وبلىس ورتالىعىندا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن جاستار اراسىندا ء«تىل شەبەرى» وبلىستىق بايقاۋى وتكىزىلگەن بولاتىن. بايقاۋعا ءۇش ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن 21-35 جاس ارالىعىنداعى 13 ۇمىتكەر قاتىستى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن بەساسپاپتار ەكەنى بىردەن بايقالىپ تۇردى.
تارتىستى وتكەن بايقاۋ بارىسىندا كوكشەتاۋ قالاسىنداعى №1 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ مۇعالىمى نيلۋفار اميراسلانوۆا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن ۇلى تۇلعالارى, كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ ايماقتارى تۋرالى ساۋالدار قويىلعان بولاتىن. كەلەسى كەزەڭدە ۇمىتكەرلەر قازاق تىلىندەگى ءماتىندى ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋداردى. قازاق ءتىلىن ناسيحاتتايتىن, وزدەرى دايىنداعان بەينەباياندارىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. ءدال وسى تۇستا نيلۋفار الماسحانقىزىنىڭ ورالىمدى وي-پىكىرلەرى دىتتەگەن جەردەن شىقتى.
– بايقاۋ وتە تارتىستى ءوتتى. بارلىق قاتىسۋشىلار جاقسى دايىندىقپەن كەلگەن. وسىنداي بايقاۋلاردىڭ ءتىلدى مەڭگەرگەن جاستارعا پايداسى زور, ويتكەنى ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتا تۇسەدى, – دەگەن بولاتىن قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى قاسيەت مالعاجداروۆ.
ءبىز ازەربايجان ارۋىمەن تىلدەسكەندە كوكىرەگىندە جۇرگەن پىكىرىن كوڭىلگە قونىمدى ەتىپ جەتكىزگەن.
– ء«تىل – مادەني قازىنانىڭ قاينار بۇلاعى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك, – دەيدى نيلۋفار الماسحانقىزى. – مەن قازاق, ورىس, اعىلشىن, ازەربايجان تىلدەرىن جاقسى بىلەمىن. مەكتەپتە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرسەم دە, بالالارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتىپ, قازاق تىلىندە كوبىرەك سويلەۋگە تىرىسىڭدار دەپ ايتۋدان جالىققان ەمەسپىن. سايىپ كەلگەندە مەملەكەتتىك ءتىل – بارلىق ازاماتتى توپتاستىراتىن, جارقىن بولاشاققا جول سالاتىن, ىرگەلى ىستەرگە ۇيىتقى بولاتىن, ەڭ باستىسى, شىنايى دوستىقتىڭ قارىمدى قۇرالى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە جانە قازاق تىلىندە سويلەۋگە ءتيىس.
ءتىل تۋرالى تولعانعاندا جاس مۇعالىم ءوزىنىڭ ارنايى جوبا دايىنداعانىن دا تىلگە تيەك ەتەدى. ونىڭ ويىنشا جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءبىر-بىرىمەن جاتىرقاماي, قىسىلماي سويلەسەتىن تىلدىك ورتا بولۋى كەرەك. تىلدىك ورتانىڭ ءوز ماقساتى, اۋديتورياسى بولعان ءجون. ماسەلەن, مەكتەپ وقۋشىلارى, ستۋدەنتتەر, وزگە دە سالا قىزمەتكەرلەرى. ەلىمىزدە اعىلشىن ءتىلى ورتالىقتارى جاقسى جۇمىس ىستەيدى. ەندەشە, نەگە وزگە ۇلت وكىلدەرى جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن ۇيرەنەتىن وسىنداي ورتالىقتار بولماۋى كەرەك. نيلۋفار الماسحانقىزىنىڭ پىكىرىنشە مۇنداي ورتالىقتاردى ۇيىمداستىرۋعا ابدەن بولادى. ەڭ باستىسى, قاتىسۋشىلاردىڭ كوڭىلىن باۋرايتىن قىزعىلىقتى تىلدىك كەڭىستىك قاجەت. ءارى ول جاڭا قوزعالىس باعىتىندا دامىعانى ءجون. بىرىنشىدەن, وقۋشىلاردىڭ ماقساتتى توبىن ۇيىمداستىرسا, ولار ەرتەڭگى ستۋدەنتتەر, ايتپەسە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى.
ءوز باسى 23 جاسىندا بولاشاعى زور وقىتۋشى رەتىندە تانىلعان. وبلىس ورتالىعىنداعى №1 مەكتەپ-گيمنازيادا اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرەتىن ايتۋلى ۇستازداردىڭ ساناتىندا. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەننەن كەيىن ماگيستر ديپلومىن ءساتتى قورعاعان.
– حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسا ءجۇرىپ, اعىلشىن تىلىندەگى پىكىرسايىس تەحنولوگيالارىن جەتە زەرتتەدىم. سول ساتتە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ جاڭا فورماتى تۋرالى ويعا بەرىلەتىن بولدىم. ءبىلىم وشاعىندا قازاق تىلىندەگى پىكىرتالاستاردى وتكىزىپ, سىناپ كوردىم. بۇل تاجىريبەم جاقسى ناتيجە بەردى دەپ ايتا الامىن. جاسىراتىنى جوق, وسى باعىتتاعى كەيبىر ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەي جاتادى. دەمەك, وقىتۋ فورماتىن وزگەرتۋ قاجەت. ول ەشقاشان وقۋشىلاردىڭ كوڭىلى سوقپايتىن, جاداعاي ساباققا اينالماۋى كەرەك. ەگەر ولاي جاساساق, وقۋشىلاردىڭ ىنتاسى كەمىپ, ىقىلاسى تومەندەيدى. ودان سوڭ بۇل تاراپقا يكەمدەۋ دە قيىن, – دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز.
ءوز ءومىرى جايلى سىر شەرتكەندە ازەربايجان ارۋى تاريحي وتانىندا دۇنيەگە كەلگەندىگىن ۇقتىق. جورگەكتەگى ءسابي كەزىندە وتباسىمەن كوكشەتاۋعا كوشىپ كەلگەن. وبلىس ورتالىعىنداعى №8 مەكتەپتى التىن بەلگىمەن اياقتاعان. قارشاداي قىز التى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرىپتى.
– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلى جانىما سونشالىقتى جاقىن بولاتىن, – دەيدى ول. مەكتەپ ديرەكتورى ايگۇل نوگەرتاەۆا مەنىڭ تىلگە دەگەن تالابىمدى بايقاپ, قامقورلىعىنا الدى. شىنىن ايتقاندا ايگۇل بەكسۇلتانقىزى ماعان شابىت بەرگەن, قازاق تىلىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىمدى لاۋلاتقان. باعىما وراي مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى شىن مانىندەگى ۇلاعاتتى ۇستازدار بولدى. ماسەلەن, گۇلنار قاڭتارباەۆا, تۇرسىنگۇل داۋلەتقاليقىزى مەن ءۇشىن ءتىل ءبىلىمىن تەرەڭدەي وقىتاتىن ماماندار.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا وتەتىن بايقاۋلارعا ۇزبەي قاتىسىپ, الدەنەشە رەت جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان. ونىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىندە قالالىق وليمپيادانىڭ جەڭىمپازى اتانعان. سول جىلى وبلىستىق بايقاۋدا 2-ورىن يەلەنگەن. رەسپۋبليكالىق وليمپياداعا وتباسىلىق جاعدايلارعا بايلانىستى جولى تۇسپەگەن.
«بارا الماي قالعانىما مەكتەپ ديرەكتورى ايگۇل نوگەرتاەۆا اپايىم قاتتى رەنجىگەنى ەسىمدە. ەكەۋىمىز دە قاتتى ۇمىتتەنىپ ەدىك», – دەيدى ءتىل بىلگىرى.
ۋنيۆەرسيتەتتە دە ازەربايجان ارۋى قازاق ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقۋدى جالعاستىرعان. ەركىن مەڭگەرگەن سوڭ ءوزى دە وزگە ۇلت وكىلدەرىن وقىتۋمەن اينالىسقان. ايتۋىنا قاراعاندا, قازاق ءتىلى ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋى مەيلىنشە وڭايعا سوققان.
كەيىپكەرىمىزدىڭ پىكىرىنشە, تۇتاس ۇلتتىڭ مادەني بىرەگەيلىگىن كورسەتەتىن ايرىقشا ءماندى تۇجىرىمدار, ورالىمدار بار. ەگەر وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگىسى كەلسە, الدىمەن ونىڭ قۇرىلىمىن, گرامماتيكاسىن, لەكسيكاسىن زەردەلەۋى كەرەك. جالاڭ ءتىلدى عانا مەڭگەرۋ جەتىمسىز. رۋحاني قازىناسى مول قازاق حالقىنىڭ عاجايىپ مادەنيەتىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي تانىسسا عانا ۇشپاققا شىقپاق. سول ساتتە كەز كەلگەن ادام قازاق ءتىلىن ۇيرەنە الادى.
– مەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ مىندەت دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى ءبىز قوناقجاي, ادامدارى سونشالىقتى مەيىرىمدى قازاقستاندا تۇرامىز عوي. بولاشاقتا وزگە ۇلت وكىلدەرى جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرەتىنىنە سەنىمدىمىن, – نيلۋفار الماسحانقىزى. ماعان كەيدە جالاۋلى جاسىل دۇنيە ۇندەستىگى سارىارقانىڭ سامالىنداي ەسەتىن مايدا قوڭىر داۋىسپەن ءوز جانىما سونشالىقتى جاقىن قازاق تىلىندە ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى.
وسى ءبىر سوزدەردەن كەيىن مەنىڭ دە تولقىپ كەتكەنىم. ءتىل ۇشىنا «اقىلىڭنان اينالايىن, ازەربايجان ارۋى!» دەگەن ءسوز ورالا بەردى.
كوكشەتاۋ