندەتتەرىن سوتتاردى باسقارۋدان ناقتى اجىراتۋعا باعىتتالعان. ەكىنشىدەن, سوتتارداعى سوت قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جانە وپەراتسيالىق مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا مودەلى.
سونىمەن قاتار جوعارعى سوت الاڭىندا ازاماتتاردى جەكە قابىلداۋدى باستادىق. وسى باعىتتا بارلىق وبلىستىق جانە اۋداندىق سوت توراعالارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىردىق.
– سوت رەفورماسى, جالپى جوعارعى سوت جۇرگىزىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىس تۋرالى نەلىكتەن باق-تا كەڭىنەن جاريالانبايدى؟
– سوت جۇيەسى – ءتىرى ورگانيزم جانە ول ءاردايىم جاقسى جاققا وزگەرۋدى قاجەت ەتەدى. ايتپەسە, ول ءومىر شىندىعىنا جانە قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرۋىن توقتاتادى. مۇنداي ارەكەتسىزدىكتىڭ نەگە اكەپ سوعاتىنىن ءبىز ءتىپتى, كەيبىر ەۋروپالىق ەلدەردەن دە كورە الامىز. جوعارعى سوتتىڭ باسشىلىعىندا بولعان ازاماتتار دا مۇنى جاقسى ءتۇسىنىپ, ءوز ۋاقىتىندا سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ كەزەڭدەرىن جۇرگىزدى. مەملەكەتتىڭ دامۋىمەن قاتار سوت جۇيەسىنە قويىلاتىن جاڭا تالاپتار دا وسەدى. تاريحي تۇرعىدان سوت بيلىگى كونسەرۆاتيۆتى بولىپ كەلەدى. بۇل – بىزگە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە ءتان.
قوعام سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتۋىن ءادىل تۇردە جالعاستىرادى. بىراق كەز كەلگەن جۇيەگە جاڭا ينستيتۋتتاردى ەنگىزىپ, ناتيجەسىن كورۋ ءۇشىن ۋاقىت جانە كوپ ەڭبەك قاجەت. جۇمىسىمىزدى كەڭىنەن جاريالاۋ جايىنا كەلەتىن بولساق, ءوز باسىم مۇنى قولداي قويمايمىن. قوعام مەن ازاماتتار ءوز وبەكتيۆتى باعاسىن بەرەدى. اتقارىلعان جۇمىستار جايىندا اقپاراتتاندىرۋ ءبىزدىڭ ەمەس, كوبىنە سىزدەردىڭ, ياعني, باق-تىڭ مىندەتى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – سوتتارعا دەگەن سەنىمگە قول جەتكىزۋ. سوت زالىنان شىققان ءار ازامات سۋديانىڭ سوت اكتىسىنەن زاڭدىلىق پەن ادىلدىك تابا الاتىنداي بولۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن –
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»