قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق رۋحانياتتى قايتا جاڭعىرتۋ, تاريحي تامىرىمىزعا ورالۋ, جالپى ادامزات وركەنيەتى قۇندىلىقتارىنىڭ اياسىنا ەنۋ كەزەڭى كەلدى. حالىقتىڭ ءوز تاريحىن تانىپ بىلسەم دەگەن تىلەگىنە جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت مەجەسىنە جەتتىك. مۇنى قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق وركەنيەتتىڭ ءادىسناماسى مەن قۇندىلىقتارى تالاپتارىنىڭ دەڭگەيىندە, اقيقاتتى بۇرمالاۋدان بويدى اۋلاق سالا وتىرىپ, جاڭا ميفتەرگە جول بەرمەي ىسكە اسىرۋ كەرەك. سوندا عانا اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن يگەرۋ, تاريحي سانانى قالپىنا كەلتىرۋ – ەلىمىزدىڭ ودان ءارى گۇلدەنۋىنە, قوعامىمىزدىڭ رۋحاني دامۋىنا ۇلكەن ءورىس اشادى.
مادەني مۇرا – حالىقتىڭ زەردەسى ءارى حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي سوقپاعى. بۇل ماسەلەگە بايلانىستى تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ ەڭ باسىم جانە بولاشاعى زور باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قالا فەنومەنىن تانىپ-ءبىلۋ.
كوشپەندىلەردىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن جانە وتىرىقشى جەر شارۋاشىلىعىن ءون بويىنا سىڭىرگەن قالامىزدىڭ مىڭجىلدىق تاريحى ەلشەۋسىز تەرەڭدە جاتىر. قالا اۋماعى, تابيعي كليماتتىق جاعدايدىڭ اسا قولايلىعىنا بايلانىستى بۇل ايماق ەشقاشان بوس جاتپاعان. مىڭداعان جىلدار بۇرىن بۇل ايماقتا كوشپەلى حالىقتاردىڭ رۋحاني جانە مادەني ورتالىقتارى قالىپتاسقاندىعىن ارحەولوگ عالىمدار دالەلدەپ وتىر. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە العاشقى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى انىقتادى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىت سىنىنان وتپەدى. بىراق كەيبىر ەسكەرتكىشتەر بىزگە دەيىن ساقتالعان. ولاردىڭ ىشىندە كوشپەلى ەليتانىڭ ەڭ ۇلكەن قورىعى – بورالداي. بورالداي ساق قورعاندارى ارحەولوگيالىق كەشەنى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى تاريحي ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا جاتادى. اشىق اسپان استىنداعى بۇل كەشەن جايلى دەرەكتەر ۇزاق جىلدار بويى بەيمالىم بولىپ كەلدى. بىرەگەي ەسكەرتكىش 2006 جىلى 3D كارتانى مودەلدەۋ ءۇشىن اەروتۇسىرىلىم كەزىندە انىقتالعان. مىڭداعان جىلدىق تاريحتان سىر شەرتەتىن ارحەولوگيالىق كەشەن 2018 جىلى قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارىنىڭ تىزىمىنە ەندى.
بورالداي ساق قورعاندارى الماتى قالاسىنىڭ سولتۇستىك باتىس ايماعىندا, ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىندا ورنالاسقان. سولتۇستىگىندە قالالىق ءتيپتى بورالداي اۋىلىمەن, وڭتۇستىگىندە ۇلكەن الماتى كانالىمەن شەكتەسىپ, بورالداي ءۇستىرتىنىڭ ءبىر بولىگىن الىپ جاتىر. بۇل قورىمنىڭ ۇزىندىعى 3 شاقىرىم بولسا, ال ەنى 800 مەترگە دەيىن اۋماقتى الىپ جاتقان تاريحي-مادەني اۋماق بولىپ تابىلادى. وسى 430 گا اۋماقتى الىپ جاتقان «بورالداي ساق قورعاندارى» – ارحەولوگيالىق پاركىنىڭ ايماعىندا ەرتە تەمىر ءداۋىرى كەزەڭىنىڭ 47 ۇلكەن ساق جانە 200-دەن استام ءۇيسىن قورعاندارى ورنالاسقان. اسا ۇلكەن قورعانداردىڭ بيىكتىگى 10-14 مەترگە دەيىن جەتەدى. ال ديامەترى 80-150 مەتر الىپ جاتىر. ساق وبالارى جەتىسۋدىڭ, اسىرەسە تاۋ بوكتەرى ايماقتارى بەدەرىنىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى.
كەشەننەن تابىلعان كونە جادىگەرلەرمەن ءالى كۇنگە دەيىن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلمەي ساقتالعان بىرنەشە بيىك قورىمدارعا قاراپ, عالىمدار بورالداي كەشەنىن ب.ز.د. ءVىىى-ءىىى عع. جەتىسۋ جەرىن مەكەندەگەن ساق تايپالارى, ب.ز.ب. ءىىى ع. – ب.ز. ءىىى ع. ءۇيسىن تايپالارى مەكەن ەتكەن دەگەن بولجام جاساعان.
بۇل قورىمدا ساق جانە ءۇيسىن تايپالارىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتتەرىنىڭ وكىلدەرى, لاۋازىمدى تۇلعالارى جەرلەنگەن دەگەن عىلىمي تۇجىرىم جاسالدى. ماماندار بۇل قورىمدار بۇدان دا بىرنەشە ەسە بيىك بولىپ سالىنۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ۋاقىت وتە جەر قاباتتارىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا وسى كولەمى عانا ساقتالىپ جەتكەن. بيىك قورىمداردى تۇرعىزۋ ءۇشىن توپىراق الىنعان جەرلەر كەشەن اۋماعىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كەشەن ساقتاردىڭ جەرلەۋ ورىندارى بولعان. وسى دەرەككە سۇيەنىپ, ساقتار وسى الاتاۋ بوكتەرىندە ءومىر ءسۇردى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر دالەل. شامامەن, ب.ز.د. ح عاسىردان باستاپ مۇندا ءىرى تايپالار قونىستاندى. اۋەلى ساقتار مەكەندەدى. كەيىننەن ولاردى ۇيسىندەر الماستىرعان. مۇنداي بيىك قورىمدار مىڭداعان ادامدى جۇمىلدىرۋ ارقىلى سالىنعان بولۋى مۇمكىن. ارينە, قۇرىلىس تەك كۇن جىلىنعان ۋاقىتتا ءجۇرىپ, قىسقا قاراي توقتاپ وتىرعان سىڭايلى. كوكتەمدە جۇمىسقا قايتا كەلگەن ادامدار ءبىر-بىرىمەن ساعىنىسا كورىسكەن بولسا, ول قازىرگى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ۋاقىتىمەن ساي كەلەدى. بۇل جيىن قازىرگى اسارلاتۋ سالتى مەن كورىسۋ جانە ناۋرىز مەرەكەلەرىنىڭ باستاۋى بولۋى دا مۇمكىن.
تاريحي كەشەن اۋماعىندا كەلۋشىلەرگە ەجەلگى ساقتاردىڭ قالاي جەرلەنگەنى تۋرالى دەرەك ۇسىناتىن بىرنەشە ماكەت بار. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەشەنىندە انىقتالعان دەرەكتەر نەگىزىندە جاسالعان ماكەتتەردەن ساقتاردا قايتىس بولعان كىسىنى ىدىس-اياقتارىمەن بىرگە كومگەنىن كورۋگە بولادى.
بۇل بابالارىمىزدا سول كەزدىڭ وزىندە ولىمنەن كەيىنگى ءومىر بار دەگەن تۇسىنىك بولعانىن كورسەتەدى. ءتىپتى كەيبىر قورىمداردان ءمىنىس اتتارىمەن بىرگە جەرلەنگەندەرى دە كەزدەسەدى. سونداي يەسىمەن بىرگە جەرلەنگەن جىلقىلاردىڭ ىشىندە كەيبىرىنىڭ قۇيرىق-جالدارى التىن جىپتەرمەن ورىلگەندەرى دە بار.
كەشەننىڭ ىشىندە ەجەلگى ساقتاردىڭ قورىمدارىنان بولەك تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ قايتا جاڭارتىلعان نۇسقاسى ورنالاسقان. ب.ز.د. IV عاسىرعا تيەسىلى ءۇي لاشىق ىسپەتتەس بولعانىمەن, ىشكى جاعى مەن شاڭىراعى كيىز ءۇيدىڭ فورماسىنا ۇقسايدى. بۇل لاشىقتىڭ تۇپنۇسقاسى وتكەن عاسىردىڭ 1970 جىلدارى مەدەۋ مۇز ايدىنىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزدە تاۋداعى تاستاردىڭ اراسىنان شىققان. بۇل جادىگەر قازىر ايگىلى سپورت كەشەنى تۇرعان جەردەن 300 مەتر قاشىقتىقتان تابىلعان.
الەمدىك مادەنيەتتە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ورنىندا اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايلىق-مەموريالدى كەشەن قۇرۋدا ۇلكەن تاجىريبە بار. سىرتقى سيپاتى جانە تۇجىرىمدىق ماعىناسى جاعىنان بورالداي ساق قورعاندارىنا ۇقساس اشىق اسپان استىنداعى ارحەولوگيالىق قورىق مۋزەيلەر ماجارستان استاناسى بۋداپەشت تۇبىندە جانە كورەي رەسپۋبليكاسىنىڭ كەنجۋ قالاسىندا «تيمۋللي پاركى» ورنالاسقان.
جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تابيعات جاعدايىنىڭ بايلىعى مەن كوركەمدىگى تۋريستەردىڭ نازارىنان تىس قالماعان. بورالداي قورىعى – قازىرگى تاڭداعى ءتۋريزمدى دامىتۋداعى بىردەن-ءبىر بولاشاعى ۇلكەن جوبا. سونداي-اق «ارحەولوگيالىق پارك» قۇرۋ تابيعي جانە تاريحي مادەني مۇرانى ساقتاپ قالۋدىڭ ءتيىمدى جولى.
ارحەولوگيالىق پاركتىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى ءۇش ايماقتى ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى. ءبىرىنشى ايماقتا قورعاندارعا تولىقتاي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى, سوداڭ سوڭ مۋزەيلەندىرىلىپ, وندا قورعانداردىڭ سىرتقى بەينەسى مەن مادەني لاندشافى جەرلەۋ كەشەنىنىڭ ىشكى قۇرىلىمى تولىق قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. ەكىنشى ايماقتا ءارتۇرلى ءداۋىردىڭ ارحەولوگيالىق نىساندارىنىڭ ءوزىنىڭ تازا قالپىنداعى ماكەتى جاسالىپ, قازاقتىڭ ءداستۇرلى كوشپەلى مادەنيەتى بويىنشا ەكسپوزيتسيالاردى ورنالاستىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ءۇشىنشى ايماقتا تۋريستىك قىزمەت كورسەتۋدەگى نەگىزگى نىساندار ورنالاسقان ساياباق ايماقتارىن سالۋ, مۇراجايلىق-تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا ارحەولوگيالىق پاركتە تومەندەگىدەي جۇمىستار اتقارىلدى: جەر تەلىمدەرىن تۇراقتى پايدالانۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى راسىمدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اكىمشىلىك عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى مەن نىسانداردى قورشاۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, «بورالداي ساق قورعاندارى» پاركىنىڭ عىلىمي كونتسەپتسياسى جاسالىندى. ەسكەرتكىشتى كەشەندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ – گەودەزيالىق سۋرەتتەر ءتۇسىرۋ, كەشەندى گەولوگو-گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ, ساياباقتىڭ شەكاراسىن ءدال انىقتاۋ, مۋزەيلەندىرەتىن نىسانداردى زەرتتەۋ جانە تالداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. «قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۇرمىس-جايلارىنىڭ گەنەزيسى» اتتى ەتنوايماق نىساندارىنىڭ كونتسەپتسياسى جاسالىپ وتىر. كەشەندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ, مۋزەيفيكاتسيانى جوسپارلاۋعا ارنالعان ارحەولوگيالىق نىسانداردى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلماق.
الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا مۇنداي ەسكەرتكىشتەردىڭ بار ەكەندىگىن كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان قازىر «بورالداي ساق قورعاندارى» ارحەولوگيالىق پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى قورعان توڭەرەگىندەگى مەكتەپتەرمەن, كوللەدجدەرمەن ءوزارا مادەني ءىس-شارالاردى جاس ۇرپاقتىڭ وتان (ولكە, قالا) تاريحى تۋرالى بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا بىرلەسە جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرى مەن «الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى» اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاسالدى.
وقۋشىلاردىڭ بورالداي ساق قورعاندارىنا ءجيى كەلۋى ءوز اتا-بابالارىنىڭ تاريحي مۇرالارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭەيۋىنە اسەر ەتەدى. ولاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىرادى. سوڭعى جىلدارى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن «بورالداي ساق قورعاندارى» تۋرالى عىلىمي جوبالار قورعالىپ, قالالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى.
بولاشاقتا مۇندا كەلگەن تۋريستەر اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىسىمەن, سالت-داستۇرىمەن, جالپى تاريحىمەن تەرەڭ تانىساتىن بولادى. كەلەشەكتە وسى «بورالداي ساق قورعاندارى» – ارحەولوگيالىق پاركى الماتى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك, مادەني- ەكونوميكالىق كوركەيۋىنە زور ۇلەس قوسىپ, ونىڭ حالىقارالىق تۋريزم جۇيەسىنە كىرۋىنە ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق.
داۋلەتكەلدى تۇرعانباەۆ,
«الماتى قالاسىنىڭ مۋزەيلەر بىرلەستىگى»
«بورالداي ساق قورعاندارى» ارحەولوگيالىق پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى