مۋستافا كاپۋدجۋ: ءبىزدى بىرىكتىرەتىن – ورتاق مۇددە

– مۋستافا مىرزا, تۇركيا – قا­زاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مو­يىن­داعان العاشقى ەل. بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق قا­رىم-قاتىناس قارقىندى دامىپ كەلەدى. قازاقستان تۇركيا ءۇشىن قان­شالىقتى ماڭىزدى؟ ەكى ەلدى بىرىك­تى­رە­تىن ورتاق قۇندىلىق نەدە؟ ءبىزدى قانداي ورتاق مۇددەلەر توعىستىرادى؟

– تۇرىك پەن قازاق حالقىنىڭ ارا­سىن­داعى ورتاق قۇندىلىقتىڭ تامى­رى تىم تەرەڭدە جاتىر. ءبىز – قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگىن ءبىرىنشى بولىپ مويىنداعان ەلمىز. سول ۋاقىتتان بەرى تۇركيا قازاق­ستان­مەن بايلانىسىن ەشقاشان ۇزگەن ەمەس. تۇركيا دا, قازاقستان دا وسى قارىم-قاتىناستى بەرىك ساقتاپ كەلەدى. تاۋەلسىز مەملەكەت بولعاننان كەيىن ەكى ەل دە ساياسي قارىم-قاتىناستاردى جان-جاقتى دامىتۋعا مۇددەلى. بۇل تۇر­عىدا ءبىزدى بىرىكتىرەتىن نەگىزگى جەلى – ەكى ەل ارا­سىنداعى تاريح پەن مادەنيەت­تىڭ تا­مىرلاستىعى, ورتاق مۇددە. وزدە­رىڭىز بىلە­تىندەي, ءبىز بۇل ايماقتان انادو­لىعا باردىق. تىلدەرىمىز دە تۇركى تىل­دە­رىنىڭ قاتارىندا. ديالەكتىلىك ايىر­ما­شى­لىق­تار بار. دەگەنمەن ءبىز ءبىر-ءبىرى­مىز­دى وڭاي تۇسىنەمىز.

قازاقستانعا كەلگەنىمە جەتى اي ءوتتى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە بارىپ, عۇ­لامانىڭ فيلوسوفياسى تۋرالى ءبىراز اق­پارات جيناپ قايتتىق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قوجا احمەت ياساۋيدەن ءتالىم العان بىرقاتار عالىم انادولىعا بارىپ, سول جاقتا ادام تۇسىنىگى مەن فيلو­سو­فياسىنىڭ ورنىعۋىنا اتسا­لىس­قان. سوندىقتان قوجا احمەت ياساۋي تۇركياداعى يسلام فيلوسوفياسىنا وتە ماڭىزدى ۇلەس قوستى. ال ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىزگە كەلسەك, ەكى ەل دە ايماقتا جانە جاھاندىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قولدايدى. سونداي-اق ءوز ايماعىمىزعا جانە الەمگە ەكونو­ميكالىق تۇرعىدان ۇلەس قوسۋدى پارىز سانايمىز. ويتكەنى بەيبىتشىلىك – تۇراق­تىلىقتىڭ كىلتى. قازاقستان سە­­­كىلدى تۇر­كيانىڭ دا سىرتقى ساياسي ماق­­ساتى – داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ. سونىمەن بىرگە قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدى قولدايمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەلەرىمىزدى ەكونوميكالىق جانە ايماقتاعى تۇراق­تى­لىق­قا ىقپال ەتۋ دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. قازاقستان دا تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى حالىقارالىق ارەنادا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. بۇل, ارينە, ونىڭ ايماقتىق قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ تۇرعىسىنان ءوز ىقپالىن ارتتىراتىنىن بىلدىرەدى.

ءبىزدىڭ ورتاق سىرتقى ساياسي ماقسات­تا­رى­مىز دا بار. ايتا كەتەيىن, بۇگىنگى ساياسي كونيۋنكتۋرادا دۇنيە جۇزىندەگى بىردە-ءبىر مەملەكەت ماسەلەلەرمەن جال­عىز كۇرەسە المايدى. ءتىپتى ەڭ قۋاتتى دەپ سانالاتىن نەمەسە الەمدىك ساياساتتا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن ەلدەردىڭ ءوزى بۇگىنگى الەم الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردى ءوز بەتىمەن شەشۋگە قاۋقارسىز. سوندىق­تان قازاقستان مەن تۇركيا ورتاق مادە­نيەتىمىز, ءدىنىمىز, ءتىلىمىز, ورتاق گەوگرا­فيا­مىز بەن تاريحىمىز نەگىزىندە تاماشا ىنتىماقتاستىق ورناتتىق. وسى بەرىك نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ, ورتاق ماقساتتارعا جەتۋ جولىندا بىرگە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ كەلەمىز.

– ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى مۇد­دەسى ورتاق ەكەنىن ايتىپ قالدىڭىز, قا­زاقستان مەن تۇركيانىڭ حالىق­ارا­لىق ارەنادا ءبىر-ءبىرىن قولداۋى قانداي دەڭگەيگە جەتتى؟

– ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىز بۇ­­رىن ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق دەڭ­­گەيىندە بولسا, بىلتىر قازاقستان پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ مىر­زا­نىڭ ساپارى بارىسىندا ءبىزدىڭ قارىم-قا­تى­ناسىمىز كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپ­تەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. بۇل نەنى بىل­دىرەدى؟ بۇل ءبىزدىڭ قارىم-قاتى­نا­سى­مىزدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, تەرەڭ­دەتىپ جاتقانىمىزدى بىلدىرەدى. ارينە, تۇركيا مەن قازاقستان كوپتەگەن حالىق­ارالىق ۇيىمنىڭ ورتاق مۇشەلەرى. ايتالىق, بۇۇ, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا, تۇركى مەملە­كەت­تەرى ۇيىمىنا, تۇركسوي-عا, اوسشك-گە مۇشەمىز. حالىقارالىق ىنتىماق­تاس­تىقتا كانديداتتارىمىزدى ءوزارا قول­داي­مىز.

قازاقستانمەن سىرتقى ساياسات تۋرالى تۇسىنىگىمىز ءبىر مۇددەگە نەگىز­دەل­گەن دەۋىمنىڭ سەبەبى وسىندا. ءبىز قا­زاق­ستانمەن بىرگە داۋلاردىڭ بەي­بىت جولمەن شەشىلۋىن قولدايمىز. تۇر­كيا­نىڭ سىرتقى ساياساتى باستاماشىل ءارى گۋ­مانيتارلىق نەگىزگە باعىتتالعان. اي­ما­عىمىزدا قاقتىعىس تۋىنداماعانىن قالايمىز جانە قاقتىعىستىڭ الدىن الۋعا تىرىسامىز. سول سياقتى قانداي دا ءبىر جانجال تۋىنداعان جاعدايدا, ونى بەيبىت جولمەن شەشۋ ءۇشىن ماڭىزدى جۇ­مىستار جۇرگىزەمىز. رەسەي-ۋكراينا داع­دارىسى كەزىندە دە تۇركيا وسى ءرولدى اتقاردى. قارا تەڭىز استىق باستاماسىمەن ءبىز بۇۇ-مەن ىنتىماقتاسا وتى­­رىپ, مۇقتاج ەلدەرگە 35 ميلليون تونناعا جۋىق بيداي جونەلتتىك. سول سەكىلدى قازاقستان دا ءوز ايماعىنداعى قاق­تى­عىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋدە وتە ماڭىزدى رولگە يە. سوندىقتان سىرتقى ساياسي ماقساتتارىمىز ايماقتاعى تۇراق­تى­لىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە با­عىتتالعاندىقتان, ءبىز بۇل سالادا دا ىن­تى­ماقتاستىق ورناتا بىلدىك.

قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيى­مىن ال­عاشقى قۇرىلعان كۇنىنەن باس­تاپ قولداپ كەلە جاتىر. 30 جىل ىشىندە قا­زاق­ستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيى­مىن وسى ايماقتا ماڭىزدى دەڭگەيگە جەت­كىزۋدە اي­تارلىقتاي ءرول اتقاردى. تۇركيا دا وسىن­داي ۇلەسىن قوستى. بۇگىنگى كۇنى تۇر­­كى مەملەكەتتەرى ۇيىمى 10 جىل بۇ­رىن­عىمەن سالىستىرعاندا وتە ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. مىنە, تمۇ-نىڭ X ءسامميتى قازاقستاننىڭ باس قالا­سىندا ءوتىپ جاتىر.

