كەنەسارىنىڭ تاريحي ءرولىن زەردەلەگەن تاريحشى-عالىم ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ تۋرالى

قازاقتىڭ تاريح عىلىمىندا ەلەۋلى ورنى بار ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ 1903 جىلى 21 قىركۇيەكتە شىمباي ۋەزى, كوككول بولىسىنىڭ كوككول اۋىلىندا (قازىرگى قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىمباي اۋدانى) دۇنيەگە كەلگەن. سول جىلى قۋاڭشىلىق بولىپ, ەلدى اشتىق جايلاعان كورىنەدى. اكەسى دىلىمبەت الداعى بەرەكەلى كۇنگە ىرىمداپ, كەنجە ۇلىنىڭ ەسىمىن ەلتوق دەپ قويىپتى.

ءۇيدىڭ ۇلكەندەرى ارتىنا ەرگەن باۋىر­لارىن جاستايىنان ەڭبەككە باۋلىپ ءوسىردى. ۇلكەن اعاسى جولىش مويناق ارالىنداعى بالىق زاۋىتىندا, ەلۋباي, باسقا دا اعالارى ءارتۇرلى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتكەن. پاتۋللا اتا-اناسىنا قولعابىس ەتسە, ناۋرىزالى عانا قاراقۇم مەدرەسەسىندە ءبىلىم الدى. ەلتوق مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن اعاسىنا تاماق تاسىپ ءجۇرىپ, ارابشا ءتىل سىندىرا باستايدى. ول دا جاستايىنان ەڭبەككە ىسىلىپ, 12 جاسىنان باي اعايىندارىنا جالدانىپ جۇمىس ىستەيدى. بالا كۇنىنەن اعالارى جولىش, ناۋرىزالى, پاتۋللا, ەلۋباي, قارىنداسى زىليحا ۇلكەندەردى سىيلاپ, ءبىر-ءبىرىن قولداپ جەتىلدى.

1916 جىلدىڭ جازىندا ەلتوقتىڭ اتا-اناسى كوككولدەن كوشۋگە ءماجبۇر بول­ا­­دى. بۇعان سول جىلدىڭ 25 ماۋسى­مىندا II نيكولاي پاتشانىڭ «19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى تۇزەم ەر-ازا­مات­­تارىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ماي­­­داندارىنداعى ارميانىڭ قورعانىس قۇرى­­­لىستارى مەن اسكەري بايلانىس بەكى­نىس­­تەرىن سالۋ جۇمىسىنا تارتۋ تۋرالى» جا­ر­­­لىعى سەبەپ. وسى جارلىققا قارسى شىم­­­باي اۋدانى مەن شىمباي قالاسىندا حالىق تولقۋى باستالىپ, ۋەزدىك پريستاۆ ول­تى­­رىلەدى.

ەلتوقتىڭ اكە-شەشەسى اۋەلى ءامۋداريا جاعاسىنا, ودان قازىرگى اقتوبە وبلىسىنا قونىس اۋدارىپ, بەستاماق ستانساسىنا بارىپ ايالدايدى. وندا 1914 جىلى تۇرمىسقا شىققان زىليحا, سونىمەن قاتار جاقىن تۋىس­تارى كوشەنباي تاجىباەۆ پەن مۇحيم ەسماعامبەتوۆ تۇراتىن ەدى. وكىنىشتىسى, ەلتوق دىلمۇحامەدوۆتىڭ اكە-شەشەسى بەستاماققا جەتكەندە, قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى سۇزەك اۋرۋىنان كوز جۇمادى. تاجىباەۆتاردىڭ ۇيىندە ۋاقىتشا ايالداپ, قىسقا كەزەڭگە كوپ جالدامالى جۇمىس قاجەت بولعان سوڭ ەلجان يتەسوۆتىڭ ءۇيىن پانالايدى.

ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ 1923 جىلى وزبەك كسر-ءنىڭ حيۋا قالاسىنداعى كەڭەستىك پار­تيا مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. 1924-1930 جىلدارى ورتا ازيا كوممۋنيستىك ۋني­ۆەر­سيتەتىندە وقىپ, 1930 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان 1 ساۋىرىنە دەيىن رابفاكتا قوعام­دىق عىلىمدار بويىنشا وقىتۋشى قىز­مەتىنە كىرىسەدى. جۇمىس بارىسىندا ول قوعامتانۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە جو­عارى قابىلەتىن كورسەتە ءبىلدى. ءسويتىپ, ول 1927 جىلى قاراقالپاق اكسر-ىنە قو­ڭىرات اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىم­داس­تىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە ءبىر جىلدىق تاجىريبەلىك جۇمىسقا جىبەرىلدى.

ەلتوق دىلىمبەت ۇلى 1928 جىلى تامىزدا تاشكەنتكە قايتا ورالىپ, 1930 جىلى مامىردا ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەدى. جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن 1934 جىلعا دەيىن قىزىلوردا وبلىستىق, قوستاناي وبلىسارالىق پار­تيا مەكتەپتەرىندە پارتيا تاريحى ءپانى­نىڭ مۇعالىمى, كەيىن اقتوبە جوعارى كوم­مۋ­نيستىك اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبىندە اسسيستەنت بولىپ جۇمىس ىستەدى.

بەلگىلى عالىم 1934-1938 جىلدارى تاشكەنتتەگى ماركسيزم-لەنينيزم ينس­تيتۋتىندا وقىدى. 1941 جىلدىڭ 26 شىلدەسىنەن قاراقالپاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا اعا وقى­تۋشى, 1941 جىلدىڭ 16 تامىزىنان باس­تاپ ماركسيزم-لەنينيزم نەگىزدەرى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. الايدا 1942 جىلى 20 شىلدەدە اسكەرگە شاقىرىلۋىنا بايلانىستى جۇمىستان بوساتىلدى. قوعامدىق ومىردە قاي سالادا بولسىن, ە.دىلمۇحامەدوۆ بار جان-تانىمەن جۇمىسقا قۇلشىنا كىرىسىپ, باستاعان ءىسىن ناتيجەلى اياقتاپ, ءاردايىم قاتارىنىڭ الدى بولدى.

تاريحشى-پەداگوگ رەتىندە ە.دىل­مۇ­حامەدوۆ ءتۇرلى مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىن­دارىندا, سونىڭ ىشىندە قىزىلوردا قالاسىنداعى وبلىستىق پارتيا مەكتە­بىندە (1930-1931), قوستاناي قالا­سىنداعى وبلىسارالىق مەكتەپتە (1931-1934), اقتوبە, تاشكەنت قالالارىنداعى جوعارى وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىندە (1933-1934), شىمكەنت قالاسىنداعى پارتيا كۋرستارى (1938-1939), رەسپۋبليكالىق اۋىلشارۋاشىلىق ۇجىمشار تەحنيكۋمى, وزبەكستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ كۋرستارىندا, تاشكەنت قالاسىندا (1939-1941), قاراقالپاق اكسر-ءنىڭ تورتكۇل قالاسىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا (1941-1942) جانە تاشكەنت قالاسىنداعى مەديتسينا ينستيتۋتىندا (1942-1947) قىزمەت اتقاردى.

1947 جىلدان باستاپ ەلتوق دىلىم­بەت ۇلى قازاق كسر عىلىم اكا­دە­ميا­سى­نىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينس­تيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكە الىنادى. 1954 جىلى جاڭا تاريح بولىمىنە, كەيىن رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستان تاري­حى بولىمىنە اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ تاعايىندالدى. 1977 جىلدان بەرى عالىم سول كافەدرانىڭ عىلىمي كەڭەس­شىسى بولىپ, 1982 جىلى زەينەتكە شىقتى.

