بۇگىنگى قوعامدا ازاماتتاردىڭ جاڭاشىلدىق پەن وزگەرىسكە بەيىمدەلە وتىرىپ, ءوز قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋى وزەكتى ماسەلە ەكەنى تۇسىنىكتى. ۇسىنىلعان ماتەريالدا جۇرتشىلىقتىڭ ءداستۇردى جاڭعىرتۋعا قاتىستى كوزقاراسى, وسى باعىتتاعى وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان.
وسى ورايدا قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى جۇرگىزگەن «داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ: قازاقستان قوعامىنداعى جاڭا مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى» الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسىنە نازار اۋدارىپ كورسەك. الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە ەلىمىزدىڭ 18 جاستان اسقان ازاماتتارى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق, اۋماقتىق پارامەترلەرى بويىنشا تاڭدالىپ, 2 400 رەسپوندەنتتەن جاپپاي ساۋالداما جانە ساراپشىلاردان سۇحبات الىنعان. زەرتتەۋ ەلدىڭ بارلىق ءوڭىرىن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىن, 17 وبلىس ورتالىعىن, سونداي-اق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قامتىعان.
كەيىنگى جىلدارى قوعامدا, اسىرەسە جاستار اراسىندا قۇندىلىقتار مەن مىنەز-ق ۇلىق ارەكەتىنە گلوكاليزاتسيا, ياعني شىندىقتى قالىپتاستىراتىن بەلگىلى ءبىر ترەندتەردىڭ كۇشەيۋى اسەر ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە جاستار اراسىندا ءجيى تالقىلاۋعا تۇسەتىن, ۇنەمى ەكى جاقتى پىكىر تۋدىراتىن ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپقا قاتىستى قوعامنىڭ وزىندىك كوزقاراسى قالىپتاسقان. وسىعان وراي زەرتتەۋدىڭ بىرنەشە ناتيجەسىن مىسالعا كەلتىرسەك. جالپى العاندا, قوعامدا, جاستار اراسىندا داستۇرگە دەگەن وڭ كوزقاراستىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز.
ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 77,3 پايىزى ۇلداردىڭ ءبىرى (ادەتتە كەنجەسى) اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرۋى كەرەك دەگەن كوزقاراستى قولداسا, 41,5 پايىز رەسپوندەنت تولىعىمەن وڭ كوزقاراس بىلدىرگەن. مۇندا ءبىز اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا قولداۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن بايقاي الامىز.
تۇڭعىش نەمەرە اتا-اجەسىنىڭ تاربيەلەنۋىنە بەرىلەدى دەگەن كوزقاراسقا ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ جالپى 53,6 پايىز بولىگى وڭ كوزقاراس ءبىلدىردى. قۇپتاۋ اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا (14% جوعارى), سونداي-اق ەرلەر (10%) اراسىندا ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. جاسى بويىنشا 61 جاستان اسقان رەسپوندەنتتەر اراسىندا قولداۋ سالىستىرمالى تۇردە جوعارى بولىپ وتىر.
75,0% رەسپوندەنت «سالەم سالۋدى» قۇپتايدى, ولاردىڭ 40,3 پايىزى تولىعىمەن وڭ پىكىر ايتادى. اۋىلداردا بۇل تاجىريبە قالاعا قاراعاندا ءجيى قۇپتالادى (9% جيىرەك). سونداي-اق ونى قولداۋ ەر ادامدار تاراپىنان ءجيى ەستىلەدى (شامامەن 6% جيىرەك). جاستار مەن ورتا جاستاعى رەسپوندەنتتەر اراسىندا وڭ باعا سيرەك كەزدەسەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.
وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا ساي كەلمەيتىن توي-تومالاق وتكىزۋگە بايلانىستى سۇراق قويىلعاندا شارتتى تۇردە ءاربىر ءۇشىنشى رەسپوندەنت قارجىلىق مۇمكىندىكتەرگە سايكەس كەلمەيتىن تويلار وتكىزۋگە وڭ كوزقاراسپەن قارايدى. كوبىنە جوعارى ءبىلىمى بار رەسپوندەنتتەر سىني كوزقاراسپەن قارايتىنى بايقالادى. سونداي-اق رەسپوندەنتتەردىڭ جاسى نەعۇرلىم تومەن بولسا, مۇنداي تاجىريبەگە سىني كوزقاراستى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. تومەندە ول تۋرالى كەستەدە كورسەتىلگەن.
تۇڭعىش بالانى اتا-اجەسىنە بەرۋ, وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا زيان كەلتىرەتىن تويلار وتكىزۋ, سالەم سالۋ سەكىلدى ادەت-عۇرىپتار جاستار اراسىندا الدەقايدا از قولداۋ تاپتى. بۇل رەتتە ساۋالداما ناتيجەلەرى جالپى جاستار مەن جوعارى ءبىلىمى بار ادامدار جوعارىدا اتالعان ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتىڭ كوپشىلىگىنە قاتىستى سىني كوزقاراستا دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ساراپشىنىڭ كوبى قوعامداعى داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتار ماڭىزدى ءرول اتقارا وتىرىپ, قانداي دا ءبىر جاڭعىرۋدى باستان كەشىرۋدە دەگەن پىكىرمەن كەلىسەدى. بىراق بۇل قوعامدى ارحايزاتسيالاۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. قازىرگى جاستار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, مادەني مۇرالار مەن داستۇرلەردى ساقتاي وتىرىپ, ولاردى زاماناۋي تۇرگە بولەپ, جاڭاشا تۇرلەندىرىپ كەلەدى. جاس بۋىن جاڭا يدەيالار مەن جاھاندىق پەرسپەكتيۆالارعا اشىق بولا وتىرىپ, ءتىلىن, تاريحىن جانە سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا تىرىسىپ كەلەدى. ارتۇرلىلىك پەن مادەني بىرەگەيلىك جاستاردىڭ ومىرىندە ماڭىزدى, بۇل ولارعا ءداستۇر مەن زاماناۋيلىقتى تەڭ دارەجەدە ۇستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
دامير بەلگىباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى