اقتوبەدە عۇن ارحەولوگياسى ماسەلەلەرىنە ارنالعان «حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋى قارساڭىنداعى دالالىق تايپالار» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنيا ءوتتى. ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى بىرلەسە ۇيىمداستىرعان جيىندا عۇن كەزەڭى تالقىلاندى. عۇندار ءداۋىرى – قازاقستان تاريحىنىڭ اقتاڭداعى, وسى كەزگە دەيىن تاريحشىلارىمىز سول زاماندى حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋ كەزەڭى دەپ جەتكىلىكتى زەرتتەمەي كەلدى. جىل ساناۋىمىزدىڭ العاشقى بەس عاسىرىندا قازاق دالاسىندا ساق-سارمات تايپالارىمەن بىرلەسە كۇشتى وداق قۇرىپ, قارا تەڭىز, كاۆكاز, قىرىمنان اسىپ, شىعىس ەۋروپاعا دەيىن يمپەريا قۇرعان عۇن تايپالارىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى قازاق دالاسىنىڭ بارلىق ايماعىنان تابىلىپ جاتىر. سونىڭ الدىڭعى قاتارىندا اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانىنداعى سورلاقمولا وباسى مەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى عۇنداردىڭ قاراقاباق پورتى جانە التىنقازعان قونىستارى تۇر.
سىنتاستاردا سىر جاتىر
اقتوبە وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى عۇن كەزەڭىنىڭ 400-دەن استام ەسكەرتكىشى تابىلدى. ارحەولوگيالىق ولجالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ايشىقتىسى – ەلەك وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى عۇن جاۋىنگەرىنىڭ تونالماعان وباسى. ونى قۇم قازىپ جاتقان ەكسكاۆاتورشى كەزدەيسوق تاپتى. داۋلەتتى جاس كوسەم جەرلەنگەن ورىننان ۇزىندىعى 1.20 سم التىن ساپتى سەمسەر, بەلدىكتىڭ كۇمىس جاپسىرمالارى شىقتى. جانىنا جەرلەنگەن تۇلپارىنىڭ ەرى قاتتى اعاشتان جاسالعان, جۇگەنى التىن جاپسىرمالارمەن قاپتالعان.
كونفەرەنتسيادا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تۇركولوگيا جانە التايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى سكيفتەردىڭ كوشى-قون جولىنداعى وتە كونە جادىگەر – سىنتاستاردى تۇگەندەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەكتىگى جونىندە ايتتى. جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءحىV عاسىر مەن جىل ساناۋىمىزدىڭ V عاسىرى ارالىعىندا قويىلعان سىنتاستاردى ەڭ ءبىرىنشى موڭعول عالىمدارى زەرتتەۋگە كىرىستى. ولار سىنتاستاردىڭ ءۇش تومدىق كاتالوگى مەن ءۇش تومدىق البومىن جارىققا شىعاردى. ايتا كەتۋ كەرەك, سىنتاس ۇعىمىن تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە ەڭ العاش رەت م. قاشعاري ح عاسىردا ەنگىزگەن.
ارحەولوگ اسلان مامەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى اقتوبە وبلىسى اۋماعىندا ج. س. ءىى-ءىV جانە V عاسىرلارىندا عۇن-سارماتتار ۇلكەن تايپالىق بىرلەستىك قۇرعان. عۇندار وسى جاققا تورعاي دالاسىنان كەلگەن. وعان ايتەكە بي اۋدانىنان تابىلىپ جاتقان «گەوگليفتەر» دالەل. اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي, مۇعالجار, تەمىر, ويىل, قوبدا, ىرعىز اۋداندارىندا عۇن قونىستارى كوپ تابىلسا, مارتوك جانە قارعالى اۋداندارىندا وتە از, بار بولعانى ءتورت ەسكەرتكىش انىقتالدى. «وسى جاققا كەلگەن تايپالار ۋاقىت وتە كەلە جەرلەۋ ءداستۇرىن وزگەرتكەن. ادەتتە, عۇن اقسۇيەگىنىڭ باسى سوپاقشا بولىپ كەلەدى. جاڭا تۋعان بالانىڭ باسىن قاتتى بايلاپ تاستايتىن ءداستۇرى بولعان. ءبىزدىڭ جاققا ءىى عاسىردا العاش كەلگەن عۇنداردىڭ وبالارىنان سوپاقشا باس سۇيەكتەر كوپتەپ تابىلسا, ءىىى-ءىV عاسىردىڭ وباسىندا ونداي باستار جوق. ويتكەنى جەرگىلىكتى سارمات تايپالارىنىڭ اسەرىنەن باس ءپىشىنىن وزگەرتۋ ءۇردىسى توقتاعان.
«سارمات وبالارى دوڭگەلەك ءپىشىندى, دالالىقتا بيىك ەتىپ ۇيىلسە, وزەن اڭعارلارىنا جاقىن سايلاردان تابىلىپ جاتاتىن عۇن وبالارى ءار ءتۇرلى: ءتورتبۇرىشتى, ويۋ تارىزدەس, گانتەل ءتارىزدى قۇرىلىستار بولىپ كەلەدى. دالالىقتا عۇن وباسى كوزگە تۇسپەيدى, اۋەدەگى ءتۇسىرىلىم ارقىلى انىقتالادى. ولاردىڭ جەرلەۋ ءداستۇرى ءدىني كوزقاراستارىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىكتەرى – عۇنداردىڭ وبالارى تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. ماسەلەن, ويىل وزەنىنىڭ بويىنداعى سورلاقمولادان 200-دەن استام ەسكەرتكىش, قاراقوبدا مەن قيىل وزەندەرىنىڭ اڭعارىنداعى «دەربىسالى-2» قورىمىنان 46 نىسان تابىلدى. «اقبۇلاق-1,2,3» قورىمى 5-6 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. دەربىسالى – اۋدان ورتالىعى قوبدادان 75 شاقىرىم شارۋا قوجالىعىنىڭ جەرى بولعان. ءبىز قوجالىق يەسىنە اۋەدەن تۇسىرگەن گانتەل تارىزدەس قۇرىلىستىڭ فوتوسىن كورسەتكەنىمىزدە قاتتى تاڭ قالدى. ول كۇندە جىلقى باعىپ جۇرگەن جەردىڭ استىندا قورعان بار دەپ ويلاماعان», دەيدى اسلان مامەدوۆ.
ماڭعىستاۋداعى عۇن قالاسى
موڭعوليا, سولتۇستىك قىتايدى مەكەندەگەن جاۋىنگەر عۇندار جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىىى عاسىردا حان مەملەكەتىمەن قاقتىعىسقا ءتۇسىپ بايكال, سىبىرگە قاراي ىعىسىپ, وسى جاقتاعى تايپالارمەن 400 جىل ارالاسىپ ءومىر سۇرەدى. سودان ءىى-ءىV جانە V عاسىرلاردا شىعىستان بۇگىنگى قازاق جەرىنە كەلىپ, ەكى باعىتقا بولىنەدى: ءبىرى وڭتۇستىك-باتىستى, باسقالارى ارقاعا بەتكە العان. تورعاي جاعىنان قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنا كىرگەن تايپالاردىڭ ءبىر توبى وسى جەردە قالسا, ەكىنشى توپ اتىراۋ مەن ورال جاعىنا, ءۇشىنشى توپ ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە باعىت الادى. ولاردىڭ قوزعالىسى سۋ جولدارىمەن بايلانىستى بولعان. سوعان قاراعاندا ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ باسىندا ارال تەڭىزى بويى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءرول اتقارعان. وسى ايماقتان كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى ساۋدا جولى عۇنداردىڭ باقىلاۋىندا بولعانىنا ماڭعىستاۋدىڭ قاراقاباعىنان تابىلعان ولجالار كۋا.
تۇركيانىڭ Akdenis ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەكرەم كالان كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا كوشكەن عۇن تايپالارى تۋرالى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى. مال شارۋاشىلىعى جانە اڭشىلىقپەن اينالىسىپ, كەيىن اسكەري ونەرگە ماشىقتانعان ازيا عۇندارىنىڭ تۇراقتى قالالارى بولماي, سۋ جانە جايىلىم ىزدەپ ۇنەمى كوشىپ جۇرگەن. كەيىن ءىرى وزەندەر جاعاسىندا ورحون جانە كەرۋلەن قالالارى پايدا بولعان. بايقال كولى جاعىندا سۋارمالى شارۋاشىلىق قۇرىپ, ءداندى داقىلدار ءوسىرىپ, استىقتى ۇرالاردا ساقتاعان. 2019 جىلى ارحەولوگتەر سىبىردە, يۆولگا قالاسىنىڭ جانىنان استىق ساقتاۋعا ارنالعان المۇرت پىشىندەگى قۇدىق, قولدان جاسالعان تاس ديىرمەن, جەر جىرتۋعا ارنالعان قۇرالدار تاپتى. الايدا وزدەرى وسىرگەن استىق كوشپەلى حالىقتىڭ قاجەتىن وتەۋگە جەتپەدى ءارى قۇرال-سايمان تاپشى بولعاندىقتان, عۇن قاعانى قىتاي يمپەراتورىمەن شەكارادا ساۋدا جاساۋعا ۋاعدالاسقان. قىتاي يمپەراتورى ءۇشىن عۇندارمەن ساۋدا, تاۋار ايىرباسىن جاساۋ ماڭىزدى ساياسي قۇرالعا اينالدى. الايدا عۇندار كەي ۋاقىتتا قىتايلارمەن اراداعى ساۋدانى توقتاتقان نە شەكتەپ وتىرعان.
الايدا ورتالىق ازيا جانە ءسىبىر حالىقتارىنىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ وتىرىقشىلىققا جانە قالا مادەنيەتىنە كوشكەن عۇنداردىڭ قالالارى جونىندە جازبا دەرەكتەر وتە ساراڭ كەزدەسەدى. «عۇنداردىڭ تۇڭعىش استاناسى – ءۇرىمشى قالاسى. ولار ەجەلدە جىل سايىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ۇرىمشىگە جينالىپ, اسپان, جەر جانە اتا-بابا رۋحىنا ارناپ قۇرباندىق شالىپ, اس بەرگەن», دەيدى تۇرىك عالىمى. موڭعوليا ارحەولوگتەرى ءوز جەرىندە 220 قالانىڭ ورنىن تاپسا, بايقالدان 20 قالانىڭ ورنى شىقتى.
رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەۆگەني بوگدانوۆ ماڭعىستاۋداعى عۇن ءداۋىرىنىڭ التىنقازعان جەرلەۋ-عۇرىپتىق كەشەنى مەن قاراقاباق پورتتىق قالا جۇرتىنداعى زەرتتەۋلەرمەن ءبولىستى. التىنقازعان كەشەنىندە 130 گەكتار اۋماقتا ءىىى جانە ءVى عاسىرعا جاتاتىن جەرلەۋ ورنىنان ەر ادامنىڭ ساندەلگەن بەلدىگى مەن ات ابزەلدەرى, قىمبات تاستاردان جاسالعان ايەلدەردىڭ ساندىك بۇيىمدارى تابىلدى. «قاراقاباق پوستى ءىىى-ءVى عاسىرلاردا ماڭعىستاۋ تۇبەگىنەن ەدىل بويىنا وتەتىن ساۋدا جانە قولونەر قالاسى بولعان. وسى قالادا ارال مەن كاسپي, ەدىل بويى كوشپەلى حالىقتارىنىڭ قاجەتى ءۇشىن قولونەرشىلەر مەن زەرگەرلەر ءتۇرلى بۇيىمدار جاساعان. قاراقاباق پەن التىنقازعانعا مەتالل بۇيىمدار سىرتتان اكەلىنبەگەن. اتتىڭ ەرى, جۇگەنى جانە باسقا دا ابزەلدەرى, اقسۇيەكتەر بەلدىگىن جەرگىلىكتى شەبەرلەر جاساعان. قاراقاباقتىڭ اينالاسىندا جايىق, ەدىل, سولتۇستىك قارا تەڭىز بويى حالىقتارىمەن تىعىز بايلانىستا ءومىر سۇرگەن تايپالار تىرشىلىك ەتتى. قالا قولونەرشىلەرى ءتۇرلى ورگانيكالىق قوسپالاردى پايدالانا وتىرىپ, قىمبات مەتالداردى الماستىراتىن جۇقا قۇيمالار جاساعان. وعان دالەل, قاراقاباقتاعى ون جەرلەۋ ورنىنان شىققان جۇزدەگەن جۇقا مىس پلاستينكا سىنىقتارى. شەبەرلەر كيىمگە جاپسىرىلعان اسىل تاستار كۇنگە شاعىلىسقاندا ەرەكشە جالتىراۋى ءۇشىن استىنان جۇقا جاپسىرما وتكىزىپ, تاستىڭ جارقىراۋىن كۇشەيتكەن. قولونەرشىلەر وتە جۇقا پلاستينكالاردى پايدالانۋدى ۆيزانتيا شەبەرلەرىنەن ۇيرەنۋى مۇمكىن. مۇنداي ساندەۋ ۇلگىسى سول زامانداعى شىعىسەۋروپالىق بۇيىمداردا كوپ كەزدەسەدى. ارحەولوگيالىق ولجالارعا قاراپ, ءىىى جانە ءVى عاسىرلار اراسىندا ماڭعىستاۋ تۇبەگى ارقىلى ۆيزانتيامەن بايلانىس ورنادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. التىنقازعان وباسىنان تابىلعان كۇمىستەن جاسالعان ءتورت ساندىك بۇيىم ەدىل بويىنان تابىلعان بۇيىمدارمەن بىردەي. سوعان قاراعاندا التىنقازعان ءدىني جورالعى وتكىزەتىن ورىن بولعان. بۇل جەردە تايپانىڭ اتاقتى كوسەمى جەرلەنۋى مۇمكىن. زيارات ەتۋگە كەلگەندەر وزدەرىمەن بىرگە قىمبات بۇيىمدار اكەلىپ, كوسەمنىڭ رۋحىنا سىيىنعان دەگەن بولجام بار. قاراقاباقتى عۇندار مەكەندەمەگەن. بىراق وسى جەردەگى قولونەرشىلەر عۇنداردىڭ قولداۋىنا يە بولعان», دەيدى ە.بوگدانوۆ.
ساۋدا جانە سۋ كوزدەرى ءۇشىن تارتىس
موڭعول ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تساگاان ءتوربات تامير وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ۋلاان حوششۋ وباسىنان تابىلعان قاڭلىلاردىڭ قىش ىدىستارى تۋرالى باياندادى. «موڭعولياداعى عۇن قالالارى 2000 جىلدان باستاپ زەرتتەلە باستادى. 2023 جىلى 82 قورعان قازىلدى. تامير ۋلاان حوشۋ, ۋگي-نۋر سۋم, ارحانگاي ايماعىندا عۇنداردىڭ 400 تاس قورعانى انىقتالدى. وسى ەسكەرتكىشتەر جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىر مەن جىل ساناۋىمىزدىڭ ءى عاسىرىنا جاتادى. وبالاردا جانۋار سۇيەكتەرى وتە سيرەك شىقتى, بىراق كەراميكالىق زاتتار كوپ كەزدەستى. تامير وزەنىنەن 60 شاقىرىم جەردە ءۇش مىڭ عۇن جەرلەنگەن قورىم تابىلدى. سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى وسى قورىمنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعى زەرتتەلىپ جاتىر. قازبا كەزىندە قاڭلى مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى – ءتۇرلى پىشىندەگى قۇمىرالار كوپتەپ شىقتى. قۇمىرالار ءى عاسىردا جىبەك جولى بويىنداعى ەڭ ءوتىمدى تاۋارعا اينالعان. عۇنداردىڭ كورشىسى قاڭلىلار جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىر سوڭىندا حان اسكەرىنەن ىعىسىپ, جەتىسۋعا قاراي كەتتى دە, تالاس وزەنىنىڭ بويىندا قونىستاندى. جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 36-شى جىلى تالاس وزەنى بويىندا حان اسكەرىمەن بولعان شايقاس تاريحتان بەلگىلى. سول كەزەڭدە عۇندار دا قاڭلىلارمەن بىرگە كوشتى», دەيدى موڭعول ارحەولوگى.
كونفەرەنتسيادا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اقان وڭعار ۇلى جاقىندا سامارقاند قالاسىندا قۇرىلعان تۇركى الەمىن زەرتتەۋ اسسوتسياتسياسى كورشى ەلدەردىڭ عىلىمي بايلانىسىن كۇشەيتەدى دەگەن پىكىر ايتى. وزبەكستان عا ارحەولوگيا ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى راحمانالي مۋروداليەۆ فەرعاناداعى سۋفان قورىمىنداعى عۇن وبالارى جونىندە اڭگىمەلەدى. ورتالىق ازياداعى حالىق ەڭ تىعىز قونىستانعان, ءبىر شەتى قىرعىز, ءبىر شەتى تاجىك ەلىمەن قاناتتاسىپ جاتقان فەرعانا ايماعىندا بۇگىندە 20 ميلليوننان استام ادام تۇرادى. فەرعانا –ەجەلگى ۇلى جىبەك ساۋدا جولىنىڭ ءبىر نۇكتەسى. بۇل جاققا دا ساۋدا جولىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن عۇن جاساعى كەلگەن. بىراق كوپ ەمەس, ويتكەنى, ءامۋداريانىڭ سول زاماندا كاسپيگە قۇياتىن ارناسى توقتاعان. وزەننىڭ باعىتى وزگەرسە, سۋدىڭ بويىن جاعالايتىن ساۋدا جولى دا ءۇزىلىپ قالعاندىقتان كوشپەلى تايپالاردىڭ اسا قىزىعۋشىلىعى بولماعان سياقتى.
«فەرعانادا كەيىنگى عۇن ءداۋىرىنىڭ 50-دەن استام وباسى تابىلدى. 2016 جىلى فەرعانا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىنداعى سۋفاندا ءىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندەگى حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋ كەزەڭىنىڭ وباسى تابىلدى. مۇندا ەكى ادام جەرلەنگەن: توردە قوجايىنى, اياق جاعىندا قىزمەتشىسى بولۋى مۇمكىن. باتىستان شىعىسقا قاراتىلا جەرلەنگەن توردەگى ادامنىڭ باسى جوق. باسسىز جەرلەنگەن ادام تاشكەنتتەن فەرعاناعا كەلگەن عۇن جاۋىنگەرى بولۋى مۇمكىن», دەيدى ر.مۋروداليەۆ.
جىل ساناۋىمىزعا دەيىن حان يمپەرياسىمەن جەر ءۇشىن قاقتىعىسقا ءتۇسىپ, شىعىسقا جىلجي وتىرىپ, ارال, كاسپي, ەدىل, قارا تەڭىز بويى مەن ەۋرازيا دالاسىنداعى ءىرى وزەندەردىڭ اڭعارلارىن, ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى پورتتاردى, ساۋدا نۇكتەلەرىن, كەرۋەن جولدارىن باقىلاۋدا ۇستاعان قۋاتتى عۇن يمپەرياسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىسى, ەكونوميكاسى, مادەنيەتى, تانىم-تۇسىنىگى تۋرالى جۇيەلى زەرتتەۋلەر كەرەك. ويتكەنى الەم عالىمدارى عۇنداردى جابايى, قانقۇمار حالىق رەتىندە پىكىر قالىپتاستىرىپ, زەرتتەۋدە سەلسوقتىق تانىتىپ كەلەدى. عۇندار كوپ اشىلا بەرمەگەن حالىق. ولاردىڭ ءبىر جۇمباعى گەوگليفتەرىندە جاسىرىنعان. سول زاماندا ۇشقان قۇستىڭ كوزىمەن عانا بايقالاتىن گەوگليفتەردى قانداي گەومەتريالىق دالدىكپەن سالعانى قىزىقتىرادى. ارقانىڭ دالاسىندا, اسىرەسە تورعاي جەرىندە ءجيى كەزدەسەتىن قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگىنە ۇقساس سان ءتۇرلى پىشىندەگى گەوگليفتەر قانداي ماعىنا بەرەدى؟ وسى تاڭبالاردا بولاشاققا جازىلعان عۇندار اماناتى جاسىرىنعان با؟ عۇن جازۋىنىڭ قۇپيالارىن قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنەن تابامىز با؟ بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا موڭعول ارحەولوگتەرى تامير وزەنى بويىنداعى وبادان تاپقان اۋىر مەتالدار قوسپاسىنان ازىرلەنگەن موردەگى ويۋ تۇرىندەگى جازۋلار سەبەپ بولدى. ءبىرىنشى عاسىردان بەرى جەر استىندا شىرىمەي ساقتالعان اۋىر موردەگى تاڭبالاردى موڭعول ارحەولوگتەرى وقي الماعان.
جاساقتىڭ بەس قارۋىن سوققان مەتاللۋرگيالىق پەشتەرى, ءىرى قالالارى, ءداندى داقىلدار وسىرگەن ەگىس القاپتارى, وزەندەر بويىنداعى قورا-قورا قوي, تابىن-تابىن جىلقىلارى جايىلعان, ءارى شەكاراداعى ساۋدا جولدارىن باقىلاۋدا ۇستاپ, كۇشتى يمپەريا قۇرعان عۇنداردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, ورتاق ءتىلى, جازۋ تاڭباسى قانداي بولدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن ءجون.
اقتوبە وبلىسى