ەلتوق دىلمۇحامەدوۆتىڭ كانديداتتىق عىلىمي زەرتتەۋ تاقىرىبى – كەنەسارى قاسى­موۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق سوعىس ماسە­لەسى ەدى. بۇل زەرتتەۋ وعان وڭايعا تۇس­پەدى. 1946 جىلى 17 جەلتوقساندا تاش­كەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە تاريحتاعى كوكەيكەستى ماسە­لەنى تالداپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.

كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاعى حان كەنە رولىنە بايلانىس­تى ە.دىلمۇحامەدوۆ مىناداي عىلىمي تەوريالىق تۇجىرىمدارىن كەلتىرەدى: 1) حان كەنەسارى قاسىموۆ 1837-1847 جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جولىنداعى پاتشالىق رەسەيگە قارسى كوتەرىلىسىن باسقاردى. ونىڭ كۇرەسى حالىقتىڭ ورتاق مۇددەسى مەن قازاقتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ تالاپتارىن كورسەتەتىن پروگرەسسيۆتىك مانگە يە. كەنەسارى ءوزىن ەرجۇرەك قولباسشى, دارىندى باسشى رەتىندە عانا ەمەس, بىلىكتى ديپلومات رەتىندە دە تانىتا ءبىلدى. ونىڭ كۇرەسى تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ جولىندا رەسەي پاتشالىعىنا دا, قوقان حاندىعىنا دا قارسى باعىتتالدى. كەنەسارى قاسىموۆتىڭ كۇرەسى ەرلىك سيپاتقا يە بولىپ, رۋلار اراسىنداعى ەجەلدەن كەلە جاتقان ءوزارا تارتىس ۇردى­سىنە قاراماستان, قالىڭ بۇقارانى ودان دا ماڭىزدى شايقاس – تاۋەلسىزدىك ءۇشىن شايقاسقا تارتا بىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. 2) كەنەسارى قاسىموۆ اكەسى مەن اعا­لا­رىنىڭ اۋىر ءحالىن ۇعىنا وتىرىپ, حال­قى­نىڭ ابىرويى ءۇشىن سىرتقى جاۋلارمەن ەرلىكپەن سوعىستى. 3) حان كەنە داڭقتى اتاسى ابىلاي حاننىڭ جولىن جالعاستىرسا, كوتەرىلىس باسىلعاننان كەيىن ونىڭ ءىزىن ۇل­دارى جاپپار مەن سىزدىق باستى. 4) سىزدىق ورتا ازياداعى باتىرلاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى بولدى. ول وتارلاۋ سايا­سا­تىنا قاسقايا قارسى تۇردى. 5) قازاق دالا­سىن وتارلاۋدى ابىلاي بىرنەشە ون­جىلدىققا شەگەرگەن بولسا, سىزدىق كەنە­سارين دە ءدال سول جولدى ۇستاندى. كەنەسارىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى ءشامىلدىڭ كاۆكازداعى كۇرەسىنە ۇقساس: ەكەۋى دە ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەر, پاتشا كۇشتەرىن ايتارلىقتاي كۇيرەتىپ تيتىقتاتتى. سونىڭ سالدارىنان پاتشالىق رەسەي جەرگىلىكتى حالىق اراسىنداعى بارلىق ىقپالىن جوعالتتى. 7) كەنەسارىنىڭ جاساقتارىندا ورىستار, وزبەكتەر, باشقۇرتتار, تاتارلار, ت.ب. بولدى. 8) كەنەسارى پاتشالىق فەودالدىق رەسەيگە قارسى كۇرەستى. كەنەسارى كۇرەسى پاتشالىق رەسەيدى ىدىراتۋعا, السىرەتۋگە باعىتتالعان. ونىڭ كۇرەسى شىنايى تۇردە پروگرەسسيۆتى بولدى. سۇلتاننان شىققانىنا قاراماستان حالىق كوتەرىلىسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ابىلايدان باستاپ, كەنەسارىعا دەيىنگى ۇلت-ازاتتىق داستۇرلەرى ۇلتتىق قوزعالىستىڭ جاڭا تولقىنىنا كۇشتى سەرپىن بولدى. وسى جانە تاعى دا باسقا عىلىمي تۇجىرىمدار - قازىرگى تاڭداعى كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسىن زەرتتەۋدە وتە قۇندى اقپاراتتار.

