بۇگىن الماتىدا «دەنساۋلىق» ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ زيانىن ازايتۋ جونىندەگى ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» زتب مەن «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى» قوعامدىق قورى قازاقستاننىڭ ەرەسەك تۇرعىندارىنىڭ ءوز دەنساۋلىعى مەن ءومىر سالتىنا قاتىناسىن باعالاۋ بويىنشا قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىندى.
«ددۇ باعالاۋى بويىنشا ءبىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزدىڭ 20%-ى تۇقىم قۋالايتىن فاكتورلارعا, 20% ەكولوگياعا, 50% ادامنىڭ ءومىر سالتىنا جانە 10% ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. سوندىقتان بۇل زەرتتەۋ قازاقستاندىقتاردىڭ قوعام دەنساۋلىعى جانە ونى جاقسارتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ۇعىمدارىن انىقتاۋ, حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعى مەن ءومىر سالتىن قالاي باعالايتىنىن ناقتىلاۋ, سونداي-اق ولاردىڭ زياندى تومەندەتۋ تۇجىرىمداماسىنا قاتىناسىن باعالاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلدى», دەدى «دەنساۋلىق» ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» زتب باسشىسى جانە دارىگەر باقىت تۇمەنوۆا.
زەرتتەۋ ساۋالناماعا نەگىزدەلگەن F2F نىساندالعان سۇحبات ادىسىمەن جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ جۇرگىزۋ گەوگرافياسى - قازاقستاننىڭ 17 وبلىسىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءۇش قالانىڭ ەرەسەك حالقى. دالالىق ءىس-شارالار 2023 جىلدىڭ شىلدەسىندە وتكىزىلدى.
«رەسپوندەنتتەردى ىرىكتەۋ كۆوتالىق ىرىكتەۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى, بارلىعى 2507 رەسپوندەنتكە ساۋالناما جۇرگىزىلدى, ونىڭ ىشىندە 18 بەن 61 جاس ارالىعىنداعى جانە ودان جوعارى ەرلەر 47,5% مەن ايەلدەر 52,5%. ەتنيكالىق بەلگىلەرى بويىنشا كۆوتالاۋ كوزدەلمەگەن, بىراق سوعان قاراماستان, ەگەر سۇرالعانداردىڭ ەتنيكالىق قۇرىلىمىن قاراستىراتىن بولساق, وندا قازاقتار 65%, ورىستار 24,4%, 10,6% باسقا ەتنوستاردىڭ وكىلدەرىن قۇرادى.
ءبىلىم بەرۋ بولىمىندە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىمى بار رەسپوندەنتتەردىڭ ۇلەسى - 45,3%, جوعارى - 36,3%, ورتا - 15,9% جانە تولىق ەمەس ورتا - 2,1% قۇرادى. ەڭبەكتىك قاتىناس جاعىنان رەسپوندەنتتەردىڭ 68,9% - جۇمىسپەن قامتۋدىڭ سول نەمەسە باسقا تۇرىمەن قامتىلعان, ونىڭ 54% - تولىق جۇمىسپەن قامتىلعاندار, 7,8% - ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار, 5,5% - ءىشىنارا جۇمىسپەن قامتىلعاندار, ال 1,6% - ى ماۋسىمدىق جۇمىس ىستەيدى», دەپ «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى» قق باسشىسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, گۇلميرا يلەۋوۆا اتاپ ءوتتى.
ساۋالناما بارىسىندا رەسپوندەنتتەرگە مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك سيپاتتاعى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ 15 پروبلەماسىنىڭ ءتىزىمى ۇسىنىلدى, ولار مۇنىڭ ىشىنەن ءۇش ماسەلەنى تاڭداپ, ولاردى مەملەكەت ءۇشىن باسىمدىق دەڭگەيىنە, ياعني ۇكىمەت قوعامنىڭ دەنساۋلىعىنىڭ قانداي ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارۋى كەرەك بولدى.
ۇكىمەتتىڭ نازارىنا ءۇش ماسەلە كىردى: الكوگول/ماسكۇنەمدىك; تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە جۇقپالى ەمەس اۋرۋلار. 20 ءوڭىردىڭ 8-دە الكوگول/ماسكۇنەمدىك ءبىرىنشى ورىندا. بۇل ماسەلە, اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىن الاڭداتادى, رەسپوندەنتتەردىڭ 40%-دان استامى الكوگوليزمدى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان.
ماڭعىستاۋ مەن تۇركىستان تۇرعىندارىن قانت ديابەتىنىڭ تارالۋ اۋقىمى قاتتى الاڭداتادى. قاراعاندىلىقتار مەن پاۆلودارلىقتار ونكولوگيا پروبلەماسىنا الاڭدايدى, ال ەلوردا تۇرعىندارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا نازار اۋداردى. اتىراۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىن مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە تەڭ ەمەس قولجەتىمدىلىك جانە بىلىكتى مەديتسينالىق پەرسونالدىڭ تاپشىلىعى سياقتى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جۇيەلى ماسەلەلەرى الاڭداتادى.
ساۋالناما ناتيجەلەرى بويىنشا ءاربىر ءتورتىنشى رەسپوندەنت (26,4%) زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسى تۋرالى جاقسى بىلەدى. 38,9% بۇل ءتاسىل تۋرالى قۇلاققاعىس ەستىگەن, بىراق ونىڭ نە تۋرالى ەكەنىن ناقتى تۇسىنبەيدى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى (31,7%) دەنساۋلىققا زياندى اسەر ەتۋ تۇجىرىمداماسى مەن مينيميزاتسياسى تۋرالى ەستىمەگەن.
زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسى ادامنىڭ ءارتۇرلى مىنەز-قۇلقىمەن بايلانىستى جاعىمسىز الەۋمەتتىك جانە فيزيكالىق سالداردى ازايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماقساتتى دەنساۋلىق ساقتاۋ تاجىريبەلەرى دەپ اتالادى. بۇل ءتاسىل ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جانە زياندى ءومىر سالتىنىڭ سالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان: قانتتى, تۇزدى, ترانس مايلاردى شامادان تىس تۇتىنۋ, تەمەكى شەگۋ جانە مىقتى الكوگولدى تۇتىنۋ.
رەسپوندەنتتەردىڭ 75%-ى وزدەرىنىڭ ءومىر سالتىن سيپاتتاي وتىرىپ, ونى «سالىستىرمالى تۇردە سالاۋاتتى» دەپ اتادى, ساۋالناماعا قاتىسقان ءاربىر ءتورتىنشى ادام (24%) «سالىستىرمالى تۇردە سالاۋاتتى ەمەس» ءومىر سالتىن ۇستانادى دەپ سانايدى. الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق تالداۋ ءومىر سالتىن باعالاۋدىڭ جاسىنا سىزىقتىق تاۋەلدىلىگى بار ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن, جاس رەسپوندەنتتەر وزدەرىنىڭ ءومىر سالتىن سالاۋاتتى دەپ باعالايدى, ال ەرەسەك رەسپوندەنتتەر سالىستىرمالى تۇردە سالاۋاتتى ەمەس دەپ باعالايدى.
رەسپوندەنتتەر دۇرىس تاماقتانۋعا وڭ كوزقاراسپەن قارايدى. بەس رەسپوندەنتتىڭ تورتەۋى مايسىز ەت, بالىق, كوكونىستەر مەن ءداندى داقىلدارعا اۋىسۋ تاماقتانۋدى جاقسارتۋعا جانە دەنساۋلىققا قاۋىپتى تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى دەپ كەلىسەدى.
فاست-فۋدتى تۇتىنۋ دەڭگەيى جوعارى دەپ اتاۋعا بولمايدى, ويتكەنى رەسپوندەنتتەردىڭ 46%-ى ونى ايىنا 2 رەتتەن كوپ ەمەس تۇتىناتىنىن, ال 26% - ازىقتانۋ راتسيونىندا تەز دايىندالاتىن تاعام جوق ەكەنىن ايتتى.
رەسپوندەنتتەردىڭ 51% الكوگول سۋسىنىن ىشپەيدى. ءاربىر ءتورتىنشىسى (23%) الكوگولدىك سۋسىنداردى ايىنا ءبىر رەتتەن از تۇتىنادى. الكوگولدى تۇتىنۋدىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى 41-50 جاس جانە 31-40 جاس ارالىعىنداعى توپتاردا تىركەلدى, وندا الكوگولدى اپتاسىنا كەمىندە ءبىر رەت تيىسىنشە 15% جانە 14% ىشەدى.
تەمەكى ونىمدەرىنىڭ ىشىندە تۇتىنۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى تەمەكىگە (29%) تيەسىلى. 2012 جىلعى «ستراتەگيا» قق زەرتتەۋىنىڭ نەگىزىندە 11 جىل ىشىندە تەمەكى تۇتىنۋ دەڭگەيى مۇلدەم وزگەرگەن جوق دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. الايدا, حالىق اراسىندا وتە تانىمال ەلەكتروندى تەمەكى مەن تاياقشالار قوسىلدى. ەلەكتروندىق تەمەكى 8% تۇتىنادى. قازاقستاندىقتار قىزدىرىلاتىن تەمەكىسى بار ونىمدەردى جاي تەمەكىگە قاراعاندا 4 ەسە (7%) از شەگەدى.
قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەكتروندى تەمەكى تۋرالى قانشالىقتى حاباردار ەكەندىگى تۋرالى ساۋالناما ناتيجەلەرىن قاراۋ كەزىندە 84% - ى ولار تۋرالى بىلگەنى نەمەسە ەستىگەنى انىقتالدى. 14% - دا ەشقانداي اقپارات بولعان جوق. 40 جاسقا دەيىنگى ادامدار ەڭ كوپ بىلەدى: 21 جاسقا دەيىن – 88%, 21-30 جاستا – 93% جانە 31-40 جاستا – 89% حاباردار.
قوعامنىڭ زياندى ادەتتەرىن تولىعىمەن جەڭۋگە بولمايتىنى انىق. الايدا, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ زياندى سالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار ارقىلى دەنساۋلىقتى جاقسارتۋعا بولا ما؟ رەسپوندەنتتەردىڭ 83,7% - ى وسى تەزيسپەن كەلىسەتىندەرىن ءبىلدىردى. 13,1% بۇل ءتاسىل دەنساۋلىققا زياندى ازايتۋعا كومەكتەسەتىنىمەن كەلىسپەيدى. 3,3% جاۋاپ بەرۋگە قينالاتىنىن ايتتى.
«ادامدارعا زياندى ازايتۋ جانە ءومىر سالتىن وزگەرتۋ قاجەت, سوندىقتان مۇنداي جاھاندىق تاپسىرمانى جالعىز جەڭۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ قاۋىپ فاكتورلارىنان بولاتىن زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسى قولداۋ تاپقان جاعدايدا مۇمكىن بولادى. تۇجىرىمداما ادامنىڭ زياندى اسەرى از ونىمدەر مەن تاسىلدەر تۋرالى سەنىمدى جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن اقپارات الۋ قۇقىعىن بىلدىرەدى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ باسىم بولىگى زياندى تاماقتانۋعا, ناشاقورلىققا, تەمەكى شەگۋگە جانە الكوگولدى تۇتىنۋعا قاتىستى زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسىن قولدانۋدى ماقۇلدايدى», دەپ تۇيىندەدى باقىت تۋمەنوۆا.