پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەكونوميكادا ادال جانە ناقتى ەرەجە بەلگىلەۋدى كوزدەگەن بولاتىن. مەملەكەت, اتاپ ايتقاندا, سالىقتىق, بيۋدجەت, اقشا-كرەديت جانە تاريفتىك ساياساتتى تەڭگەرىمدى جانە اشىق جۇرگىزەدى, ىشكى ءوندىرىستى جانە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ىنتالاندىراتىن بولادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت بولعان ءبىرىنشى جىلدا سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندە ىرگەلى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. باعدارلامانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اعىمداعى جوسپارلارىمەن ۇيلەستىرىلدى, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق نەگىز جاسالدى.
بولاشاققا ارنالىپ جاسالدى جانە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
شامامەن 1 ترلن تەڭگە سوماسىنداعى زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەر مەملەكەتكە قايتارىلدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا رەسپۋبليكانى دامىتۋدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ۇلگىسىنە كوشۋدى بەلگىلەنگەن, وندا مونوپوليستەردىڭ جوسىقسىز ءىس-قيمىلى الىنىپ تاستالادى.
2022-2023 جىلدارى 41,3 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ونەركاسىپ سالالارىنىڭ ورتا جانە جوعارى قايتا ءبولۋ ونىمدەرىن وندىرۋگە قاجەتتى بازالىق ماتەريالداردىڭ قاجەتتىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى.
وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن ونەركاسىپتىك-يننوۆاتسيالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرى اراسىندا شيكىزات جەتكىزۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ەنگىزۋگە باعىتتالعان «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» قر زاڭىنا تۇزەتۋلەر ازىرلەندى. بۇل وڭدەۋشى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ قولجەتىمدى باعاداعى شيكىزاتپەن تولىق قۋاتىندا قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وندىرۋشىدەن سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىن تاۋارلاردى وتكىزۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇتاس كەشەن بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق قاداعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى.
ەكونوميكانى مونوپولياسىزداندىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جالعاسۋدا. مونوپولياسىزداندىرۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق مەنشىككە قابىلداندى:
- 14 ءىرى اكتسيونەرلىك قوعام مەن جشس-دەگى اكتسيالار پاكەتى جانە قاتىسۋ ۇلەسى;
- 7 عيمارات, 162 تەمىرجول جانە قۇرىلىس;
- اۆتوموبيلدەر, اقشا قاراجاتتارى جانە باسقا م ۇلىك.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالارىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولعان «زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ونىڭ نورمالارى اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارىنا يە بولعان نەمەسە وسىنداي قولداۋدى پايدالانا الاتىن وليگوپوليا سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى قولدانىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار ادال ينۆەستورلاردىڭ مۇددەلەرى تولىعىمەن قورعالاتىن بولادى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ توراعالىعىمەن زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرى بار.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتكە شامامەن 1 ترلن تەڭگە سوماسىنداعى اكتيۆتەر قايتارىلدى. ونىڭ شامامەن 600 ملن-نان باسقا يۋريسديكتسيادان قايتارىلعان اكتيۆتەر. مىسالى, ءباا – دەن شامامەن 15 ميلليون دوللار, اۋستريادان – 82 ميلليون دوللار, ليحتەنشتەيننەن – 260 ميلليون دوللار, گونكونگتان – 2 ميلليون دوللار قايتارىلدى.
فيسكالدىق ساياساتتى قايتا قاراۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. جۇمىس توبىنا ساراپشىلاردان, ەكونوميستەردەن جانە بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرىنەن 1 مىڭعا جۋىق ۇسىنىس ءتۇستى.
سونىمەن قاتار ء«سان-سالتانات» زاتتارىنا قوسىمشا اكتسيز ەنگىزۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى مۇنداي مۇمكىندىكتى قاراستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريا ەتتى.
كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن 2025 جىلعا قاراي ەىدۇ ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزە وتىرىپ, ءىجو-گە 15%-عا دەيىن تومەندەتۋ قاجەت. 2022 جىلى ەلدەگى مەملەكەتتەن جاسىرىلعان ەكونوميكالىق قىزمەت كورسەتكىشى ءىجو-گە شامامەن 18,7%-دى قۇرادى (جوسپار بويىنشا 19,9%). پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن ماقساتتاردى ورىنداۋ ءۇشىن كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارى وزەكتەندىرىلدى.
سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. كاسىپكەرلەردى كولەڭكەلى سەكتوردان شىعارۋ ءۇشىن قولايلى بيزنەس-ورتا جاسالىپ جاتىر.
«قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ونىڭ اياسىندا بورىشكەرلەر ءۇشىن سوتتان تىس بانكروتتىق, تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە سوت بانكروتتىعى راسىمدەرى كوزدەلگەن.
سوتتان تىس بانكروتتىقتى بانكتەر, مقۇ جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى بورىشتار بويىنشا مىناداي شارتتاردا قولدانۋعا بولادى: بورىش 1,6 مىڭ اەك-تەن اسپايدى (2023 جىلى 5 520 مىڭ تەڭگە); بورىش 12 اي ىشىندە وتەلمەيدى; م ۇلىك جوق; بانكپەن رەتتەۋ ءراسىمى جۇرگىزىلدى.
سوت بانكروتتىعى ءراسىمىن 1,6 مىڭ اەك استام بورىشتار بويىنشا جانە كرەديتورلار الدىنداعى بورىشتاردىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا قولدانۋعا بولادى.
تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمى سوتتا قارىزداردى تولەۋگە 5 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى قارجى باسقارۋشىسىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنەدى جانە سوتتا بەكىتىلەدى.
بۇل پروتسەدۋرانىڭ ارتىقشىلىعى – ودان كەيىن ادام «بانكروت» مارتەبەسىن الا المايدى, سوندىقتان وعان ءتيىستى سالدارلار قولدانىلمايدى (5 جىل ىشىندە بانكتەردەن جانە مقۇ-دان نەسيە الا المايسىز, 7 جىلدان كەيىن عانا قايتا بانكروتتىقتان وتۋگە بولادى, قارجىلىق جاعدايى بانكروتتىقتان كەيىن 3 جىلدان كەيىن تەكسەرىلەدى).
بۇگىنگى تاڭدا بەرەشەك سوماسى 11,3 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 7,1 مىڭ ازامات بانكروت دەپ تانىلدى.
تاريف بەلگىلەۋدىڭ بارلىق پروتسەسىنىڭ اشىقتىعى, ەسەپتىلىگى جانە جاريالىلىعى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن تاريفتىك رەفورما باستالدى. تابيعي مونوپوليالار سالاسىن رەتتەۋدىڭ ءاربىر كەزەڭى «مونوپوليست» بازاسىندا تسيفرلاندىرىلعان. كاسىپورىنداردىڭ ساتىپ الۋلارى دا ەلەكتروندىق فورماتقا اۋىستىرىلدى.
قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قاراجاتىن ماقساتتى پايدالانۋ جۇرتشىلىق پەن تەحنيكالىق ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ باقىلانادى. ەگەر تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان بولسا, ولار ءۇشىن ۋاقىتشا وتەماقى تاريفتەرى ەنگىزىلەدى, ال تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
«ۇلتتىق قور - بالالارعا» جوباسى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە قوسىلادى. وسى كۇننەن باستاپ ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50%-ى 18 جاسقا دەيىنگى بارلىق بالالار اراسىندا بولىنەدى;
وسى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان باستاپ جاس كاسىپكەرلەر ءۇشىن جىلدىق 2,5%-بەن شاعىن نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. قازىردىڭ وزىندە 24 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا 5 مىڭنان استام شاعىن نەسيە ماقۇلداندى;
2023 جىلى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, مەملەكەت مەنشىگىنە 8 ملن گا پايدالانىلماعان جەر قايتارىلدى;
2023 جىلى «قۋاتتى وڭىرلەر – ەلدى دامىتۋدىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن سالۋعا 5,4 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
الەۋمەتتىك كودەكس قابىلدانىپ, كۇشىنە ەندى. وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ەنگىزىلدى ء(ارتۇرلى ساتىلارعا جۇگىنۋدىڭ قاجەتتىلىگىنسىز پرواكتيۆتى فورماتتا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەيدى), «الەۋمەتتىك ءاميان» اقپاراتتىق جۇيەسى ەنگىزىلدى;
بالا كۇتىمى بويىنشا جاردەماقىلاردى تولەۋ كەزەڭى 1 جاستان 1,5 جاسقا دەيىن ۇلعايتىلدى; جۇمىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا تولەمدەر مولشەرىن تابىستىڭ 45% - نا دەيىن ۇلعايتۋ; حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى اراسىنان كاسىپكەرلەرگە 9 مىڭنان استام گرانت (400 اەك-كە دەيىن) ءبولۋ جانە ت. ب.;
بىرقاتار باعدارلامالىق قۇجات ازىرلەنىپ, قابىلداندى: بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدان قورعاۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى, مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى; ەلدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى;
ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرىلىپ, جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدار وتكىزۋ تاجىريبەسى جاڭارتىلدى.
پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ەلدەگى ساياسي وزگەرىستەردى ىسكە قوستى, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسى دا, ءماسليحاتتار دا قايتا سايلانىپ, جاڭارتىلدى, العاش رەت 45 اۋدان مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا اكىمدەر سايلاۋى وتكىزىلدى.
ءبىرىنشى جىلى جاقسى قارقىن الدى دەپ ايتۋعا بولادى. مەملەكەت ونى ساقتاۋى كەرەك, قوعام – مەملەكەتكە كومەكتەسۋى كەرەك.