ەڭسەگەي بويلى ەر جاۋعاش

جاۋعا قارسى قازاقتاردىڭ باسىن قو­سىپ, بىرىگىپ سوعىسۋ ماقساتىندا 1726 جىلى ورداباسىدا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن كەڭەس شا­قىرىلادى, باس قولباسشى بولىپ ابىل­قايىر حان سايلانادى. ۇرىس تۋىن بوگەنباي باتىر كوتەرەتىن بولدى. ۇلى ءجۇز قولىنا جولبارىس حان باسشىلىق ەتتى, ونىڭ اسكەرىندە 17 مىڭ ادام بولدى. دۋلاتتان – 8 مىڭ ادام, قاراقالپاقتان – 2 مىڭ ادام, جەتىسۋ قازاقتارىنان – 7 مىڭ ادام. ابىلقايىر باسقارىپ كەلگەن كىشى ءجۇز قولىندا 7 مىڭ ادام بولعان. ورتا جۇز­دەن 20 000 ادام قاتىستى. سول 1726 جىلى سارىسۋ بويىندا ايران توگىلگەن دەگەن جەردە بولعان سوعىسقا قازاقتاردان 44 مىڭ ادام قاتىسقان ەكەن.

1748 جىلدان باستاپ ابىلاي حاننىڭ قورعاۋشىسى ءارى ءبيى بولعان جاۋعاش جاس تا بولسا قالماقتارعا قارسى شەشۋشى ۇرىس­تاردىڭ بارىنە دەرلىك قاتىسىپ وتىر­عان. جاۋعاش باتىر 1748 جىلدان 1758 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى قازاق-قال­ماق اراسىنداعى بارلىق ۇرىستا شاي­قاسىپ, ەرلىگىمەن تانىلدى. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شا­پىراشتى ناۋرىزباي, شانىشقىلى بەر­­دىقوجا, تاراقتى بايعوزى باتىرلار جاۋعاش باتىردىڭ مايدانداعى ەرلىك قيمىلدارىنا تالاي كۋا بولدى. باتىر جاۋعاشتىڭ تاريحي قىزمەتى قىتاي دەرەك­تەرىندە دە ساقتالعان, ول – قازاق حاندىعىن ديپلوماتيالىق قىزمەتىمەن دە نىعايتۋعا كۇش سالعان قايراتكەر. شىن مانىندە جاۋعاش ءارى باتىر, ءارى بي, ءارى ەلشى, ءارى قايراتكەر تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە تانىلدى.

ابىلاي حان قالماقتاردىڭ شابۋىلىن كۇتىپ وتىرماي, جاۋ ىشىنە تىڭشى جىبەرىپ, مالىمەت الىپ وتىرۋعا, دۇشپاننىڭ ماق­ساتىن بارلاۋ جاساپ ءبىلىپ, انىقتاۋعا, ۇنە­مى ساقتىق شارالارىن ەسكەرىپ وتىرۋعا اسا ماڭىز بەرگەن. سوعىس بارىسىندا ۇرىس جاعدايىنا قاراي ابىلاي حان مىندەتتەرىن ەڭ سەنىمدى, اتقارا الادى دەگەن ادامعا ارتاتىن. قيانعا سالسا دا, توسكە سالسا دا ءوز مىن­دەتىن سەنىمدى تۇردە اتقارا بىلگەن باتىر­لاردىڭ ءبىرى جاۋعاش بولدى.

بۇلانتىداعى 1726 جىلعى سوعىس, 1729 جىلعى دالاتاۋداعى ۇلى مايدان قازاق اسكەرى جوڭعارلاردى ويسىراتا جەڭگەن ءىرى جەڭىستەر ەدى.