كەيىننەن 1951 جىلى جوعارعى اتتەس­تاتسيالىق كوميسسيا «ك.قاسىموۆ كوتە­رى­لىسىن «قاۋىپتى» رەاكتسيالىق قوزعالىس» دەپ جاريالاپ, وعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويدى. ە.دىلمۇحامەدوۆ كەنەسارى قاسىموۆتىڭ «رەاكتسيالىق-مونارحيالىق» قوزعالىسىن جاريالاۋدا ساياسي «قاتەلىك» جىبەردى دەپ پارتيادان شىعارىلدى. الايدا 1953 جىلى الماتى وبكومىنىڭ شەشىمى جويىلعان سوڭ ونى قكپ وك بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىمەن پارتيا قاتارىنا قايتا الدى.

1954 جىلى ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ «حح عاسىر باسىنداعى قازاقستان: كەنشى­لەردىڭ رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسى» دەگەن تاقىرىپتا ەكىنشى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى. ال 1973 جىلى «XIX عاسىرداعى سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستانداعى تاۋ-كەن جانە فابريكالىق ونەركاسىپ جانە جۇمىسشى تابىنىڭ قالىپتاسۋى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.

ە.دىلمۇحامەدوۆ قازاقستان تاۋ-كەن­ ونەركاسىبىنىڭ پايدا بولۋى جانە جۇ­مىس­شى تابىنىڭ دامۋىنا قاتىستى ما­سە­­لەلەردى زەرتتەدى. سونىمەن قاتار كور­­نەكتى عالىم «قازاق كسر تاريحىن» دايىن­داۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, 90-عا جۋىق عىلى­مي ەڭبەك پەن ماقالا جاريا­لادى. ونىڭ « ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭ­بەگى ءۇشىن (1941-1945)» جانە «ۆ.ي.لە­­­نين­­­نىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ­وراي ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.

ەلتوق دىلمۇحامەدوۆ جاس عالىمدارعا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە ءاردايىم قولۇشىن سوزىپ وتىراتىن. عالىمعا جازعان حاتتارىنىڭ بارلىعىندا دا ۇلى عالىمنىڭ ادامدىق پەن ادامگەرشىلىك, مەيىرباندىعى مەن وزگەلەرگە دەگەن ءىلتيپاتى بايقالادى.

اتاقتى قازاق عالىمى ە.د.دىلمۇحا­مە­دوۆ 1990 جىلى 18 ناۋرىزدا الماتىدا قايتىس بولدى. عالىمنىڭ جەكە قورىن ۇلى ولەگ ەلتوق ۇلى 1992 جىلى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنا وتكىزدى.

كورنەكتى عالىمنىڭ ءجۇرىپ وتكەن عىلىمي قىزمەتىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. ونىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعى تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىر ەمەس بىرنەشە بۋىنىن تاربيەلەدى. تالانتتى عالىمنىڭ باي عىلىمي مۇراسى ءالى دە تياناقتى زەرتتەلۋى كەرەك. عالىمنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىنىڭ وزەكتىلىگى ءوز قۇندىلىعىن جويعان جوق. قاتاڭ پارتيالىق باقىلاۋعا قاراماستان قازاق تاريحى ءۇشىن باتىل قادامدار جاساي بىلگەن قايسار مىنەزدى عالىم بارلىعىمىزعا ۇلگى دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس دەپ بىلەمىن. بيىلعى جىلى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى قارار قابىلداپ, رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى اكادەميالىق «ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاقستان تاريحى جەتى تومدىقتا» پايدالانىلدى. حالىق دانالىعىنداعى «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەننىڭ ءمانى وسى بولسا كەرەك...

زيابەك قابىلدينوۆ,

ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى

تاريح جانە ەتنو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى