ەلىمىزدە كەنشىلەر مەن مەتاللۋرگتەردىڭ, مۇنايشىلار مەن ۋران ونەركاسىبىندەگى مىڭداعان اۋىر ەڭبەكتى كاسىپ ەتەتىن جۇمىسشىلاردىڭ زەينەت جاسىن تومەندەتۋ ماسەلەسى كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇل تۇيتكىل جىل سوڭىنا دەيىن شەشىلىپ قالاتىنداي.
ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءسال ارىدەن قوزعاساق, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» (امت) كومپانياسىنىڭ كەنشىلەرى زەينەتاقى جاسىن تومەندەتۋ تالابىن 2017 جىلى جەلتوقساندا كوتەرگەن ەدى. كەنشىلەر بىرنەشە تالاپ قويىپ, جۇمىس بەرۋشى تاراپ ولاردىڭ ءبىر بولىگىن قاناعاتتاندىرعان. الايدا كومپانيا: «زەينەت جاسىن تومەندەتۋ – مەملەكەتتىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە» دەپ قۇتىلعان سول كەزدە. ال بۇعان 2018 جىلى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى «قازىر بارشاعا ورتاق بەلگىلەنگەن زەينەتكە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقان جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەنى ەسىمىزدە.
تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى سالاسىنىڭ جۇمىسشىلارى زەينەتكە 63 جاستا شىعۋعا كوپتەن نارازى بولىپ كەلەدى. «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنىڭ جۇمىسشىلارى قاۋىپتى ءارى زياندى جاعدايدا, جوعارى تەمپەراتۋرا, شاڭ-توزاڭ, گاز, ءتۇرلى قىشقىل سىلتىدەن, اۋىر مەتالداردان بولىنەتىن بۋ, ينفراقىزىل ساۋلە سياقتى دەنساۋلىققا زيانى كوپ ورتادا جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, مەتاللۋرگتەر كاسىپوداعىنىڭ دەرەگىنشە, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ 50 پايىزعا جۋىعىنىڭ جاسى 45-تەن اسىپ كەتكەن. جاسى 50-دەن اسقان جۇمىسشىلاردىڭ اراسىندا جۇرەك-قان تامىرلارى مەن قيمىل-تىرەك جۇيەسى سىر بەرىپ, ونكولوگيا دەرتىنە شالدىققاندار كوپ كورىنەدى.
بۇل ماسەلە كوتەرىلگەلى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىندەر ءۇشىن 2014 جىلدان بەرى جۇمىس بەرۋشى تولەيتىن مىندەتتى كاسىبي زەينەتاقى جارناسى (قىزمەتكەر تابىسىنىڭ بەس پايىزى مولشەرىندە) ەنگىزىلگەنىن ايتىپ, ناقتى جاۋاپتان جالتارىپ كەلگەنى بەلگىلى.
بۇدان كەيىن پاندەميا باستالىپ كەتتى دە «بايتال تۇگىل باس قايعىنىڭ» كەرى كەلدى. ءسويتىپ, ءسال سايابىرسىعان بۇل ماسەلەنى 2021 جىلى ءماجىلىستىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى قايتا كوتەرىپ, ۇكىمەتتەن زياندى جانە قاۋىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلاردى ەرتە زەينەتكە شىعارۋدى تالاپ ەتتى.
تاريحقا كوز سالساق, 1956 جىلدىڭ وزىندە كسرو «زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 9-بابىندا جەراستى جۇمىسىنا جۇمىلدىرىلعان ەر ادامدار 50 (20 جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بولسا), ال ايەلدەر 45 جاسىندا (15 جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بولسا) زەينەتكە شىعاتىن بولعان. ال قازىر ماكروەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق فاكتورلار ەسەپكە الىنىپ جاسالعان تالداۋلاردا جۇمىسشىلاردىڭ ەرتە زەينەتكە شىعۋىنىڭ راتسيونالدى نەگىزى بارى كورسەتىلسە دە, بۇل جايت ەسكەرۋسىز قالىپ كەلدى.
بىلتىر سول كەزدەگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا سەناتورلاردىڭ كەنشىلەردىڭ زەينەت جاسىن قىسقارتۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قاتىستى تەك كەنشىلەردىڭ زەينەتاقىسى تۋرالى عانا ەمەس, جالپى ەڭبەك جاعدايلارى تۋرالى كوتەرگەنىن جانە ول ۇسىنىستار ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قارجى-ەكونوميكالىق بلوگىندە قارالىپ جاتقانىن ايتقان ەدى. ءسويتىپ, بۇعان قاتىستى ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وعان ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلدەرى جانە زياندى وندىرىستە ىستەيتىن جۇمىسشىلار كىرگەن.
«كەنشىلەردىڭ وزدەرى زەينەت جاسىن تومەندەتۋدى عانا سۇراپ وتىر. باسقا ماسەلە جوق. زەينەت جاسىن تومەندەتۋگە بولادى. بىراق زەينەتاقىنىڭ كولەمى قانداي بولادى؟ نەگىزگى ماسەلە سول ەمەس پە؟ ەرتەڭ ول ادام 50 جاستا شىعىپ, زەينەتاقىسى تومەن بولسا, تاعى ماسەلە تۋىندايدى. سوندىقتان زەينەتاقىنىڭ كولەمىن قالاي ارتتىرامىز؟ ونى قايسى جارنانىڭ ەسەبىنەن تولەۋ كەرەك؟ ونى دا تالقىلايمىز», دەگەن بولاتىن ەكس-مينيستر بريفينگتە ايتقان سوزىندە.
بيىل كەنشىلەردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسىنە قاتىستى 10 قازانداعى ۇكىمەت وتىرىسىنان كەيىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا باق وكىلدەرىنە:
– جىل سوڭىنا دەيىن زاڭ جوباسىن ەنگىزۋىمىز كەرەك. قازىر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ەكى تالاپتى ايقىندادىق – بۇل كەنشىلەردىڭ 55 جاستان اسۋى جانە بجزق-دا 7 جىل ىشىندە مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنىڭ بولۋى, – دەدى.
مينيستر بۇل ماسەلە جىل سوڭىنا دەيىن شەشىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتقان بولاتىن.
«تولەمدەر ءۇش كوزدەن – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەن جۇمىس بەرۋشى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. ءبىز ءبىر كۇنكورىس شەگى كولەمىندەگى بيۋدجەتتىك ءوتىنىمدى رەسىمدەدىك. ونىڭ ءۇش جىلعا ارنالعان قاراجاتى – 45 ملرد تەڭگە, ياعني جىلىنا 15 ملرد تەڭگەدەن. مۇنىڭ ءبارى كەنشىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ قورىنا بايلانىستى بولادى. زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارۋ 84 اي بويى جۇرۋگە ءتيىس. وسى تولەمگە ۇمىتكەر ادامداردىڭ سانى 46 مىڭعا جۋىق. بىراق ولار ەكى تالاپقا دا سايكەس كەلۋى كەرەك – 55 جاس جانە 7 جىل ىشىندە مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنىڭ بولۋى», دەيدى س.جاقىپوۆا.
مينيسترلىكتىڭ بەرگەن مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە 300 مىڭ ازامات اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيدى. كەنشىلەردىڭ ەرتە زەينەتكە شىعۋ ماسەلەسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بويى تالقىلانىپ كەلەدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بيىل ءبىرىنشى قىركۇيەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە كەنشىلەر مەن اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا ارنايى تولەمدەر ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرعان ەدى.