جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى يندەكسى «The Economist» جۋرنالىنىڭ تالداۋ ورتالىعى «Economist Impact» قۇراستىرعان زەرتتەۋ جۇمىسى. «Economist Impact» – 75 جىلدا 205 مەملەكەتتە عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ تاجىريبەسى بار ورتالىقتاردىڭ ءبىرى.
جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى يندەكسى 2019 جىلى ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتسە دە, بۇگىنگى تاڭدا بۇل ديناميكا تومەندەي باستادى. وعان 2020 جىلدان بەرى الەمدە بولعان الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىستار, شيكىزات باعاسىنىڭ ءوسىمى, ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتىڭ كۇشەيۋى جانە وزگە دە فاكتورلار تۇرتكى بولعان.
ەسەپتە 4 ينديكاتور ارقىلى ولشەم جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگى 2019-2022 جىلدارى 71,9-دان 69 ۇپايعا دەيىن تومەندەگەن. وعان پاندەميا, گەوساياسي احۋالدىڭ كۇردەلىلىگى, داعدارىس اسەرىنەن كوتەرىلگەن باعامەن قاتار, ساۋدا ەركىندىگىنىڭ شەكتەلۋى جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنە قارجىنىڭ بولىنبەۋى سەبەپ.
2022 جىلعى يندەكستە العاشقى ون ەلدىڭ ىشىندەگى سەگىزى ەۋروپا مەملەكەتى. ال ۇزدىك ۇشتىكتەن ورىن العان مەملەكەتتەر قاتارىندا فينليانديا (100-دەن 83,7 ۇپاي), يرلانديا (81,7 ۇپاي) جانە نورۆەگيا (80,5 ۇپاي) تۇر. ۇزدىك وندىقتىڭ سوڭىندا جاپونيا (79,5 ۇپاي) مەن كانادا (79,1 ۇپاي) ورنالاسقان. رەيتينگتىڭ ەڭ سوڭعى ورىندارىن جىلداعىداي تاياۋ شىعىس پەن افريكا ەلدەرى العان. سوڭعى ۇشتىكتە سيريا (36,3 ۇپاي), گايتي (38,5 ۇپاي) جانە يەمەن (40,1 ۇپاي) ەلدەرى تۇر.
يندەكستە قازاقستان 72,1 ۇپايمەن 113 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 32-ورىن العان. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كورسەتكىش 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,4 ۇپايعا كوبەيگەن. جاھاندىق ورتاشا كورسەتكىش 62,2 ۇپايعا تەڭ. ايماقتار بويىنشا سولتۇستىك اقش (78,6 ۇپاي) پەن ەۋروپا (74,8 ۇپاي) جوعارى كورسەتكىشكە يە. ال سۋب-ساحارالىق افريكا (47,0 ۇپاي) ەڭ تومەنگى ورىنعا جايعاسقان.
زەرتتەۋ جۇمىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلگەن. بۇل باعىتتاعى باستى جۇمىس ۇكىمەت, حالىقارالىق ۇيىمدار جانە ۇەۇ-دار تاراپىنان بىرلەسە جۇرۋگە ءتيىس دەگەن قورىتىندى جاسالعان. ولار قىسقامەرزىمدى شىعىنداردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن گۋمانيتارلىق, ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ينسترۋمەنتتەرىن قولدانا الادى. دەگەنمەن وزگە دە ىنتالى تاراپتار, ونىڭ ىشىندە فەرمەرلەر مەن جەرگىلىكتى قاۋىمدار ۇكىمەت پەن ۇەۇ-لارمەن بىرىگىپ, اداپتاتسيا ساياساتى, يننوۆاتسيا جانە قارجىلاندىرۋ بويىنشا قازىردىڭ وزىندە جەتىستىككە جەتىپ كەلەدى دەگەن زەرتتەۋ تۇجىرىمدارى جاسالعان.
مەملەكەتتەردەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ازىق بولاتىن ءونىم جاساۋدا ماڭىزى بار قۇنارلى توپىراقتى ساقتاپ قالۋ. بۇل اسىرەسە كليماتتىڭ جىلىنۋى جاعدايىندا وتە ماڭىزدى. يندەكس الەمدە تەمپەراتۋرا جىلۋىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سۋعا قولجەتىمدىلىككە قاتىستى قاۋىپ بارىن كورسەتەدى.
قازىرگى نەگىزگى ماسەلەلەر – تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى قولدانۋ, سۋ مەن قۇنارلى توپىراققا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە تابىلعان شەشىمدەردى فەرمەرلەردىڭ قاجەتىنە قاراي جىلدام تاراتۋ. ەسەپتە ءتۇرلى داعدارىستارعا قاراماستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق ىنتالى تاراپتار بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىستار قامتىلعان.
اتالعان ەسەپ الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ديناميكاسىن, وزگەرىس ءۇردىسىن كورسەتەتىن قۇندى عىلىمي دەرەكتەر بازاسى رەتىندە عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر مەن جالپى قىزىعۋشى قاۋىمعا كومەكشى قۇرال بولا الادى.
باۋىرجان سەرىكباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق
دامۋ ينستيتۋتىنىڭ
ساراپشىسى