اگرارلىق سالا – ەكونوميكانىڭ درايۆەرى. الايدا اگرارلىق عىلىمسىز باسەكەگە قول جەتكىزە المايمىز. سوندىقتان عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «اگرارلىق عىلىم – اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە» دوڭگەلەك ۇستەلى وسى ماڭىزدى ماسەلەگە ارنالدى.
ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە ءبىرشاما تۇيتكىلدى ماسەلە بار. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. وسى سالاداعى احۋال مەملەكەتىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى», دەگەن ەدى. سوندىقتان اگرارلىق عىلىمعا كوڭىل ءبولىنىپ, شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا دەن قويىلىپ كەلەدى.
جيىنعا قاتىسقان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى دارحان احمەد-زاكي اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى اتاپ ءوتتى. «قازىرگى كۇنى عىلىمدى دامىتۋعا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىن دامىتۋدىڭ 7 باسىم باعىتى بەلگىلەندى. 2023-2024 جىلدارعا قاجەتتى قارجى ءبولىندى. بيىل «عىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ 74 جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تىلەكتەس ەسپولوۆ قازىرگى كۇنى اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ماسەلەلەرگە توقتالدى.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا جەر مەن كليمات قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تابىسىن انىقتايتىن فاكتور بولىپ تابىلمايتىنىن, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى قولدانۋ ءبىرىنشى كەزەككە شىققانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. اگرو عىلىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءىس جۇزىندە قولدانۋعا باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. اگروونەركاسىپ كەشەنىن جەدەل دامىتۋ ءۇشىن مودەرنيزاتسيالانعان ەكونوميكا قاجەت. عىلىمدى دامىتۋ مەن قارجىلاندىرۋدا قاتەلىكتەر بولدى. قازىر تۇتاستاي ينستيتۋتسيونالدى مودەلدى جاساي وتىرىپ, ايماقتىق اگروتەحنيكالىق سەرۆيس ورتالىقتارىن, ياعني اگرو-حابتار قۇرۋ كەرەك. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى. وسى ورايدا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريحىندا ءبىر جىلدارى وسىنداي اگروتەحنيكالىق حابتىڭ بولعانى بار. جالپى, حاب قۇرۋ – الەمدىك تاجىريبە. دۇنيە جۇزىندە قازىر وسىنداي 34 حاب بار. عىلىم مەن بيزنەستىڭ اراسىنداعى بايلانىس الشاقتاپ كەتكەن. كەيدە اگروونەركاسىپتى دامىتۋ باعدارلامالارى بيزنەستىڭ قاتىسۋىنسىز جاسالادى. كوپ جاعدايدا شارۋالاردىڭ سۇرانىسى ەسكەرىلمەي قالادى. بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان باي تابيعي رەسۋرستارىنىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە الەمدىك ارەنادا ماڭىزدى ورىن الۋعا مۇمكىندىگى بار. الايدا ءارتۇرلى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى تيىمدىلىگى تومەن جانە شىعىنى جوعارى سالا بولىپ سانالادى. وسىعان بايلانىستى ەلدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن جەدەل دامىتۋ ءۇشىن رەسۋرستارعا باعدارلانعان ەكونوميكادان يننوۆاتسيالىق جانە ارتاراپتاندىرىلعان مودەلگە كوشۋ قاجەت. وسى باعىتتا ەلىمىزدىڭ عالىمدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وزدەرىنىڭ ۇلەسىن قوسىپ جاتىر, – دەدى ت.ەسپولوۆ.
قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىسى اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, عىلىم جەتىستىكتەرى بيزنەسكە ەنگىزىلمەيدى. بۇل جەردە كىنا شارۋالاردا ەمەس, عالىمداردا. بۇعان قوسا, كادر ماسەلەسىندە ەلەۋلى ماسەلەلەر دە بار. اگرارلىق عىلىمدى باسقارۋدىڭ فورماسىن ەمەس, ىشكى مازمۇنىن وزگەرتۋ قاجەت.
– تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە ەلىمىزدە ءبىلىم تاراتۋ جۇيەسى اتىمەن جوق. الەمدىك تاجىريبەدە بۇل جاقسى جولعا قويىلعان. شەت مەملەكەتتەردە ءبىلىم تاراتۋ ورتالىقتارى بار. ولار بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. ەسەسىنە, بيزنەسكە نەنىڭ قاجەت ەكەنىن, نارىقتىڭ سۇرانىسىن ءبىلىپ, سوعان سايكەس, عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزەدى, – دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى باۋىرجان قاسەنوۆ ورتالىقتىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرا كەلە, بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ماماندار تۇراقتامايتىنىن جەتكىزدى.
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەت جونىندەگى پرورەكتورى ي.توقبەرگەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا شولۋ جاسادى. بۇل رەتتە عىلىمي زەرتتەۋ جوبالارىنا بۇرىنعىدان 3 ەسە ارتىق قارجى بولىنگەنىن, سونداي-اق «عىلىم حابارشىسى» جۋرنالىنا توقتالدى. ي.توقبەرگەنوۆ مەرزىمدى فورسايتتىق زەرتتەۋلەردىڭ, تەحنولوگيالىق سكاۋتينگتىڭ, سالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تۇراقتى تالداۋ مەن بولجاۋ ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە عىلىمي ماسەلەلەردى دەربەس تۇجىرىمداۋ جۇيەسىن قۇرۋ, اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كەمىندە 1 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى باعدارلامالىق-ماقساتتىق جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ تەحنيكالىق قۇجاتتاماسىنا ءتيىستى شارتتاردى ەنگىزۋ ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋدا پانارالىق جانە ترانسديستسيپلينارلىق ءتاسىلدى ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ, كەشەندى, ماقساتتى ۇلتتىق باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ قۇرالى تۋرالى, سالىق كودەكسىنىڭ 394-بابىنىڭ 40-تارماعىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
– مەملەكەت باسشىسى شەتەلدىك ءونىم وندىرۋشىلەرگە سۋبسيديا ءبولۋدى توقتاتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بىراق ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن شەتەلدىك پەستيتسيدتەرگە مەملەكەت قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل حيميالىق ءونىم اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەرى اسەر ەتەدى. شەتەلدىك پەستيتسيدتەردىڭ زيانى شاشەتەكتەن. جىلدان-جىلعا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ توپىراعى توزىپ بارادى, – دەپ دابىل قاقتى «Ecosystem services» جشس باسشىسى د.ەگەمبەرديەۆ.
قارابالىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبەلىك ستانساسىنىڭ ديرەكتورى د.قالدىباەۆتىڭ پىكىرىنشە, سەلەكتسياعا بولىنەتىن 1 ملرد تەڭگە وتە از. اۋىلدى دامىتۋعا اگروقالاشىقتاردى سالۋدى قولعا الۋ كەرەك. اۋىلعا قالاداعىداي جاعداي جاساسا, جاستاردى تارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇعان قوسا د.قالدىباەۆ دەپۋتاتتاردان كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى زاڭداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى باپتى وزگەرتۋدى سۇرادى. سەبەبى بۇل عىلىمي مەكەمەلەردىڭ ساتىپ الۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋى بارىسىندا كوپتەگەن تەجەۋدىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلىپ وتىر.
دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا لەيبنيتس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ (گاننوۆەر, گەرمانيا) توپىراقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ReKKS جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى و.شيبيستوۆا اگروعىلىمدى مودەرنيزاتسيالاۋ تۋرالى باياندادى. سونداي-اق س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاعام جانە قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ق.ماقانعالي قارتتارعا ارنالعان تاعامداردىڭ سىڭىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى عىلىمي جوباسىن تانىستىردى.
جيىندى قورىتىندىلاعان ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ە.مامبەتوۆ ايتىلعان ۇسىنىستاردى اگرارلىق كوميتەتتە قاراپ, ۇكىمەت قاراۋىنا جولداناتىنىن, اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ ۇنەمى نازاردا بولاتىنىن ەسكە سالدى.