1745 جىلى قىركۇيەكتە قالدان سەرەن قايتىس بولعاننان كەيىن, ورنىنا قوڭتايشى بولىپ ۇلى سەۋەن دورجى سايلانادى. تاققا تالاس باستالىپ, ونى اعاسى لاما دورجى 1750 جىلى ولتىرەدى. ءسويتىپ, ول بيلىككە كەلەدى. ول قالدان سەرەننىڭ كۇڭنەن تۋ­عان بالاسى ەدى, زاڭدى مۇراگەر بولا الماي­تىن. تاققا قۇقىسى بار داباشى مەن ءامىرسانا ەدى. جوڭعار حاندىعىندا تاق ءۇشىن كۇرەس باستالادى, 1751 جىلى داباشى مەن ءامىرسانا جەڭىلىپ, ابىلايعا قاشىپ كەلەدى. مۇنى ءبىلىپ وتىرعان قالماق قوڭ­تايشىسى ابىلايعا ەلشى جىبەرىپ, وزىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان داباشى مەن ءامىرسانانى قالايدا قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. ءۇش ءجۇزدىڭ بيلەرى مەن باتىرلارى باس قوسقان كەڭەستە: داباشى مەن ءامىرسانا قايتارىلماسىن دەگەن شەشىم جاسالادى. وسى كەڭەسكە جاۋعاش باتىر دا قاتىسادى. قازاق پەن قالماق اراسىنداعى جاعداي سودان شيەلەنىسە تۇسەدى, مۇنىڭ اياعى سوعىسقا الىپ كەلەتىنى ايدان انىق بولاتىن. ابىلاي قالىپتاسقان جاعدايدى قازاقتار جاعىنا وڭتايلى شەشۋ جولىندا تاماشا ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرادى. ۋاقىت جوڭعار حاندىعىنداعى ساياسي جاعدايدى ءوز مۇددەسىنە شەبەر پايدالانۋ بولاتىن. بۇل جاعدايدى لاما-دورجى دا پايدالانىپ قالۋعا ۇمتىلىپ, 1752 جىلى قىركۇيەك ايىندا جيىرما مىڭ اسكەرىن سايلاپ اتتاندىرادى. مىنە, وسىنداي جوڭعار قالماقتارىنىڭ اۋىر قولىنا قارسى شايقاستا جاۋعاش باتىر دا ابىلايدىڭ جانىنداعى ساربازدارمەن بىرگە ۇرىس قيمىلدارىنا باسشىلىق جاسايدى.

1752 جىلى قازان ايىندا ابىلاي جوڭ­عار قالماقتارىنىڭ اسكەرىنە ەسەڭگىرەتە سوققى بەرىپ, تاس-تالقان ەتىپ, جاۋدىڭ بە­تىن قايىرىپ, تىقسىرىپ تاستايدى. ءسوي­تىپ, كەلىسىم جاساۋ ءۇشىن ەلشى جىبە­رەدى. ەلشىلەر ىشىندە جاۋدىڭ ىشكى جاعدايىن بارلاپ, ونىڭ قارۋلى الەۋەتىن انىقتاۋ ءۇشىن قالماق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن, شەشەن ءتىلدى, العىر ويلى, قىراعى كوز­دى, كوزدەگەنىن الىپ تا, شالىپ تا تۇسە­تىن ەڭسەگەي بويلى ەر جاۋعاش تا بار ەدى. ەلشى جىبەرۋدىڭ استارىندا ابى­لايدىڭ ىشكى ەسەبى, بولاشاق جوسپارى بار بولاتىن. 

قازاق اراسىنا پانا ىزدەپ كەلگەن داباشى مەن ءامىرسانانىڭ ءجۇز ەلۋ نوكەرى بار ەدى. جازۋشى-تاريحشى م.ماعاۋين: «ابىلاي بۇلارعا بەس ءجۇز الامانىن قوسىپ بەرەدى. داباشى مەن ءامىرسانا شۇعىل اتتانىپ, وزدەرىنە تانىس قيعاش جولدارمەن جوڭعارعا وتەدى دە, بار اسكەرى مايدانعا كەت­كەن, قورعاۋسىز قالعان حان ورداسىن شابادى. جاساۋىلدارىن تۇگەل جايپاپ, لاما-دورجىنىڭ ءوزىن تۇتقىنعا الىپ, قولما-قول باسىن شابادى. بۇل – 1753 جىل, قاڭتاردىڭ 12-ءشى جاڭاسىندا بولعان وقيعا» («قازاق تاري­حىنىڭ الىپپەسى», 114-ب.), دەيدى. ء«سويتىپ, داباشى قوڭتايشى حان تاعىن يەمدەندى. وسى ۋاقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ابىلايدىڭ سەنىمدى تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداعان جاۋعاش تا بولىپ, قايرات تانىتتى. ول ابىلاي قوسقان بەس ءجۇز الاماندى باسقارىپ بارعان. داباشىنىڭ تاققا وتىرۋىنا قولداۋ جاسادى. بۇعان قارسى بولعان لاما دورجىنىڭ نوياندارى باس كوتەرىپ, داباشى جەڭىلىپ, ابىلايدان قايتا كومەك سۇرايدى. ابىلايعا دا كەرەگى وسى بولاتىن. داباشى مەن ءامىرسانا ابىلايدىڭ كومەككە جىبەرگەن قولىنىڭ كومەگىمەن قارسىلاستارىن اياماي قىرادى. داباشى ءامىرسانانىڭ, ورتا ءجۇز بيلەرىنىڭ قولداۋىمەن 1753 جىلدىڭ سوڭى مەن 1754 جىلدىڭ باسىندا حان بولادى», دەپ جا­زادى تاريحشى ي.زلاتكين. ۇزاماي-اق وداقتاسا قيمىلداعان داباشى مەن ءامىر­سانانىڭ اراسىندا تاق ءۇشىن ىمىراسىز ايقاس باس­تالدى. بۇل تۇستا ابىلاي سايا­ساتىن ساياسي جاعدايعا قاراي وزگەرتەدى, ەندى ول بي­لىككە كۇرەسكەن ءامىرسانانى قولدايدى.

م.ماعاۋين: «1753-1754 جىلداردا جا­ناتاي, قابانباي, بوگەنباي, كەرەي جانىبەك, ءمۇيىزدى وتەگەن باتىرلار باستاعان قازاق قوسىندارى قىسى-جازى دەمەي الدەنەشە رەت جوڭعاردى شاۋىپ قايتادى», دەپ كور­سەتەدى. وسى باتىرلاردىڭ ىشىندە ارقاعا 15 جاسىندا كەتىپ, ابىلايدىڭ جانىندا ءجۇ­رىپ كوزگە تۇسكەن جاۋعاش باتىر دا بولعان.

ءامىرسانا داباشىدان جەڭىلىپ قالادى دا, تەلەتسك كولى, كوبدو, ۋلانكا ارقىلى حال­قاعا بارىپ تابان تىرەيدى. سول جەردە تسين وكىمەتىنە تىلەگىن جەتكىزىپ, قىزمەتىن كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرەدى. يمپە­راتور حۋن لي ءامىرسانانى جاقسى قا­بىل­داپ, ءبىرىنشى دارەجەلى كنياز (تسينۆان) اتاعىن بەرەدى, ماقساتى جوڭعار حاندىعىن جويۋ ءۇشىن ءامىرسانانى قولايلى قارۋ ەتىپ پايدالانۋ بولاتىن. قىتاي 200 000 اسكەرىن حالقا-جوڭعار شەكاراسىنا اتتاندىرادى. جانى قىسىلعان داباشى يمپەراتور حۋن ليگە ءوزىنىڭ قاراۋىنا كوشەتىندىگىن مالىمدەپ, بالاسىن جانە التى كىسىنى ءوزىنىڭ شىنايىلىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن قىزىل تۋىن قوسا جىبەرەدى. 1755 جىلى 14 مامىردا ءامىرسانا باستاعان تسين ارمياسى تەكەس وزەنى القابىنا شىعادى. 8 شىلدەدە داباشى قولعا تۇسەدى, پەكينگە جىبەرىلەدى. ءسويتىپ, جوڭعار حاندىعى جويىلىپ, ءتورت كنيازدىككە: حويوت, دەربەت, حوشاۋىت, شوراس كنيازدىگىنە ( ۇلىسىنا) ءبولىندى. 1755 جىلى جازدىڭ سوڭىندا جوڭعارياداعى سوعىس توقتايدى. باسقىنشىلارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالىپ, ەندى بۇل كوتەرىلىسكە ءامىرسانا باسشىلىق ەتە­دى. داباشىنى قۇلاتقان ءامىرسانا ءوز جوس­پارىن ىسكە اسىرۋ جولىنا كوشەدى. 1755 جىلى قىركۇيەكتە ءامىرسانا 500 اسكە­رىمەن جوڭعاريادا تسين ارمياسىنا قارسى سوعىس اشادى. ءبىراز جەڭىسكە قول جەتكىزەدى, سول جىلدىڭ سوڭىندا حان سايلانادى. ءامىرسانا قايتادان ابىلايدان كومەك سۇرايدى. ابىلاي ون مىڭ اسكەرمەن كومەككە بارادى. يمپەراتور حۋن لي بۇي­رىق بەرىپ, جوڭعارياعا, امىرساناعا قارسى ارميا جاساقتايدى. بۇل وتە اۋىر قول بولاتىن. 1756 جىلى ەرتە كوكتەمدە ءامىرسانا قاشىپ, ابىلاي سۇلتانعا كەلەدى.

قىتايدىڭ چيانلۇڭ جىلناماسىندا 1756 جىلعى 22 مامىردا «قازاقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ حانى ابىلايعا بىلاي دەپ حا­بارلاڭدار: قاراقشى ءامىرسانا قايرات كورسەتۋگە قاۋقارى قالماي, قازاق جەرىنە تىعىلعان ەدى... ەگەر سىزدەر ءامىرسانانىڭ قۋلىعىنا ءالى دە سەنىپ, ويلارىڭىزدان قايتپاساڭىزدار... سىزدەردى دە تىپ-تيپىل ەتىپ جوياتىن بولامىز. ۇلكەن وكىنىشكە قالماي, پايدا مەن زياندى مۇقيات سال­ماقتاعاندارىڭىز ءجون بولار» («100 قۇجات», ا., 1988, 20-21 ب.ب.). قىتاي ءامىر­سانانىڭ ىزىنەن قالماي ىزدەستىرىپ, تاۋىپ جازاعا تارتۋ ءۇشىن قوسىندارىن جۇ­­مىلدىرىپ, ابىلاي سۇلتانعا ءتىپتى سەس كورسەتكەن حابارىن دا جىبەرگەن. 1756 جىلعى 3 قازاندا ءامىرسانانى تۇتقىنداۋ ءۇشىن جورىققا شىققان گەنەرال داردانا بىلاي دەپ مالىمدەيدى: «قازاقتاردان بىزگە تۇتقىن بولعان شۇرەك جانە ارالباي دەگەن ادامدار ارقىلى ابىلايعا ءامىرسانانى تۇتقىنداۋ تۋرالى حابار ايتتىق. ودان كەيىن حاداحا دا حانگەلدى, جاۋعاش – ەكى ادامدى ۇستاپ, ولاردان ءامىرسانانى تۇت­قىنداۋ تۋرالى ابىلايعا بارىپ ۇقتى­رۋدى ءوتىندى. سودان حانگەلدىنى تۇتقىنداي تۇرىپ, جاۋعاشتى بوساتتى. تامىزدىڭ 22-ءسى كۇنى قوسقا قايتا ورالعان ول [جاۋعاش]: «مەن امىرلەرىڭىز بويىنشا ابىلايعا بارىپ ايتقان ەدىم. ابىلاي بولسا: ء«بىز ۇلى ەجەن حانمەن ەگەسۋگە ەمەس, ءامىرسانانىڭ ءىزىن كەسۋگە شىققان ەدىك, جولاي ۇلى قوسىننان (چين قوسىنى) بەتىمىز قايتتى. ءامىرسانانى تۇتقىنداۋ ونشا قيىن ەمەس. ەجەن حاننان راقىم ءوتىنىپ, ءبىر جولعا ونىڭ جانىن قيسا ەكەن دەپ تىلەيمىن دەدى» دەگەن سوزدەر ايتتى. ءبىز بۇلارعا: «ەجەن حاننىڭ جارلىعى بويىنشا ءامىرسانانى تۇتقىنداۋ ءۇشىن ەكى باعىت قوسىندى باستاپ كەلىپ وتىرمىز. ءامىرسانانى تۇتقىنداۋ بىلاي تۇرسىن, سەندەر كەرىسىنشە سان-ساققا جۇگىرتىپ وتىر­سىڭدار. بۇل سەندەردىڭ ۋاقىت وتكىزۋ تاسىلدەرىڭ ەكەنى انىق. ال بۇنىڭ تۇبىندە قازاق تايپالارىنا اكەلەر اپاتىن اڭعارعان جوقسىڭدار دەدىك. ءبىز تاعى دا ولاردىڭ: ء«بىزدىڭ ابىلايدىڭ ءامىرسانا ءۇشىن نۇسقاۋ سۇراۋى – بولماشى ءۇمىت قانا. ەگەر ءسوزسىز تۇتقىنداۋ تۋرالى جارلىق تۇسكەن بولسا, وعان قيعاشتىق جاساي الارمىز با؟ ەندى 15 كۇن بەرسەڭىزدەر ەلگە سۋىت قايتىپ, ءامىر­سانانى دەرەۋ ۇستاپ تاپسىرار ەدىك. استە جال­عان سويلەمەيمىز» دەگەن سوزدەرىنە قا­راپ, ولارعا مىنانى جاريالادىق: «سەندەر سوز­ساڭدار دا, سوزباساڭدار دا ءبىز ءبارىبىر ۇلى پاتشامىزدىڭ جارلىعى بويىنشا ۇدەرە تارتىپ, ب ۇلىكشىنى ءسوزسىز ۇستايمىز. قول­دارى الدىمىزدان توسقاۋىلداسا, تۇگىن قال­دىرماي جايپاپ وتەمىز. بۇنىڭ پايدا-زيا­نىن سەندەر ابىلايمەن بىرگە ويلاسىڭ­دار» دەپ سول كۇنى ولاردى قايتاردىق».

جاۋعاش باتىر مەن حانگەلدى ءامىرسا­نانىڭ سوڭىنان قۋعىنشى بولىپ تۇسكەن قوسىننىڭ ءبىرىن باسقارعان حاداحانىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. قىتاي جىلناماسىندا ايتىلىپ وتىرعان جاعداي وسى تۇتقىننىڭ ىشىنەن جاۋعاشتى بوساتىپ, ەجەن حاننىڭ ءامىرسانانى ۇستاپ بەرۋ جو­نىندەگى جارلىعىن ابىلايعا جەت­كىزىپ, ۇقتىرۋ بولاتىن. ابىلايعا كەلىپ ءمان-جايدى ايتادى, ونىڭ ەجەن حاننان امىر­ساناعا راقىم ەتىپ, جانىن قيۋىن تىلەيتىنىن جەتكىزەدى. 15 كۇن بەرسەڭىزدەر, ەلگە كەلىپ, ءامىرسانانى تەز ارادا ۇستاپ بەرەتىنىن ايتادى («100 قۇجات», ا., 1998, 23-24 ب.ب.).

قازاقتاردىڭ 1756-1757 جىلدارداعى قىتايمەن سوعىسى جازۋشى-تاريحشى م.ما­عاۋين جازعانداي ءالى زەرتتەلىپ جازىلا قويعان جوق. بۇل سوعىستار ابىلاي حان­نىڭ تىكەلەي باس قولباسشىلىق ەتۋىمەن جۇر­گىزىلدى, شايقاسقا جاۋعاش باتىر دا قاتىسقان. ابىلايدىڭ ەكپىندى اسكەرى ايا­گوز بويىندا قىتاي اسكەرىنە قارسى تە­گەۋى­رىندى شابۋىل جاساپ, تسين اسكەرىنە ويسىراتا سوققى بەرەدى. 1757 جىلى تسين يمپە­رياسى قازاقتارعا قارسى جاڭا جو­رىققا اسكەرىن كوتەرەدى, بۇل كۇشى, اسكەرى كوپ, قارۋ-جاراعى مىقتى قولمەن شايقاسۋ وڭاي بولمايتىنى بەلگىلى ەدى.

ابىلاي اسكەري جاعدايدى بايىپتاپ, قىتاي قولباسشىسى فۋ دەگە ابىلپەيىز سۇل­تاندى, قاسىنا قالماق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن جاۋعاش باتىردى جانە بىرنەشە كىسىلەردى قوسىپ, كەلىسىم جاساۋعا جىبەرەدى. تسين اسكەرىنە دە ابىلايدىڭ اسكەرىمەن سوعىسۋ ءتيىمسىز ەدى. ابىلپەيىز سۇلتان باس­تاعان ەلشىلىكتىڭ مامىلەگەرلىك كەلىسىم جا­­ساۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىنىڭ نا­تيجەسىندە كۇشى الدەنەشە ەسە باسىم قول­باسشى فۋ دەمەن ۇرىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالادى. وسى كەلىسىمدى جا­ساۋعا جاۋعاش تا قاجىر-قايرات, باتىل­دىق, ساياسي تاپقىرلىق كورسەتە ءبىلدى. بۇل قازاق ەلى ءۇشىن ەڭ ءبىر ءتيىمدى كەلىسىم بولدى, ءسويتىپ ەلىمىزدىڭ شىعىس تارابىنداعى جاعداي, شەكارا, شەپ ورنىنا كەلدى. ەلىمىزدىڭ شىعىس شەكاراسىندا تىنىشتىق ورنادى.

جوڭعارلاردى جويعان سوڭ قازاق جەرىن تۇبەگەيلى قايتارىپ الۋ جولىنداعى ارپا­لىس, كۇرەس باستالدى. ىلەنىڭ سول جاعا­لاۋىنان, سوناۋ شىمكەنت, سوزاققا دەيىنگى اتا قونىسىن قىرعىزدار يەلەنىپ السا, وڭ­­تۇستىگىندەگى كەنتتەردى, ايماقتى قو­قان حاندىعى جايلاۋعا كوشكەن. بۇل كۇرەس­تە قازاقتىڭ ۇلى ساردارلارىمەن بىرگە جاۋ­­عاش باتىر دا ايرىقشا ۇلەس قوستى. ابىلاي وڭتۇستىك شەكارا-شەبىمىزدى قال­پىنا كەلتىرىپ, جەرلەرىمىزدى قايتارىپ الدى. بۇل تەڭدەسى جوق ەرلىك ۇلتىنا, ەلىنە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى بولاتىن.

جاۋعاش باتىر ۇزاق جىلدار بويى ابىلاي حاننىڭ تۋ ۇستاۋشىسى, قولباس­شىسى, جوڭعار مەن قىتاي ارالىعىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋشى ەلشىسى مىندەتىن ابىرويلى ورىنداعان ءارى شەشەن, ءارى باتىر, ءارى تاپتىرماس مامىلەگەر بولدى. جوڭعار قالماقتارىنان قازاق جەرىن تولىق ءارى تۇپ­كىلىكتى تۇردە ازات ەتۋ شايقاستارىندا ەرەن ەرلىگىمەن, اسا ءدىلمار شەشەندىگىمەن, جۇرەك جۇتقان قاھارماندىعىمەن قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن مىقتاپ نىعايتۋعا تىكە­لەي اتسالىسىپ, سول جولدا ايانباي كۇرەسكەن, ءوز ءومىرىن قۇربان ەتۋگە ءازىر تۇرعان تۇلعا ەدى. جاۋعاش – قازاق جە­رىنىڭ اۋماعى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ جو­لىندا ابىلاي حان باستاعان قازاق ساردارلارى, باتىر-باعلاندارى قاتارىندا اۋىزعا الىنىپ, ەڭبەگى لايىقتى تۇردە باعا­لانۋعا ءتيىس ءباھادۇر. ول – ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا كۇرەسكەن قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلدارىنىڭ قاتارىندا ەسىمى اسپەتتەلەتىن ناعىز ەر.

جاۋعاش باتىردىڭ ەڭ ءىرى ميسسيالا­رىنىڭ ءبىرى – باسقىنشىلاردان بوساتىلعان اتا-بابالارىنىڭ قونىستارىنا ەل-جۇر­تىن قايتا كوشىرىپ اكەلىپ ورنالاس­تىرۋى. جەر داۋى, جەسىر داۋى, مال داۋى بىت­پەيتىن قازاقتاردى بەيبىت, بايان­دى تىرشىلىك ارناسىنا سالادى. شەتكە ىعىسىپ قالعان قازاقتار اتا قونىسىنا, جايلاۋى­نا, ورىستەرىنە قايتا يەلىك ەتەدى. مال-جاندارىنىڭ كوبەيۋىنە, ەل-جۇر­تىنىڭ ەگىن ەگىپ, كاسىپشىلىكپەن اينالىسۋىنا ىقپال ەتىپ, ۇيىتقى بولادى. اعايىن اراسىنداعى ىنتىماقتىڭ, ءباتۋالى تىر­شى­لىكتىڭ باياندىلىعىن, بەيبىت ءومىردى مۇرات تۇتقان جاۋعاش باتىر ونەگەسى ۋاقىتتىڭ وزىندەي ومىرشەڭ ەدى.

جاۋعاش باتىر قالماقتارمەن قاق­تىعىس, قاندى قىرعىن شايقاستار مەن اۋىر ۇرىستاردا جاۋدىڭ نايزاسىنان, اتقان وعىنان تالاي رەت اۋىر جاراقات العان. دەنەسىن وق ءتيىپ قوتىرلانىپ جازىلعان قارا داقتار, جاۋ قىلىشى مەن نايزاسىنان تىرتىقتانىپ بىتكەن جاراقات ىزدەرى دە ايقىش-ۇيقىش بولىپ تورلاپ كەتكەن ەكەن. قالماقتار نايزاسىنىڭ ۇشىن كۋرا دەگەن ۋعا سۋارادى ەكەن, ۋلى نايزا ۇشى تيگەن جەر ەمدەلىپ جازىلعانىمەن, تالاۋ­راپ ءومىر بويى قايتا قوزداپ, ءورشىپ, جازىلماي اقىرى مەرت قىلادى. جاۋدىڭ سون­داي ۋلى نايزاسىنىڭ ۇشى جاۋعاش باتىرعا دا تيگەن سياقتى. سەبەبى العان اۋىر جاراقاتتاردىڭ زاردابىنىڭ كۇشەيىپ, اسقىنىپ كەتۋىنەن ەر جاۋعاش قايراتى مەن كۇش-قۋاتى, اقىل-پاراساتى كەمەلدەنگەن شاعىندا, نەبارى 49-اق جاسىندا جالعان دۇنيەدەن وزادى. ەر جاۋعاشتىڭ تاريحي ورنى مەن ەڭبەگى ءھام ەرلىگى, ونىڭ ازاتتىق جولىنداعى ءومىر بويعى كۇرەسى وتانىن, ەلىن, حالقىن, جەرىن شەكسىز ءسۇيىپ ارداقتاۋدىڭ ناعىز شىنايى ۇلگىسى بولىپ قالا بەرمەك.

مۇحتار قازىبەك,

جازۋشى