سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, سەناتورلار كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان حالىقارالىق شارتتاردى راتيفيكاتسيالادى جانە دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن كيپر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن كيپر رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل زاڭدار ەكى مەملەكەتتىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن كوزدەيدى.
ۇستاپ بەرۋ تۋرالى شارتتا ىزدەۋدە جۇرگەن ازاماتتاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن ولاردى قازاقستان مەن كيپر اراسىندا ەكستراديتسيالاۋ ماسەلەلەرى, سونداي-اق ۇستاپ بەرۋدەن باس تارتۋ ءۇشىن مىندەتتى جانە فاكۋلتاتيۆتىك نەگىزدەر رەگلامەنتتەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ەگەر ىزدەۋدە جۇرگەن ادام تەرگەۋدە بولسا جانە وسىعان ۇقساس قىلمىسى ءۇشىن وسى مەملەكەتتىڭ سوت تارتىبىمەن قۋدالانسا, ادامداردى ۇستاپ بەرۋدەن باس تارتىلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار قىلمىستىڭ اۋىرلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەگدە جاس, دەنساۋلىق ماسەلەسى نەمەسە باسقا دا جاعدايلار بەرۋدەن باس تارتۋعا نەگىز بولا الادى. وسى رەتتە ۋاعدالاسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوز ازاماتتارىن ۇستاپ بەرۋگە جول بەرىلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى زاڭدا كورسەتىلگەن قۇقىقتىق كومەكتىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرى ساقتالماعان جاعدايدا, ياعني مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە, قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرسە, ونىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا نەمەسە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە قايشى كەلسە, قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋدەن باس تارتۋ كوزدەلگەن.
«ماقۇلدانعان زاڭدار قازاقستان مەن كيپر رەسپۋبليكاسى اراسىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ارنالعان. كەلىسىمنىڭ ەرەجەلەرى ۇستاپ بەرۋدىڭ شارتتارى مەن راسىمدەرىن, سونداي-اق ازاماتتارعا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيدى. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭدار ەكى ەلدىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس جولىنداعى بىرلەسكەن قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ ماڭىزدى
«قازاقستان حالقىنا» قورى مەن مەملەكەتكە قايتارىلاتىن اكتيۆتەردەن تۇسكەن قارجى الەۋمەتتىك جوبالاردى عانا ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان جوبالاردى دا قارجىلاندىرۋعا ءتيىس. سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسىنداي ۇسىنىس ايتتى.
دەپۋتات ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ جونىندە سەناتتا ايتارلىقتاي جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. وسى ماقساتتا سەناتتا سوڭعى ەكى جىلدا 2 پارلامەنتتىك تىڭداۋ, 3 دوڭگەلەك ۇستەل, 3 كەزدەسۋ, 3 كوميتەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. سونىمەن قاتار ءداستۇرلى مادەنيەتكە, ءتول تاريحىمىزعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى يدەولوگيالىق اعارتۋشىلىقتى كۇشەيتۋگە قاتىستى 10 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. وسىلايشا, سەنات دەپۋتاتتارى ەلدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساقتاۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋعا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى.
«الايدا ۇكىمەت سەناتتىڭ ۇسىنىمدارىنا تەك بىرىڭعاي سىرعىتپا جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. بەرىلگەن ۇسىنىمدار ەسكەرىلە بەرمەيدى. سوندا ءبىز بۇل ماسەلەلەردى قاشانعى ءسوز ەتە بەرەمىز؟ ماسەلەن, «ينتەرنەت جەلىلەردە جانە ەلىمىزدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۇلتتىق رۋحانياتقا جات, تەرىس قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن اقپاراتتارعا تۇراقتى تۇردە تالدامالىق شولۋ جاساپ, ۇلتتىق بايانداما ازىرلەۋ جانە ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنا جولداۋ» جونىندەگى ۇسىنىم نازاردان مۇلدەم تىس قالدى», دەدى سەناتور.
سەناتور مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋى بارىسىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دامىتۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا قابىلەتتى كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. دەپۋتات جاقىندا سەناتتا «ۇلتتىق مۇددە» ديالوگ الاڭىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتكەنىن, وندا دا وسى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلانعانىن ەسكە سالدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا سەناتتىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇسىنىمدارىنىڭ ىسكە اسۋىن جان-جاقتى تالداۋ ءۇشىن ۇكىمەت باسشىسىنان پالاتانىڭ وتىرىسىنا جاۋاپتى ۆيتسە-پرەمەردى جىبەرۋدى سۇرادى.
ورمانشىلار پروبلەماسى وزەكتى
سەناتور سەرگەي ەرشوۆ ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنە جولدانعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قارقارالى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندەگى ورمانشىلاردىڭ پروبلەمالارىن كوتەردى. دەپۋتات وڭىرلەردەگى جەرلەستەرمەن كەزدەسۋلەر كەزىندە وسى تابيعي ساياباققا بارعانىن جانە ولاردىڭ جاعدايى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شۇعىل ارالاسۋىن تالاپ ەتەتىنىنە كوز جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى.
«وكىنىشكە قاراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى تاپسىرماسىنا قاراماستان, جاعداي وزگەرگەن جوق, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ دەڭگەيىندە قالدى. مىسالى, 42 كوردونعا 1990 جىلدارى شىعارىلعان 7 ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكاسى بار, 3 كوردون عانا توزعان راديوبايلانىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن, قالعاندارىندا ول دا جوق. ال اۆتوكولىك پاركىندە «پاز» ۇلگىسىندەگى ءبىر ەسكى اۆتوبۋس, گاز-51 جۇك كولىگى جانە كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى عانا بار», دەدى سەناتور.
سونىمەن قاتار ساپار قورىتىندىسى بويىنشا ەكولوگيا ءمينيسترىنىڭ اتىنا حات جىبەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جاۋابىنا سۇيەنە وتىرىپ, بۇگىندە ولار تەك وسى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ «مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى» جوسپارلاعانىن كورۋگە بولادى. سەناتور ساياباق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق ءال-اۋقاتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى بىرقاتار ماسەلەگە نازار اۋداردى. اتالعان فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, سەناتور پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار شارانى ۇسىندى.
«كوردونداردى تەحنيكامەن, بايلانىسپەن جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونداي-اق ۇلتتىق پارك ينسپەكتورلارى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تۇراتىن جاڭا عيماراتتار سالۋ جانە قازىرگى عيماراتتاردى كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ۇلتتىق پاركتىڭ تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ كەرەك, ول بۇگىنگى كۇنى 75 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى», دەدى سەناتور.
مۇناي قالدىقتارى اۋىز سۋدى لاستاپ جاتىر
ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىن تولىعىمەن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتە الاتىن «كوكجيدە» كەن ورنىنداعى جەراستى سۋىن مۇناي ونىمدەرى لاستاعان. سەناتور باۋىرجان قانيەۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى ماسەلە تۋرالى ايتتى. ول كەن ورنى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
باۋىرجان قانيەۆ مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا سۋ تاپشىلىعى پروبلەمالارىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىن ەسكە سالدى. «2009-2019 جىلدار ارالىعىندا وسى ەرەكشە جەراستى سۋىن ساقتاۋ ماقساتىندا اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «كوكجيدە» قۇمى وبەكتىسىندەگى 38 ۇڭعىماعا مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا جىل سايىن جەراستى سۋىن مۇناي ونىمدەرى لاستاعانى تىركەلدى. ال 2020 جىلى كوكجيدەدەگى جەراستى سۋىنداعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن شەكتى قۇرامى 6 ەسەگە كوبەيىپ كەتكەنى انىقتالدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
دەپۋتات 2,5 ميلليونعا جۋىق ادام پايدالانا الاتىن سۋ كوزىن ساقتاۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى جاعدايعا بايلانىستى شۇعىل تۇردە جۇزەگە اسۋعا ءتيىس بىرقاتار شارانى ۇسىندى. «كوكجيدە جەراستى سۋىنىڭ اۋماعىنداعى بارلىق مۇناي ءوندىرۋشى كاسىپورىننىڭ جەراستى سۋىن پايدالانۋعا رۇقساتتارىن تەكسەرۋ كەرەك. اتالعان اۋماقتا 2025 جىلعا دەيىن مۇناي جانە گاز ۇڭعىمالارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جويۋ جونىندەگى شارالار جوسپارىن قىسقا مەرزىمدە ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ماڭىزدى. جوسپاردىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى ورىندالۋىن باقىلاۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
جەردى مەملەكەتكە الۋداعى تۇيتكىل
سەناتور لۋكين مەملەكەت ءۇشىن جەر الۋ كەزىندە بيۋدجەت اقشاسىنىڭ نەگىزسىز شىعىنعا ۇشىرايتىنى تۋرالى ايتتى. ول دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەردى ساتىپ الۋعا مەملەكەتتىك اقشا ءتيىستى شامادان كوپ جۇمسالاتىنى جونىندە مىسالدار كەلتىردى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە زاڭدا مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن قانشا جەر قاجەت بولسا, سونشا جەر ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بىراق وندا تەك بولىنەتىن ۋچاسكەلەردى العاندا عانا جۇزەگە اسادى, بولىنبەيتىن جاعدايدا جەر تەلىمىن تولىعىمەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ول كەيدە تىم ۇلكەن, سوندىقتان قىمباتقا تۇسەدى.
«ەرەجەگە سايكەس بولىنبەيتىن جەر تەلىمىن بولىنەتىن ساناتقا اۋىستىرۋعا جول بەرىلەدى. الايدا ول تەك مەنشىك يەسىنىڭ نەمەسە جەر پايدالانۋشىنىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە مۇمكىن بولادى. مەنشىك يەسىنىڭ نەمەسە جەر پايدالانۋشىنىڭ ءتيىستى ءوتىنىشى بولماسا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ بولىنبەيتىن جەر ۋچاسكەسىنىڭ ءبىر بولىگىن عانا الىپ قويۋعا مۇمكىندىگى جوق ەكەنى بەلگىلى بولدى. قازىرگى جاعدايدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تالاپ ەتىلەتىن الاڭعا قاراماستان بولىنبەيتىن ۋچاسكەلەردى تولىعىمەن الىپ قويۋعا ءماجبۇر, بۇل بيۋدجەت قارجىسىنىڭ نەگىزسىز جۇمسالۋىنا اكەلەدى», دەدى سەناتور لۋكين.
دەپۋتات زاڭنامانى ءبىر جاعىنان نەگىزسىز بيۋدجەتتىك شىعىنداردى ازايتاتىنداي ەتىپ وزگەرتۋدى, ەكىنشى جاعىنان جەر پايدالانۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى ۇسىنىپ وتىر. «مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن ماجبۇرلەپ الىپ قويىلعان جاعدايدا بولىنبەيتىن دەپ تانىلعان جەر ۋچاسكەسىن ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. بولىنبەيتىن ۋچاسكە بولىنگەن جاعدايدا مەنشىك يەسىنە نەمەسە جەر پايدالانۋشىسىنا بۇرىنعى نىسانالى ماقساتى بويىنشا پايدالانۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا بۇكىل جەر ۋچاسكەسىنىڭ قۇنىن وتەۋ قۇقىعىن بەكىتۋ ماڭىزدى بولىپ كورىنەدى. سونداي-اق جەر پايدالانۋشىدا جىلدىق جانە ۇزاقمەرزىمدى باعدارلامانىڭ مىندەتتى تۇردە بولۋىن, ونىڭ ىشىندە ونىڭ قارجىلىق جانە وزگە دە مىندەتتەمەلەرىن بەكىتە وتىرىپ, جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ ءتارتىبىن, سونداي-اق جەر پايدالانۋ قۇقىعىن جالعاستىرۋ نەمەسە توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدىڭ ولاردى ورىنداۋعا بايلانىسىن تالداۋ قاجەت دەپ سانايمىز», دەدى لۋكين.
باسپاناعا مۇقتاجدارعا قولداۋ از
سەناتور سۇلتانبەك ماكەجانوۆ تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج جاندارعا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلمەيدى دەپ ەسەپتەيدى. ول تۇرعىن ءۇي جانە قۇرىلىس سەكتورىنداعى پروبلەمانى وسىلاي سيپاتتادى. «قازىرگى كەزدە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋشىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ 80%-دان استامى – يپوتەكانى پايدالاناتىن جاندار. جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ قىسقارۋى جانە زەينەتاقى جيناعىنىڭ «جەتكىلىكتىلىك شەگىنىڭ» ارتۋى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ جانە تيىسىنشە باستاپقى تۇرعىن ۇيگە سۇرانىستىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە اكەلدى. تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ادامدارعا ايتارلىقتاي قولداۋ ءالى بايقالعان جوق. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2023 جىلدىڭ 2 توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورتاشا جالاقى 365 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى, سونىمەن بىرگە ەكىنشى كەزەكتەگى نارىقتاعى تۇرعىن ءۇيدىڭ شارشى مەترىنىڭ قۇنى 500 مىڭ تەڭگەگە جۋىق بولىپ بەلگىلەندى. مۇنداي ايىرماشىلىقتى بۇگىندە ءتىپتى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قاراپايىم ازاماتقا دا تولتىرۋ وتە قيىن», دەدى سەناتور.
سەناتور مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وتكەن جىلى كەزەكتە تۇرعاندارعا جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنداعى جالداۋ اقىسىن سۋبسيديالاۋ باستالعانىن ەسكە سالدى. الايدا سەناتور بۇل باعدارلاما ەنگىزىلگەن كەزدە سۋبسيديالاۋ سوماسىنا تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ باعاسى بىردەن وسكەنىن اتاپ ءوتتى. س.ماكەجانوۆ مۇنداي قۇبىلىس باسقا سالالاردا دا ورىن العانىنا توقتالدى.
«ەگەر مەملەكەتتىك سۋبسيديانىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولسا, حالىققا وسىنداي قولداۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ نارىقتىڭ مولايعانى مەن تۇرعىن ءۇي قۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن قۇرىلىس سەكتورىنىڭ كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. جالپى, سوڭعى بەس جىلدا قۇرىلىس ماتەريالدارى قۇنىنىڭ 50%-دان استام, ال جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا 2 جانە ودان دا كوپ ەسە تۇراقتى ءوسۋى بايقالىپ وتىر. الايدا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان وسى ماسەلەنى شەشۋدە ءتيىمدى شارالار قابىلدانباي كەلەدى», دەدى سەناتور سۇلتانبەك ماكەجانوۆ.
بۇدان باسقا, وتىرىس بارىسىندا سەناتور ءلاززات قالتاەۆا ءتيىستى زاڭعا ارەكەتكە قابىلەتسىزدىك مارتەبەسىن تاعايىنداۋ جانە الىپ تاستاۋ تۋرالى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سونداي-اق قورعانشىلار مەن قامقورشىلاردىڭ تەرىس ارەكەتتەرىنەن قورعاۋ ءۇشىن قامقورشىلىققا مۇقتاج تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن كۇشەيتۋ بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. ال سەناتور نۋريا نيازوۆا شەتەلدەردەگى قاقتىعىس ايماقتارىندا قالعان ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن مينيسترلىكتەرمەن جانە بەيىندى ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ حاتتاما ازىرلەۋ ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتتى.