«ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم!»

رۋحاني بايلانىستى نىعايتۋدىڭ نىق قادامى

الىستان ات تەرلەتىپ, اسىعا جەتكەن­دەردىڭ اراسىندا شەتەلدەگى قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى, جاناشىرلارى جانە عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەت, بيزنەس, مەديا, ساياسات سىندى سالالاردىڭ كور­نەكتى وكىلدەرى مەن قاي̆راتكەرلەرى بار. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا «شەتەلدەگى قانداستارىمىزبەن تىعىز قا­رىم-قاتىناس ورناتىپ, رۋحاني بايلانىستى نىعايتا بەرەمىز. بۇل ماسەلە – مەنىڭ جەكە نازارىمدا», دەگەن ەدى. وسى ورايدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باس­­تا­ما­سىمەن «وتانداستار قورى» كوم­مەر­تسيا­لىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعا­مى شەتەل قازاق­ت­ارىنىڭ كەزەكتى باسقو­سۋى­نا ۇيىت­­قى بولدى. جاڭا فورمات­تاعى جيىن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن باس­تالدى. جان-جاقتان «اتاجۇرت» دەپ جينال­عان اعايىنعا ارنال­عان يگى تىلەكتى پرەزيدەنت كەڭەس­شىسى مالىك وتارباەۆ وقىپ بەردى.

بەيرەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, شەتەلدە قازىر 10 ميلليونعا جۋىق قان­داسىمىز بار. فورۋمعا وسى قازاق دياس­پوراسىنىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتىن ارقا­لاپ كەلگەندەردىڭ ءبىرى – قىتاي مەم­لەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قىتاي حالىق جازۋشىسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى اكبار ءماجيت. ول اۋدارماشى رەتىندە 20 جىل بويى ەڭبەكتەنىپ, «اباي عاقليالارى» مەن اباي ولەڭدەرىن 2020 جىلى شىڭجاڭ ادەبيەت-كوركەمونەر باس­پاسىنان كىتاپ ەتىپ باستىرعان. ەكى ەل اراسىنداعى ادەبي بايلانىستارعا توقتالعان جازۋشى «قىتاي مەن قا­زاق­ستان اراسىنداعى ساياسي, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستار كۇشەيىپ كەلەدى. «وتان­داستار قورى» شەتەلدەگى قانداس­تا­رى­مىزدىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىندە شىعارۋدى قولعا العانىن قۇپتايمىز, سەبەبى قىتايدا بەل­گىلى, بەدەلدى, قالامىنىڭ جەلى بار اقىن-جازۋشىلار جەتكىلىكتى. شە­تەلدەگى تالانتتى قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ مەرەكەلى, ايتۋلى كۇندەرىن دە اتاجۇرتتا اتاپ ءوتىپ, ولاردى مەملەكەتتىك ادەبي سىيلىقتارمەن ماراپاتتاۋ قا­جەت», دەدى.

ال موڭعوليادان كەلگەن ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى باكەي اعىپار مۇنداي فورۋمداردىڭ ماڭىزدىلىعىنا, شەتەلدەگى قازاق ۇيىمدارىمەن قازاقستان اراسىندا ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق ورناتۋ قاي ۋاقىتتا دا وزەكتى ەكەندىگىنە توقتالدى. سونداي-اق ول وسكەمەن – ولگەي اراسىندا اۋە قاتىناسىن جولعا قويىپ, ولگەي قالاسىندا قازاقستان ەلشىلى­گىنىڭ كونسۋلدىعىن اشۋ سە­كىلدى ۇسىنىستارىن ايتتى.

اتا-بابامىزدىڭ عاسىرلار تە­رەڭىنەن بىزگە مۇرا ەتكەن ونەرى مەن مادەنيەتىن الەم حالىق­تارى اراسىندا ناسيحاتتاۋ مەن تاراتۋدى شەتەلدەگى وتانداستارمەن بىرلەسە ىلگەرىلەتۋدىڭ جايىن «A-studio» مۋزىكالىق توبىنىڭ پروديۋسەرى بايعالي سەركەباەۆ ءسوز ەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلدىڭ بەدەلىن ونەر ارقىلى قولداۋ قاجەت. ءارى وسى ماقساتتا ول قازاق جاستارىمەن تاجىريبە بولىسۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. ال وزبەكستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى راسۋل كوشەرباەۆ وزبەكستانداعى جاس­تار ماسەلەسىن كوتەرىپ بىرقاتار ۇسى­نىسىن ورتاعا سالدى.

فرانتسيادان كەلگەن قانداسى­مىز, كرەيل قالاسى اكىمىنىڭ مادەنيەت بويىنشا ورىنباسارى ەشيم ساۆاش ەۋروپاداعى قازاق جاستارىنا وسى ايماقتا پاريجدە نەمەسە باس­قا قالالاردا ارنايى فورۋم وتكىزىلسە, «اتا جولى» كارتاسىن الۋ جەڭىلدەتىلسە دەگەن پىكىرىن ايتتى. اقش-تىڭ «Google» كومپانياسىندا قىز­مەت اتقاراتىن جەرلەسىمىز اراي سابىرجان قازاقستانداعى بوس جۇمىس ورىندارى, ينۆەستيتسيالار جانە ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى وزەكتى اقپاراتتى تابا الاتىن اقپاراتتىق پلاتفورمالار مەن رەسۋرستاردى قۇرۋ كەرەك دەگەن ويدا.

فورۋم اياسىندا قانداستاردان بولەك, 100-دەن اسا وتانداسىمىز باس قوستى. جيىلعاندارعا «ەل دا­مۋىنداعى قانداستاردىڭ ءرولى», «وتانداستاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ درايۆەرى», «XXI عاسىر­داعى قازاق ءتىلى جانە بۇگىنگى مۇم­كىن­دىكتەرى», «مەديا جانە زاما­ناۋي ترەندتەر» اتتى پانەلدىك سەسسيالار ۇيىمداس­تى­رىلدى.

– «وتانداستار قورى» كەيىنگى ەكى جىلدا گەرمانيا, رەسەي, وزبەكستان, موڭ­عوليادا قانداس­تا­رىمىزبەن كەلە­لى جۇزدەسۋلەر وتكىزىپ, ىرگەلى ماسە­لەلەردى تالقىلاۋعا تۇرتكى بولدى. بۇل جيىن سونىڭ اتاجۇرتتاعى جال­عاسى دەۋگە نەگىز بار. باسقوسۋدىڭ ماڭىزى زور. الەمنىڭ ءتورت تارابىن مەكەندەپ, ۇلتتىق بولمىس پەن قازاقى قالپىن ساقتاپ قانا قويماي, تەرەڭ ءبىلىمى مەن بىرەگەي دارىنىمەن بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ, ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن قانداستارىمىز قانداي دا بولسىن قۇرمەتكە لايىق. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەلگە تۇپكىلىكتى ورالىپ, ەڭبەگىمەن ەلەۋلى بولىپ جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ قاتارى كوپ. سونداي-اق بۇعان دەيىن تاريحي وتانىنا ورالعان وتانداس­تا­رى­مىز­دىڭ بىرقاتارى دا وسى جيىنعا قاتىسىپ وتىر. بۇل دا قۋانتارلىق جاعداي. بۇنى قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلىنە, بايتاق ەلىمىزدىڭ قازىرگى دامۋىنا تىلەۋلەستىگى مەن ىس­تىق ىقىلاسى دەپ بىلەمىز, – دەدى «وتان­داستار قورىنىڭ» پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى.

ەل دامۋىنداعى قانداستاردىڭ ءرولى ماڭىزدى

القالى جيىندا قانداس­تا­رىمىزعا ورتاق ديالوگ الاڭى ۇسىنىلىپ, ەلدىك ماسەلەلەر ءسوز بولدى. بەلگىلى كاسىپكەر, مەتسەنات, «Altyn Qyran Foundation» قوعامدىق قورى قام­قور­شىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يسلامبەك سالجانوۆ «ەل دامۋىن­دا قانداس­تاردىڭ ءرولى» اتتى پانەلدىك وتىرىستا شەتەلدە ءبىلىم الىپ, تا­جىريبە جيناعان قازاق جاستارىن وتانىنا قىزمەت ەتۋگە شاقىردى.

– كاسىپتە جۇرگەنىمە 30 جىل بولدى. شەتەلدە كوپ جۇرەمىن. ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» دەمەكشى, قاي جەرگە بارسام دا, قازاعىمدى ىزدەيمىن. كىم بار, نە ىستەپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە كاسىپكەر بار ما دەپ ىزدەپ, باسىن قوسقىم كەلەدى. ءبىز ەلىمىزدى قالاي دامىتامىز ءارى ول ءۇشىن ەلدە جانە شەتەلدە تۇرىپ جاتقان قازاقتار نە ىستەۋى كەرەك؟ كاسىپكەر رەتىندەگى پىكىرىم, شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ باسىن قوساتىن ءتۇرلى ءىس-شارالاردىڭ كوبى قاراجاتقا كە­لىپ تىرەلەدى. بۇگىن «جاڭا ورتالىق اشايىق, مىناداي ءىس-شارا وتكىزەيىك» دەپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. وسىعان وراي ەلىم, ۇلتىم دەيتىن كاسىپكەرلەر بولسا بىرلەسىپ, كوپ نارسەنى شەشۋگە بولادى. اقش, ەۋروپادا جانە وزگە ەلدە تۇراتىن قازاقتار سول مەملەكەتتەگى عىلىم مەن تەحنولوگيانى ەلىمىزگە تارتۋى قاجەت. سونداي-اق اتاجۇرتتاعى جاعدايى بار كاسىپكەرلەر شەتەلدەگى قازاق جاس­تارىنا قولداۋ كورسەتىپ, كاسىپ اشۋى­نا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ءار مەملەكەتتە بىرنەشە قازاق كاسىپكەرى بولسا, سول ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنا, تۇتاس قازاق ەلىنە قىزمەت جاسايدى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن الايىق, مىسالى قىتاي 30-40 جىل بۇرىن قانداي ەل ەدى, قازىر قانداي؟ دامىعان مەملەكەتكە اينالدى. تاري­حىن قاراساڭىز, سىرتتا ءجۇرىپ ءبى­لىم الىپ, تاجىريبە جيناعاندار قى­تايعا كەلىپ كومەكتەستى. سول سەبەپ­تى شەتەلدە ءجۇرىپ ءبىلىم الىپ, تاجىريبە جيناعان قازاقتار ەلگە كو­مەك­تەسۋگە ءتيىس. قانداستاردىڭ ءبارى ەلگە قايتقىسى كەلەدى. ول ءۇشىن الدىمەن جاعداي جاساۋ قاجەت. ولار كاسىپ اشىپ, تابىسى ارتسا, وتباسى مەن اۋلەتىن كوشىرىپ اكەلەدى. قازاقتاي باۋىرمال ەل الەمدە جوق دەپ ويلايمىن. ءبىر قۋاتتى كاسىپكەر بولسا, تۇتاس اۋلەتىن سۇيرەپ جۇرەدى. مەن قازاق جاستارىنا سەنەمىن. شەتتەگى اعايىن-باۋىرعا قولدان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتەمىن. ەلىمىزدىڭ بارلىق كاسىپكەرىن وسى ماقساتتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىن, – دەدى يسلامبەك سالجانوۆ.

مەتسەناتتىڭ ءسوزىن جالعاعان كا­سىپكەر جالىنبەك جاينارباي ءدۇيىم جۇرتقا 2024 جىلى «وتانداستار» بيزنەس-فورۋمىن وتكىزۋ كەرەك دەگەن ويىن ايتتى.

– تاريحي وتانىمىزدىڭ ەكونومي­كالىق, مادەني-الەۋمەتتىك دامۋىنا ۇلەس قوسۋ – ارقايسىمىزعا اتا-بابا­مىز قالدىرعان امانات. جۇرەگى «قازاق» دەپ سوعاتىن ازاماتتار ەلى­مىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جي­نالۋعا شاقىرامىز. «وتانداستار» فورۋمى جانىنان مەتسەناتتاردان قۇرىلعان قور اشساق دەپ وتىرمىز,– دەدى جالىنبەك جاينارباي.

سەسسيا بارىسىندا امەريكالىق قازاق, قازىرگى «Nazarbaev University» پروفەسسورى, جاڭا ماتەريالدار جانە كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ جۇيەلەر زەرت­حاناسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرشات نۇراجە وتاندىق عىلىمي جوبالارعا شەتەلدەگى قازاق عالىمدارىنىڭ قا­تى­سۋىنا رۇقسات بەرۋدى سۇرادى.

ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ درايۆەرى

«وتانداستاردىڭ ينتەل­لەك­تۋال­دىق الەۋەتى – ۇلتتىق قۇندى­لىق­تار­دى ىلگەرىلەتۋ درايۆەرى» اتاۋىمەن وتكەن پانەلدىك سەسسياعا قى­تاي­داعى تانىمال اكتريسا, رەجيسسەر, تەلەجۇرگىزۋشى جانار ساعات, گەرمانياداعى كەلن قالاسىنداعى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, ەۋروپا قازاقتارى قۇرىلتايىنىڭ توراعاسى ساديا سۇرەر, قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قاي­راتكەرى تاتيانا پولتاۆسكايا, سايا­سات­تانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, رف پرەزيدەنتى جانىنداعى حا­لىق شارۋاشىلىق اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى راۋشان قاناپيانوۆا, اقش-عى «Silkroad Innovation Hub» باسشىسى, «Digital Nomads» ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋشى اسەت ابدۋاليەۆ سىندى جا­ھان جۇرتشىلىعىنا قازاق حالقىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەپ جۇرگەن ازاماتتار ءسوز سويلەدى.

– مەن كەزىندە ماسكەۋدىڭ كينو اكادەمياسىندا وقىعانمىن. سول جەردە رەجيسسەرلىك كاسىپتى ءبىتىرىپ, بەيجىڭگە قايتىپ, سودان بەرى جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتىرمىن. كەڭەس وداعى جاڭا ىدىراعان كەزدە تمد ەلدەرىنىڭ «مير» تەلەارناسىندا 1-2 جىلداي تەلەجۇرگىزۋشى بولدىم. كوبىنە تاريح تاقىرىبىنداعى تەلەحيكايالار تۇسىرگەنمىن. كوبى ۇلتتىق ماراپاتتارعا يە بولدى. وتانداستار فورۋمىنا العاش رەت قاتىسىپ وتىرمىن. ماعان وتە ۇناپ جاتىر. كەشەدەن بەرى سونداي جىلى جۇزبەن, جىلى كوڭىلمەن ءبىزدى قارسى الىپ جاتىر. باعدارلاما دا جاقسى جاسالعان. دۇنيەجۇزىنىڭ ءار جەرىندەگى قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن پىكىر الماسۋعا, ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنىپ, بىلۋگە وتە جاقسى مۇمكىندىك جاساعان وتانداستار قورىنا راحمەت دەيمىز, – دەدى جانار ساعات.

ال ساديا سۇرەر التى قۇرلىققا تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ باسىن قوسقانى ءۇشىن ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول ءسوز اراسىندا «انا ءتىلىم قانمەن بەرىلگەندىكتەن, ءتىلىمدى ۇمىتۋعا حاقىم جوق», دەدى.

– گەرمانياداعى قازاقتار ءجيى باس قوسىپ تۇرامىز. توي-تومالاق, استا عانا ەمەس, باسقا دا رۋحاني بايلانىس ورنايتىن جيىندار ءجيى وتەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق تامىرىنان اجىراپ قالماۋى ءۇشىن كەرەك. ءبىزدىڭ بالالارىمىز انا ءتىلىن ۇمىتپاۋى ءۇشىن, جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتپەسىن دەپ ءجيى جينالىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەپ كەلەمىز. استانا قالاسى كۇننەن-كۇنگە كوركەيىپ بارادى ەكەن. جاس مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى ەل ىشىندەگى تىنىشتىققا تىكەلەي تاڭۋلى, – دەدى ساديا سۇرەر.

مەديا جانە زاماناۋي ترەندتەر

فورۋمدا دۇنيەجۇزى قازاقتارى اراسىنداعى مەديا بايلانىس با­عى­تى جانە زاماناۋي ترەندتەر قامتىلدى. بۇل سەسسيانى «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى جۇرگىزدى. باسقوسۋ با­رى­سىندا شەتەلدەگى جانە وتاندىق مەديا سالاسىنداعى جاڭا جەتىستىكتەر مەن قوعام نازارىن بۇرعان زاماناۋي جاڭالىقتار تۋرالى ايتىلدى.

«كەزىندە الاش زيالىلارى «قا­زاق» گازەتىنىڭ تۇندىگىن باتىس جاق­تان تۇرگەنىن بىلەسىزدەر. ويتكەنى باتىستان تەحنولوگيا ساۋلەسى ءتۇسىپ تۇرسىن دەگەن نىشاندىق ءمانى بار ەدى. سوندىقتان دا ءبىز بۇل جيىندا شەتەلدەن كەلىپ وتىرعان قانى ءبىر قانداس اعايىندارمەن بىرگە الەمدىك مەديا سالاسىنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بىرگە تالقىلاماقپىز», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.

سەسسياعا «Jibek Joly» تەلەار­نا­سىنىڭ ديرەكتورى ەركەجان كۇن­تۋعان, «ۇركەر» ۇلتتىق بايقاۋى­نىڭ جەڭىمپازى, «قازاق ەلى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, «قازاق-تۇرىك ءبىلىم جانە زەرتتەۋ قوعامى» باسشىسى ەرتولقىن گايرەتتۋللاح, بەلگىلى موبيلوگراف قىران تالاپبەك, «سۇراۋى بار» YouTube كانالىنىڭ اۆتورى, «Halyq Uni» مەدياحولدينگىنىڭ باس پروديۋسەرى ەربول سەيىلحان قاتىسىپ, بايانداما جاسادى.

ەركەجان كۇنتۋعان شەتەلدەگى قازاقتار اراسىنداعى تەلەارنا اشۋدا ءبىراز قيىندىقتار بارىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق ەلىمەن تەلە بايلانىس ورناتۋ كەرەك. ال تۇركيادان كەلگەن ەرتولقىن گايرەتتۋللاح شەتەلدەگى قازاقتىلدى باق قاۋىمداستىعىن ءبولىپ قاراستىرماۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, جالپى قازاققا ورتاق قاۋىمداستىق قۇرۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. زاماناۋي جاڭا مەديا سالاسىندا ءبىرشاما تابىسقا جەتكەن موبيلوگراف قىران تالاپبەك پەن YouTube بلوگەرى ەربول سەيىلحاننىڭ بايانداماسى جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. ماسەلەن, قىران تالاپبەك موبيلوگرافيا ەلىمىزدە جەكە ماماندىق دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن جەتكىزدى.

«مەن قىتاي ەلىنەن بەس جاسىمدا كوشىپ كەلىپ, اتامەكەندە ءوسىپ ەرجەتتىم. جەتىستىگىم – جاڭا تەحنولوگيانى دەر كەزىندە يگەرۋىم. مەن قولىمداعى تەلەفون ار­قىلى تانىمالدىلىققا يە بولدىم. موبي­لو­گراف جىلدامدىقتى قاجەت ەتەتىن ماماندىق. ەدەل-جەدەل حابار تاراتۋدا بۇل كاسىپتىڭ مۇمكىندىكتەرى وتە جوعارى. بۇگىن الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان جينالعان وتانداستارىمىزعا موبيلوگراف تەك حابار تاراتۋعا عانا ەمەس, سول ارقىلى جارناما جاساپ تا مول تابىسقا جەتۋگە بولاتىنىن ايتقىم كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ العاشقى موبيلوگراف مامانى بولعانىمدى ەرەكشە ماقتا­نىش­پەن ايتامىن. بۇل ماعان مول مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى», دەيدى قىران تالاپبەك.

ال YouTube بلوگەرى ەربول سەيىل­حاننىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىندەگى قازاقتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ سەپتىگى مول. «سۇراۋى بار» YouTube ارناسى نەمەسە «Halyq Uni» مەدياحولدينگى شەتەلدەگى قانداستارمەن بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن ورتاق جوبا دايىنداۋعا, ءتىپتى سول ارقىلى تابىس تابۋعا بولاتىن ساباقتار وتكىزۋگە دايىن», دەيدى ول.

XXI عاسىرداعى قازاق ءتىلى

بۇگىندە الەمدە قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى جانە ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – اباي ينستيتۋتى باعدارلاماسى. بۇل تۋرالى «XXI عاسىرداعى قازاق ءتىلى جانە بۇگىنگى مۇمكىندىكتەرى» اتاۋىمەن وتكەن پانەلدىك سەسسيادا ء«تىل قازىنا» ۇعپو اباي ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى ايگۇل ورمانوۆا ءسوز ەتتى.

– گەرمانيادا گەتە, يسپانيادا سەرۆانتەس, تۇركيادا يۋنۋس ەمرە ينستيتۋتى سەكىلدى الەمدە ءوز ءتىلىن, مادەنيەتىن, تاريحىن دارىپتەيتىن 25 ءىرى ينستيتۋت بار. ءدال وسىنداي ماقساتتا قۇرالعان قازاقستانداعى اباي ينستيتۋتى 2020 جىلى قىزمەتىن باس­تادى. ينستيتۋت وتە ىرگەلى, جۇمىستاردى اتقارىپ كەلە جاتىر. قازاقستاندا جانە شەتەلدە قازاق ءتىلىن ۇيرەتەدى. 2020-2021 جىلدارى باعدارلاما ىسكە قوسىلعالى ارنايى پورتال ازىرلەنىپ, وفلاين كۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. دارىستەر گەرمانيا, رەسەي, تۇركيا, فرانتسيا, يران, بەلگيا, موڭعوليا سەكىلدى مەملەكەتتەردى قامتىدى. اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلى – 5 وفلاين سىنىپ, 2021 جىلى – 7 وفلاين سىنىپ, 2022 جىلى – 10 وفلاين سىنىپ, 2023 جىلى 10 وفلاين سىنىپ ءوتتى. «قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ: قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك تاجىريبە» اتتى جىل سايىنعى شەتەلدەگى قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارىنا ارنالعان بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرسى 2021 جىلى 100-گە جۋىق, 2022 جىلى – 57, 2023 جىلى 60-تان اسا شەتەلدىك وقىتۋشى سەرتيفيكات الدى, – دەدى ول.

ء«تىل قازىنا» باسشىسى ماقپال جۇماباي مودەراتورلىق ەتكەن سەسسيادا قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرلارى ءوز جۇمىستارىن تانىستىرىپ, وي-پىكىرلەرىن ايتتى. قازاق-ماجار «بارس» قورى مادەني بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە ەلىمىزدىڭ ماجارستانداعى ەلشى­لىگىنىڭ جانىنداعى «اباي» ور­تا­لىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وڭايشا ماندوكيدىڭ ۇسىنىسىمەن قانى قازاق بولماسا دا, جانى قازاق جاس عالىم ءداۋىت شومفاي قارا ءسوز الدى.

– ءار حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعى – اتا-بالالاردان قالعان انا ءتىلى. مەن – قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرىمىن. ءتىپتى كوشەدە جۇرگەن كەزدە ورىسشا سويلەيتىن كىشكەنتاي بالالارعا ەسكەرتۋ جاسايمىن. جۇرەگىم اۋىرادى. ويتكەنى قازاق ءتىلىن ساقتاساڭىزدار, قىپشاق ءتىلى دە جويىلمايدى. ءبىر كەزدەرى دۇنيەگە كەڭ تارالعان قىپشاق ءتىلى, قازىر قازاقستاندا عانا رەسمي مارتەبە العان. نوعاي, قاراقالپاقتاردىڭ جاعدايىن ءبۇتىن جاھان جاقسى بىلەدى. مەملەكەتى جوق, سايكەسىنشە انا تىلدەرى بۇرمالانىپ كەتكەن. ەگەر قازاقتار اتا-بابانىڭ ءتىلى قىپشاق ءتىلىن ساقتاپ قالماسا, جويىلىپ كەتەر ەدى, – دەدى ءداۋىت شومفاي قارا.

تايقازان تولى بولسىن!

فورۋمنىڭ قورىتىندى سەسسيا­سىندا وزبەكستان قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى سەرىكباي ۇسەنوۆ بيىل ىسكە قوسىلعان «اتا جولى» كارتاسى الىستاعى اعايىن كوشىن جەتەلەيتىن التىن بۇيدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«كۇللى قازاقتىڭ باسىن قوسقان وسىناۋ جيىندى ۇيىمداستىرعان «وتانداستار قورىنا» بار قازاقتىڭ اتىنان شىنايى العىس بىلدىرەمىز. وزبەكستاندا 1989 جىلى 4 ملن قازاق بار ەدى, 800-گە جۋىق مەكتەبىمىز بولدى. قازىر 1 ملن كولەمىندە قازاق بار. اتامەكەنگە كوشىپ كەلىپ جاتىرمىز. ەندىگى جەردە «اتا جولى» كارتاسى قازاق كوشىنە مول سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى قانداسىمىز.

ايتا كەتەيىك, 1991 جىلدان بەرى ەل­گە 1 ملن 123 مىڭ قانداس ورال­عان. ال بيىل ەلگە كەل­گەندەردىڭ باسىم بو­لىگى – وزبەك­ستان, قىتاي, موڭعوليا, رە­سەي, تۇرىكمەنستان مەملەكەتىنەن. ازاماتتار اقمولا, اباي, قوستاناي, پاۆلودار, شىعىس جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىستاندى. قانداستارعا سۋبسيديا تۇ­رىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى ۇسىنىلدى – ءبىر مەزگىلدە وتاعاسىنا جانە وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 70 اەك (241,5 مىڭ تەڭگە) مولشەرىندە, تۇرعىن ءۇي جالداۋعا جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تولەۋگە – ءبىر جىل ىشىندە 15-تەن 30 اەك (51,7-دەن 103,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) مولشەرىندە كومەك كورسەتىلدى.

جيىن سوڭىندا «وتانداستار قورى­نىڭ» پرەزيدەنتى ابزال ساپار­بەك ۇلى شەتەلدەن كەلگەن قوناق­تار مەن بايانداماشىلارعا العىسىن ءبىلدىرىپ: «كۇندەردىڭ كۇنىندە جۋسان­نىڭ ءيىسى سىڭگەن باۋىرلار بىرگە بولادى. 62 تامىرداعى قان تارتادى. اتامەكەن جەرى تارتادى, باۋىرىن اڭساعان ەل تارتادى, وتانعا ورالىپ, تامىرىن بەكىتەدى. قيىق قۇرالىپ, قۇراق بولادى. ءار قازاق تۋعان جەرگە تۋ تىگەدى. مەن سوعان سەنەمىن», دەپ جيىندى قورىتىندىلادى.