وسى دۇيسەنبى كۇنى تۇركيانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن سالتاناتتى قابىل­داۋ­مەن اتاپ وتتىك. سول جەردەگى سوزىمدە دە تۇركيانىڭ گۋمانيتارلىق سىرتقى ساياساتىنا توقتالعان بولاتىنمىن. بۇل جەردە ايتقىم كەلگەنى – تۇركيا وسمان يم­­پەرياسىنان بەرى مۇقتاج جاندارعا ار­قاشان ەسىگىن ايقارا اشتى. 1492 جىلى وسمان يمپەرياسى يسپانيادان قاش­قان ەۆرەيلەرگە كەمەلەر جىبەرىپ, انادولى جەرىنە اكەلدى. تۇركيا سونداي-اق باسقا دا قاقتىعىستاردان قاشىپ, باس­پانا سۇراعان ءارتۇرلى ءدىن مەن ۇلت وكىلدەرىن دە قۇشاق جايا قارسى الدى. قازىر دە سيرياداعى قاقتىعىستان قاشىپ كەلگەن 3,2 ميلليون سيريالىق باۋىرىمىز تۇركياعا كەلىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولارعا دا ەسىگىمىزدى اشتىق. ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە تۇركيا ەۆرەيلەرگە قونىس بولدى. 

– بولاشاقتا قازاقستان مەن تۇر­كيا اراسىندا قانداي جوبالار جاسال­ماق؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن قوس ەل قان­داي ورتاق ناتيجەگە قول جەتكىزە الدى؟

– ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قا­تى­ناس­تىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جانە بيىلعى ساۋدا ينۆەستيتسيالارىنىڭ كور­سەت­كىشتەرىنە قاراساڭىز, ايتارلىقتاي پروگ­رەسكە قول جەتكىزگەنىمىزدى بايقاۋعا بولادى. بۇگىندە تۇرىك كومپانيالارى ار­قىلى قازاقستانعا 5 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالىندى. مۇنداعى 5 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا از بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق ەنەرگەتيكالىق ەمەس ينۆەستيتسيالاردى قاراستىراتىن بولساق, ءبىز جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىندامىز. بۇل ءبىزدىڭ كەڭ اۋقىمدى جانە سان سالالى ينۆەستيتسيا سالعانىمىزدى كورسەتەدى. ارينە, الداعى كەزەڭگە جوسپارلانعان جوبالارىمىز دا بار. بۇگىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرادان تۋىندايتىن جاعدايلار جوق ەمەس. «ورتالىق ءدالىزدى» جانە لوگيستيكالىق سەكتوردى قولداۋ بويىنشا قازاقستانمەن بىرلەسكەن جۇمىستارىمىز بارىن تاعى قوسىپ قويۋعا بولادى. ترانس­كاسپيلىك تاسىمالداۋدى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالعىسى كەلەتىن كومپانيالار بار. ءبىز مۇندا قۇرىلىس سالاسىندا وتە ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردىق.

جالپى العاندا ءبىز ىنتىماقتاستىق ورناتپاعان سالا جوقتىڭ قاسى دەپ ايتا الامىن. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا ىنتى­ماق­تاستىعىمىز جالعاسىن تاپتى. قازىر تۇركيادا 8 مىڭ قازاق ستۋدەنتى ءبىلىم الىپ جاتىر. تاعى 300-گە جۋىق ستۋدەنتتى تۇركياعا جىبەردىك. تۇركىستاندا قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى 1994 جىلدان بەرى قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار يۋنۋس ەمرە مەن تيكا سياقتى مادەني ورتالىقتارىمىز ورتاق مادەنيەتىمىز ءۇشىن قىزمەت اتقارىپ جاتىر. تۇرىك اۋە جولدارىنىڭ قازاق­ستانداعى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا ايتارلىقتاي ينۆەس­تيتسياسى بار. الەممەن بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن اۋە­ كومپانيالاردىڭ ءبىرى. قىسقاسى, ءبىز­دىڭ ىنتىماقتاستىق ورناتپاعان الا­ڭى­مىز جوق دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. كەيىنگى 31 جىلداعى ناتي­جەلەر مۇنى ايقىن كورسەتىپ وتىر. سول سياقتى ساۋدا سالاسىندا دا جەتكەن جەتىس­تىگىمىز جەتەرلىك. ءتىپتى پاندەمياعا قارا­ماستان كەيىنگى 3-4 جىل ىشىندە تاۋار اينالىمىمىزدا وتە ماڭىزدى ءوزارا ءوسۋ بايقالادى. ەنەرگەتيكا الا­ڭىن­دا دا ىنتىماقتاستىعىمىز بار. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بىزدە «باكۋ-تبي­ليسي-دجەي­حان» مۇناي قۇبىرى بار. قازاقستان مۇناي ەكسپورتىنىڭ ءبىر بولىگىن وسىلاي جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ماقساتىمىز – وسى جۇمىستى ءارى قاراي ۇلعايتۋ. سونىمەن قاتار تۇركيا ارقىلى الەمدىك نارىققا ەنەرگيا ەكسپورتتاۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز.

تۇركياداعى كوپتەگەن كوشەنى قا­زاق­تىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنىڭ قۇرمە­تىنە اتادىق. مىسالى, قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى اباي قۇنانباي ۇلىنان باس­تاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ باسقا دا بەلدى قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن كوشەلەرىمىز بار. ال وتكەن اپتادا اس­تانادا يۋنۋس ەمرە ەسكەرتكىشى مەن انا­دولى كوشەسىن اشتىق. ونىڭ وزىن­دىك سەبەبى بار. اباي قۇنانباي ۇلى – قازاق حالقىنان شىققان اسا كورنەكتى ادەبيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداي ۇلى تۇلعالاردىڭ اتىن كوشەگە بەرۋ ارقىلى ءبىز ەكى ەلدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعىنا ورتاق مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدى سىڭىرتە الامىز. سوندىقتان اباي­دىڭ جانە كوپتەگەن تانىمال قازاق ادەبيەت­شىلەرى مەن تاريحشىلارىنىڭ ەسىمدەرى تۇركياداعى كوشەلەرگە بەرىلۋى نەمەسە يۋنۋس ەمرە ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى مەن انادولى ەسىمدەرىن كوشەگە بەرۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. بۇل ەكى ەلدىڭ مادەني بىرلىگىن ءارى قاراي نىعايتىپ, دوستىعىمىزدىڭ بەكۋىنە سەپتىگىن تيگى­زەدى.

– جاڭا ايتىپ وتكەنىڭىزدەي, تۇر­كيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. دەگەنمەن ساراپشىلار ەكى ەل اراسىندا لوگيستيكا تۇر­عىسىنان تىكەلەي بايلانىس ورناتۋ ال­دىڭعى كەزەكتە اتقارىلۋ قاجەت ەكە­نىن العا تارتادى. بۇل ماسەلە قا­شان شەشىلۋى مۇمكىن؟

– الداعى كەزەڭدە الدىمەن اعىمداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرادان تۋىنداعان كەيبىر جاعدايلاردى شەشۋگە كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. تىكەلەي بايلانىس دەيمىز عوي, بىراق ارامىزدا باسقا ەلدەر دە بار ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك. سەبەبى ءبىز كورشى ەلدەر ەمەسپىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ تىكەلەي لوگيستيكالىق ىنتىماقتاستىق دەگەنىمىز باسقا ەلدەرگە دە قاتىستى بولادى. مىسالى, كاسپي ارقىلى وتەتىن لوگيستيكالىق باعىتتى قاراستىرساق, ول ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا ەلدەرىن قامتيدى. بىراق جاڭا ايتقانىمداي, تۇركيا, ازەربايجان, قازاقستان اراسىندا وسى دالىزگە بايلانىستى سىرتقى ىستەر جانە كولىك مينيسترلەرىنىڭ ۇشجاقتى كەزدەسۋلەرى بار. الداعى ۋاقىتتا ءۇشىنشى كەزدەسۋىن تۇركيادا وتكىزەمىز. سوندىقتان ءبىزدى لوگيستيكا جانە سەرۆيستىك ەكسپورت سالاسىندا بىرلەسكەن جۇمىستار كۇتىپ تۇر.

بۇدان بولەك, تىكەلەي جولاۋشى تاسىمالىن قامتاماسىز ەتەتىن «Turkish Airlines» اۋە كومپانياسىن ايتۋعا بولادى. بۇعان قوسا كاسپي باعىتىن دامىتۋمەن دە اينالىسىپ جاتىرمىز. «باكۋ-تبيليسي-كارس» تەمىرجولى بار. ءبىز قازىر ونىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ەلىمىز سونداي-اق بوسفور بۇعازىنىڭ استىنان تىكەلەي تەمىرجول قاتىناسىن سالۋ ارقىلى ءمارمار تەڭىزىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتىك. بۇل جوبانىڭ قازاقستانعا دا قاتىسى بار. ءۇشىنشى كوپىرىمىزدى تەمىرجول رەلس­تە­رىمەن سالدىق. سوندىقتان انا­دو­لىنى ەۋروپاعا, سونداي-اق ازياعا جالعايتىن ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالارىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز. سول سياقتى ء«ال-اۋقات جولى» دەپ اتالاتىن جاڭا جوبامىز دا ەندى عانا تانىستىرىلا باس­تادى. ءبىز يراك ارقىلى قازاقستانعا دا تەڭىز قاتىناسى بار لوگيستيكالىق جەلى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ترانسكاسپيلىك لو­گيس­تيكالىق تاسىمالداۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كۇش-جىگەرگە يەمىز دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. مەن ەكى اپتا بۇرىن اقتاۋعا بارىپ, اقتاۋ پورتىمەن تانىستىم. ول جەرگە ينۆەستيتسيا سالعىسى كەلەتىن تۇرىك كومپانيالارى بار. سوندىقتان وسى پورتتاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ۇلعايتۋ, جاڭا كەمەلەر جاساۋ, ول جەردى باكۋمەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن كەمە جوندەۋ زاۋىتىن سالۋ سياقتى بىرقاتار جوبالاردى بىرلەسىپ قولعا الۋ جاعىن قاراستىرۋدامىز. جوعارىدا ايتقانىمداي, ورتاق شەكاراسى بار كورشى ەلدەر بولماعاندىقتان, باسقا ەلدەردى دە قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋعا ءتيىسپىز.

– دۇرىس ەكەن. ال تۇركيادان الپاۋىت ينۆەستورلار قاشان كەلەدى؟ قازىر ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە مە؟

– قازىردىڭ وزىندە ينۆەستورلار بار. مىسالى, قورعانىس ونەركاسىبى الاڭىندا ورتاق «قازاقستان اسەلسان ينجينيرينگ» جوباسىن ايتۋعا بولادى. ولار جاقىن ارادا ينۆەستيتسياعا اينالۋى مۇمكىن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كومپانيالار دا جەتەرلىك. قازىردىڭ وزىندە تاۋ-كەن سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالعان كومپانيالار شىعىپ جاتىر. ايتالىق, الماتىداعى اينالما جولدى وتە قىسقا مەرزىمدە اياقتاعان كومپانيا بار. سونىمەن بىرگە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا ينۆەستيتسيا سالىنىپ جاتىر. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز ينۆەستيتسيانى قۇرىلىس سالاسىنان باستادىق. سەبەبى بۇل قازاقستانعا سول كەزەڭدە قاجەت ماڭىزدى سالا ەدى. كومپانيالارىمىز استانا قۇرىلى­سىن­دا وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ول كەزەڭدە كومپانيالارىمىزدىڭ اينالىمى 27-28 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. قازىر بىزدە جوعارى تەحنولوگيانى قاجەت ەتەتىن سالالارعا ينۆەستيتسيالار جاساۋ سەكىلدى جوسپار كوپ. عارىش پەن لوگيستيكانى قولداۋ ءۇشىن كەمە جاساۋعا قاتىستى جوبالار بار. بۇگىندە قازاقستان ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا 2-3 كومپانيامىز 1 ميلليارد اقش دوللارىنا جۋىق ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. تاعى ءبىر كومپانيامىز قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قاپتاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋدى كوزدەيدى. بۇل عانا ەمەس, قازىر ەكى ەلدى عارىش ايلاعىنان كەمە قۇرىلىسىنا دەيىنگى كوپتەگەن جوبا كۇتىپ تۇر.

– تۇركيا كەشە عانا 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. ەلدىڭ ەندىگى جا­قىن كەلەشەككە دەگەن جوسپارى قان­داي؟

– بۇل ارينە, وتە كەڭ سۇراق. الدىمەن ەلىمىزدىڭ دامۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساعىم كەلىپ تۇر. 1923 جىلى تۇركيانىڭ جالپى ۇلتتىق ءونىمى 500 ميلليون دوللار بولسا, بۇگىندە 1 تريلليون دوللارعا جەتتى. تۇركيانىڭ ەكسپورتى 1923 جىلى 50 ميلليون دوللار شاماسىندا بولسا, بۇگىندە 265 ميل­ليارد دوللار شاماسىندا. سوندىقتان 100 جىلدا ۇلتتىق تابىسىمىزدى, ەكسپورتىمىزدى ارتتىردىق. ەندى پرەزيدەنتىمىز رەجەپ تايپ ەردوعان مىرزا الداعى 100 جىلدى «تۇركيا عاسىرى» دەپ جاريالادى. ارينە, تۇركيا عاسىرىندا جۇزەگە اسىرعىمىز كەلەتىن وتە ماڭىزدى جوبالار بار. قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن جوبا ىسكە قوسىلدى, بىراق ءبىزدىڭ الداعى كەزەڭدەگى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى – الەمنىڭ ەڭ دامىعان وندىعىنىڭ قا­تارىنا كىرۋ. قازىر ەكونوميكاسى دا­مىعان 20 ەلدىڭ قاتارىندامىز. ءبىز ورتامەرزىمدى كەلەشەكتە وسى ماق­ساتقا جەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ال سايا­سي تۇر­عىدان اتاتۇرىكتەن باس­تاۋ العان «ەلدە تىنىشتىق – الەمدە تى­نىش­تىق» قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن بەي­بىت سايا­­ساتىمىزدى جۇرگىزۋگە مۇد­دە­لىمىز. تۇر­كيا­نىڭ گەوگرافيالىق ورنا­لاسۋى وتە ماڭىزدى جەردە تۇر. ءبىز تاياۋ شىعىس اي­ماعىنداعى ەلگە جاتا­مىز. قازىر ايماقتا قاقتىعىستار بولىپ جاتىر. وسىعان قاراماستان تۇر­كيا ايتار­لىقتاي دامۋعا قول جەت­كىزدى. ەگەر بۇل قاقتىعىستار جوق ورتانى ەلەستەتسەڭىز, تۇركيانىڭ ءوسۋى مەن دامۋى الدەقايدا جىلدام بولاتىن ەدى. سوندىقتان ءبىز الداعى كەزەڭدە ايما­عى­مىزداعى بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوسۋ ار­قىلى بۇل قاقتىعىستاردىڭ اياقتالۋىن قالايمىز. ءبىز ۇلتتىق تابىسىمىزدى ارتتىرۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ, الدىڭعى كەزەكتە حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىندا نەعۇرلىم ينستيتۋتتسيونالدى جانە ءتيىمدى قۇرىلىممەن تمۇ-نىڭ ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋىن كوزدەيمىز. سوندىقتان وسى ماقساتتارىمىز ارقىلى جاڭا تۇر­كيا عاسىرىندا ماڭىزدى دەڭگەيگە جەتە­تى­نىمىزگە ەش كۇمانىمىز جوق, تەك اي­ما­عىمىزداعى قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن توقتاتۋعا ۇلەس قوسۋدى قالايمىز.

– ەلىمىزدە تۇركى جۇر­تىنىڭ نازار اۋدارىپ وتىرعان جيىن وتكەلى جاتىر. ونىڭ اراسىندا تۇر­كيا پرەزيدەنتى دە بار. بۇل باس­قوسۋ­دا قانداي ماڭىزدى ماسەلەنى تال­قى­لانۋى مۇمكىن؟ القالى جيىن  قازاقستان مەن تۇركياعا نە بەرەدى؟

– راسىندا دا بۇل باسقوسۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. استانادا وتەتىن تمۇ-نىڭ مەرەيتويلىق 10-سامميتىنەن قازاقستان مەن تۇركيا عانا ەمەس, جاقسى حابار كۇتىپ وتىرعان ەلدەر كوپ. سوندىقتان ارىپ­تەستەرىمىز قول قويىلاتىن قۇجات­تار­عا بايلانىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ارينە, مۇنداي كەزدەسۋلەر تمۇ-نىڭ ينستيتۋتتسيونالدىلىعى تۇرعىسىنان وتە جوعارى. بۇدان بولەك, وزدەرىڭىز بى­لە­سىزدەر, تمۇ قارجى قورى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل وتىرىستا ماڭىزدى شە­شىم­دەر, سامميت دەكلا­راتسياسى قابىلدانادى. ول تۋرالى باس­قوسۋدا تولىعىراق بىلەتىن بولامىز. ەڭ ماڭىزدىسى, ول – وسىنداي جيىننان كە­يىن قوس ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى ارتىپ, تۇركى جۇرتىنىڭ ىنتىماعى جاراسقانى كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

جادىرا ءمۇسىلىم,

«Egemen Qazaqstan»