ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, مەملەكەت قۇرىلىمى, قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسى جاڭادان جول ىزدەپ, تىڭنان تۇرەن سالا باستاعان تۇرلاۋلى جىلدارى قالىڭ بۇقارانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي جاۋاپتى ەكونوميكا مەن ءوندىرىس سالاسى دا تولىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراپ, جاپپاي يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنا بەت تۇزەدى. نەگىزگى باعدار وڭدەۋ ونەركاسىبى بولدى دا, كەيىن ول بۇكىل ءوندىرىس, شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ قوزعاۋشى, ەكپىندى كۇشىنە اينالدى.
بۇگىنگىدەي جاپپاي ورلەۋ, ءوسىپ-وركەندەۋ, البەتتە, ءبىر كۇندە ورناي قالعان جوق. ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسى دە, باسقا بارلىق سالالارداي, قيىن دا كۇردەلى قالىپتاسۋ, دامۋ جولىنان ءوتتى. شارۋاشىلىقتىڭ, ونەركاسىپتىڭ جاڭارۋى, جاڭعىرۋى, ينۆەستيتسيالار اعىمى, يننوۆاتسيالىق سەرپىلىس, وزىق ۇلگىلى جۇزدەگەن كاسىپورىننىڭ, سونىڭ ارقاسىندا مىڭداعان جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋى – بىرنەشە جىل بويى ماقساتتى, جۇيەلى جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك شارالاردىڭ, باپتالعان بەرىك باعدارلامالاردىڭ جەمىسى.
ەلىمىز ەكونوميكاسىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ شارىقتاۋ شەگى جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جىلدارىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى باعدارلاماسى اياسىندا ۇكىمەت, ونەركاسىپتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىن قوسا العاندا, ەكونوميكانىڭ بارلىق نەگىزگى سالالارىندا بەلگىلى ءبىر ماقساتتى كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرالداردىڭ ءبارىن ءتيىمدى قولدانا ءبىلدى. ول جىلدارعى بارلىق باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى, سول كەزەڭدە الەمدە ورىن العان داعدارىستى جاعدايلارعا بايلانىستى, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. داعدارىس كەزەڭىندە ناق وسى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ەكونوميكانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ سەنىمدى تەتىگىنىڭ ءبىرى بولا الدى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى كاسىپكەرلىكتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ سىندى مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ جالپى جۇيەلىك باعىتتارىنىڭ باسىم بولىگىن قامتىدى. باعدارلاماعا شيكىزاتتىق سەكتوردى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى قوسا العاندا, ەكونوميكا مەن ءوندىرىستىڭ بارلىق سالالارى ەندى. ءسويتىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبى باسىمدىقتارىنىڭ كەڭ كولەمى ناقتىلاندى. سونىمەن بىرگە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىن جىلدام ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى بىرقاتار بازالىق نەگىزدەر جاسالدى. بىرنەشە جاڭا زاڭ قابىلداندى, كوپتەگەن زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
بۇل كەزەڭدە كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپتى. ەل كولەمىندە 4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق اۆتوموبيل جولدارى, 1700 شاقىرىمعا جۋىق تەمىرجول سالىندى. بىرقاتار تراسسالار قايتا جاڭعىرتىلدى. 13 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق پەن 23 يندۋستريالىق ايماق تۇراقتى جۇمىس ىستەي باستادى.
كاسىپكەرلىكتى, بيزنەستى قالىپتى دامىتۋ ءۇشىن «ونىمدىلىك», «ينۆەستور», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلامالارى قابىلداندى. ونداعان جاڭا قولداۋ قۇرالدارى ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلدى. جەڭىلدىكتى نەسيەلەر مەن ەكسپورتتىق گرانتتار بەرىلە باستادى. بۇگىندە جەكە كاسىپكەرلەرگە 100-گە جۋىق قولداۋ قۇرالدارى قولجەتىمدى.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا دا (2015-2019) ەكونوميكالىق ءتۇرلى سىرتقى اسەرلەرگە, سوققىلارعا اسا ءتوزىمدى جانە قازاقستاندىق ەكونوميكا ءۇشىن «قاۋىپسىزدىك توسەمى» بولۋ الەۋەتى بار سەكتور رەتىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. بۇل جىلدارى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 14 باسىمدىقتى سەكتورى ايقىندالدى, قولداۋ شارالارى تىكەلەي سولارعا باعىتتالدى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ەلىمىز ەكونوميكاسى ءۇشىن بىرقاتار وڭ وزگەرىس اكەلدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار نومەنكلاتۋراسى 21%-عا ارتتى. اككۋمۋلياتورلار, تەمىردەن نەمەسە قوسپاسىز بولاتتان جاسالعان جازىق يلەم, قوسپاسىز اليۋمينيدەن جاسالعان سىم ءتارىزدى جاڭا ەكسپورتتىق تاۋارلار پايدا بولدى.
جالپى العاندا, 2010-2018 جىلدارى ارالىعىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي جاسالدى. كوپتەگەن كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ, ەكونوميكانىڭ جاڭا باعىتتارى مەن ەكسپورتتىق جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتى جوعارى جاڭا تاۋارلاردىڭ پايدا بولۋى ناتيجەسىندە ءتيىمدى بازالىق يندۋستريا قۇرىلدى. يندۋستريالاندىرۋ ارقىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە 7,5 ترلن تەڭگە قارجى تارتىلدى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى قاشاندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ىنتالاندىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ بولدى. ءاردايىم ادام رەسۋرسىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىردى. ەل كولەمىندە كاسىپكەرلىك جاپپاي ءورىس الدى.
وسى كەزەڭدە ينۆەستيتسيالار كولەمى 5 ترلن تەڭگەگە جۋىقتايتىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ 500-دەن اسا جاڭا يندۋستريالىق جوبالارى قولعا الىندى. بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 80 مىڭنان اسا تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جاڭا, ىرگەلى, الەۋەتتى كاسىپورىنداردىڭ بىرقاتارىن اتاپ وتۋگە دە بولادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت تەمىرجول دوڭعالاقتارىن جانە ولاردىڭ بىلىكتەرىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلدى. مۇنىڭ الدىندا ۆاگوندار, لوكوموتيۆتەر, رەلستەر شىعارۋ ءىسى جولعا قويىلعان ەدى. ءسويتىپ, بىرىڭعاي تەمىرجول ماشينا جاساۋ كلاستەرى قۇرىلدى.
سونداي-اق اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى ءۇشىن ءارتۇرلى قوسالقى بولشەكتەر مەن تەتىكتەر شىعارىلا باستادى. پاۆلودار وبلىسىندا پەستيتسيدتەر مەن گليفوساتتان باستاپ, ءتۇرلى اگروحيميالىق ونىمدەر شىعارۋ قولعا الىندى. كورەيالىق ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىندا جوعارعى تەحنولوگيالىق قۇرالدار مەن اسپاپتار ءوندىرىسى قۇرىلسا, سول پارك ورنالاسقان الماتىدا ەت جانە مال مايى ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى وندىرىلمەگەن جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارى ونىمدەرىن شىعارۋ جۇزەگە اسا باستادى: مەتالل جابىندىلار, پۆح جاسالعان تەرەزەلەر مەن ەسىكتەر پروفيلدەرى, ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شىنىپاكەتتەر, پوليمەرلىك-كومپوزيتتى ماتەريالداردان جاسالعان سانيتارلىق-تەحنيكالىق بۇيىمدار, شىنىتالشىقتى كومپوزيتتى پروفيلدەر, كەراموگرانيت ءوندىرىسى جاڭارتىلدى.
تاۋارلار بويىنشا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭ مول ەكسپورت كولەمى مىنا سالالارعا – مەتاللۋرگياعا, كوكوس وندىرىسىنە, مۇناي وڭدەۋ ونىمدەرىنە جانە حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىنە تيەسىلى. ودان سوڭعى ورىنداردى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن سۋسىندار, سونداي-اق ماشينا جاساۋ ونىمدەرىن الادى. 2010-2019 جىلدار ارالىعىنداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىم ەكسپورتىنىڭ كولەمى 154 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەلىمىزدە بۇرىن شىعارىلماعان 500-دەن اسا جاڭا ءونىم ءتۇرى يگەرىلدى. ونىڭ ىشىندە قوعام تىنىسى, ادام ءومىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى جۇك جانە جولاۋشىلار ۆاگوندارى, ەلەكتروۆوزدار, جۇك, جەڭىل اۆتوموبيلدەر جانە اۆتوبۋستار, ترانسفورماتورلار, رەنتگەن اپپاراتۋرا, جارىقديودتى شامدار, تيتان قۇيمالار مەن سليابتار, ءدارى-دارمەكتەر سىندى ونىمدەر بار. وسى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ 8 وڭىرىندە تاماق ونىمدەرىن, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, حيميا جانە جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, مۇناي وڭدەۋ بويىنشا 19 جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىن جالپى سوماسى 736 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجىعا جاڭارتىلدى جانە كەڭەيتىلدى.
بارلىق جاڭا ءوندىرىس وڭىرلەرگە وڭ اسەر ەتتى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ساپاسىن كۇشەيتكەن جانە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتكەن جاڭا يندۋستريالىق بازا پايدا بولدى. وڭدەۋ سالاسىنىڭ 26 جاڭا ەلەۋلى ماڭىزدى سەكتورى قۇرىلدى. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەر نومەنكلاتۋراسى 777-دەن 824 تاۋارعا دەيىن ءوستى. جاڭا ءوندىرىس دەگەنىمىز – جاڭا جۇمىس ورىندارى, جاڭا وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەر, جۇمىسشىلارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقى, سونداي-اق مەملەكەت قازىناسىنا تۇسەتىن سالىقتار ەكەندىگى بەلگىلى.
ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ ونەركاسىپ ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى لاۋرا سادىقوۆا اتاپ وتكەندەي: «يندۋستريالاندىرۋ – ساۋدا, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, قارجى سەكىلدى سەكتورلارمەن قاتار, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى باعدارلاما. ال وڭدەۋ ونەركاسىبى ەلىمىزدە ەكونوميكالىق دامۋ بارىسىندا بارعان سايىن ۇلكەن رولگە يە بولىپ كەلە جاتىر. ونىڭ اياسىندا ءتۇرلى كاسىپورىندار, شارۋاشىلىقتار, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قالىپتى دامۋى ناتيجەسىندە ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە, اسا قاجەتتى ساپالى تاعام ونىمدەرىنىڭ, ءدارى-دارمەكتەردىڭ, كيىم-بۇيىمداردىڭ, ءۇي جيھازدارى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ جانە باسقا دا زاتتاردىڭ جاڭا ءتۇر-ءتۇرى كوپتەپ وندىرىلە باستادى».
وڭدەۋ ونەركاسىبى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستاعالى بەرى 7 ترلن تەڭگەگە جۋىق ءونىم وندىرىلگەن ەكەن. وڭدەۋ سالاسىنىڭ ءوسىم قارقىنى بويىنشا ءبىز قازىردە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بىرقاتار ەلدىڭ الدىندامىز.
وقم مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2023 جىلدىڭ سەگىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ بارلىق سەكتورىندا جيىنتىق كورسەتكىشى 103,1%, اقشالاي ماندە 14 ترلن تەڭگە بولاتىن وڭ ءۇردىس قالىپتاسىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسى بويىنشا كولىك قۇرالدارى جانە وعان قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى شىعارۋ ءوندىرىسى ارتقان بولسا, قارا مەتاللۋرگيا, ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالالارىنىڭ: شويىن, بولات, كومىرتەكتى بولات, فەرروقورىتپالار, قۇيمالارداعى التىن, كاتودتى مىس, تازارتىلعان مىس, التىن, كۇمىس, قورعاسىن شىعارۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى.
جەڭىل ونەركاسىپتە توقىما بۇيىمدارى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن ءوندىرىس كولەمى 19,8%-عا (+35,9%) ۇلعايدى. ماقتا تالشىعى ءوندىرىسىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى توقىما بۇيىمدارىنىڭ ءوندىرىسى ەڭ ۇلكەن ءوسىم بەرىپ وتىر.
حيميا ونەركاسىبىندە ءوندىرىس كولەمى امموفوس ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن 3,1%-عا (+44,8%) ۇلعايدى.
كەراميكالىق وتقا ءتوزىمدى ەمەس كىرپىش, سيليكات جانە قوج كىرپىش, گيپسوكارتون, قۇرىلىس ەرىتىندىلەرى مەن وتقا ءتوزىمدى بۇيىمدار سياقتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ كولەمى دە ءوستى.
ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار بۇل سالانىڭ قىزمەتى ۇكىمەتتىڭ قاشاندا نازارىندا. ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى العا قويىلعان مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا وسى جىلى 28 ناۋرىزدا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. تۇجىرىمداما وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن كوزدەيدى, ولار ونەركاسىپتى مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋ شارالارى جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ يندۋستريالىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
تۇجىرىمدامادا نىسانالى ينديكاتور رەتىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ 2021 جىلعى دەڭگەيگە قاراعاندا 1,8 ەسە, 82,1 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوسۋى بەلگىلەنگەن. نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىندا 42 ءىس-شارانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ اياسىندا ولاردىڭ ورىندالۋ مۇمكىندىگىنە وراي 8 ءىس-شارا الىنىپ تاستالدى, ەسەسىنە «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ ءىس-شارالارىن قامتۋ ەسەبىنەن 20 جاڭا ءىس-شارا قوسىلدى.
«تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى قاعيدالارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە اۋماقتىق دامۋدى بىرىكتىرۋگە, ىشكى مۇمكىندىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, سىرتقى نارىقتارعا باعدارلانۋعا, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جانە بيزنەستىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىنە, ونەركاسىپتى ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ماقساتتىلىعىنا باعىتتالعان. جاڭا ءىس-شارالار شەتەلدىك زاۋىتتاردا وڭدەۋشى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ وتاندىق ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق پەرسونالى ءۇشىن تاعىلىمدامانى ەنگىزۋگە, وتاندىق ءوندىرىستىڭ مەديتسينالىق تەحنيكا پاركىن جاڭارتۋعا, جوعارى ساپالى ونىمدەر ءوندىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن قۇرۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن شاعىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, تۇجىرىمداماعا ەنگىزىلگەن تاسىلدەر مەن تەتىكتەر وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى», دەيدى ل.سادىقوۆا.
قىركۇيەكتەگى جولداۋدا وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. «قازىرگى ەڭ باستى مىندەت – ەلىمىزدىڭ مىقتى ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جانە ەكونوميكامىز ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا جەتۋ. سوندىقتان وڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. مەملەكەت ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ, ءوندىرىستىڭ بارلىق ساتىسى ءوز ەلىمىزدە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءوندىرىس سالاسىن رەتتەيتىن جانە ىنتالاندىراتىن ءتۇرلى تاسىلدەردى قولدانۋ قاجەت. وڭدەۋ ونەركاسىبى شيكىزاتتى كوڭىلگە قونىمدى باعامەن جەتكىلىكتى كولەمدە الۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى. بىزدىڭشە, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءبۇتىن ءسوزى – وسى.