ماعجاننىڭ قايراتكەرلىگىن ايقىندايتىن قۇجات

ساياسي احۋالدىڭ قايناپ تۇرعان ۋاقىتىندا قازاقستاننىڭ جەر-جەرىندە قۇرىلعان كوميتەتتەر بەدەلى مەن سول كوميتەت اتىنان ماعجان جۇمابايدىڭ مىنبەردەن سويلەۋى قىم-قۋىت شاقتاعى ۇلت زيالىلارىنىڭ ىزدەنىسىن ايقىن­دايدى. الاش قايراتكەرىنىڭ وسىن­داي اۋقىمدى جيىنداعى بەل­سەندىلىگى – قازاق حالقىنىڭ وزگەلەرمەن تەڭ قۇ­قىقتى بولۋىنا قول جەتكىزۋ جولىن­دا­عى كۇرەسى ەدى.

سول كەزەڭدەگى ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكى­مەتىنىڭ ۋاكىلى كۋزنەتسوۆ بايان­دا­ما­سىندا ءوڭىردىڭ ساياسي جا­عدايىنا, بي­لىكتىڭ باسقارۋ تۇ­رىنە, جالپىرەسەي فەدەراتسيا­سىنا كىرگەن كوميتەتتەردىڭ مار­تەبەسىنە توقتالادى. بۇل باس­قو­سۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – كوميتەتتەر قۇرامىنداعى بارلىق ۇلت وكىلدەرىنە تەڭ قۇقىق بەرۋ, ياعني ولاردىڭ ۇلتىنا, دىنىنە, ناسىلىنە, جىنىسىنا, الەۋمەتتىك جاعدايىنا بولمەيتىن سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ.

ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – وسى جيىنعا جاس تا بولسا بەلگىلى قازاق تۇلعاسىنىڭ قاتىسۋى.

قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ الاش قاي­رات­كەرى, اقىن ماعجان جۇما­بايدىڭ 1918 جىلعى ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى بۇعان دەيىن جالپى ماعلۇمات كەز­دەسەتىن. وسى كەزەڭدەگى ساياسي قىز­مەتىنە بايلانىس­تى قۇجاتتىق دەرەكتەر دە ءالى تابىلا قويماعان.

بۇدان 10 جىل بۇرىن وزىمىزبەن شەكتەس ومبى ارحيۆىندە سولتۇستىك ءوڭىردىڭ تاريحى مەن تۇلعالارىنا قاتىستى جۇمىس جۇرگىزە وتىرىپ, ماعجاننىڭ قۇجاتتارى بار دەگەن اقپاراتتى انىق­تاۋدى ىزەر­لەي تۇسكىمىز كەلگەن. وسى ماق­ساتتا رەسەي فەدەراتسياسى ومبى وبلىستىق تاريحي ارحيۆىنە سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىم­دىگىنىڭ, سونىمەن قاتار وبلىستىق مەملەكەت ءارحي­ۆىنىڭ اتىنان 1918 جىلعى ماعجان جۇ­مابايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى سۇراۋ جولداعانبىز. وكىنىشكە قاراي, ومبىلىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ءبىر­تۋار اقىننىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىنە قاتىستى ءىستى ارحيۆ قورىنان تابا المادى.

ارادا ءبىرشاما ۋاقىت ءوتىپ, 2023 جىلى 8 قىركۇيەكتە سول­تۇستىك قازاق­ستان مەملەكەتتىك ءار­حيۆىنىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي «ارحيۆ – تا­ريحتىڭ قىمبات قازىناسى» اتتى راۋس-باعدارلاما ۇيىمداستىرىپ, ءىس-شا­راعا رەسپۋبليكالىق جانە شە- ت­ەل­­دىك ارحيۆتەردەن ارىپتەستەرىمىزدى شاقىردىق. وسى ورايدا ومبى وبلىسى تاريحي ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ليۋدميلا الەكساندروۆنا چەكالينامەن الدىن الا سويلەسىپ, «مۇمكىندىك بولسا, ءوزى باسقاراتىن ارحيۆ قورىنان ماعجان جۇمابايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قا­تىستى تىڭ قۇجاتتاردى قازاقستانعا الا كە­لۋىن» سۇراعان ەدىك.

مىنە, وسى باستاما ءبىزدى كۇت­پەگەن تاريحي جاڭالىققا كەنەلتىپ وتىر.

اقىن ماعجان جۇمابايدىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى, سونىمەن قاتار سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءار­حيۆىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى جىلى جەرلەسىمىزدىڭ ەلەۋلى ارحيۆتىك قۇجاتى ومبى ارحيۆىنەن تابىلىپ, بارشامىزدى قۋانتتى. قازىر سول قۇجاتتىڭ كو­شىرمەسى ءارحيۆىمىزدىڭ ەلەۋلى قا­زىناسى دەر ەدىم.

ەندى قۇجاتتىڭ وزىنە توق­تا­لاتىن بولساق, مۇندا 1918 جىلى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە سوۆەت ۇكىمەتىن قۇلاتىپ, بيلىك باسىنا قازاق جانە باسقا دا كوميتەتتەر كەلگەن كەزەڭى باياندالادى.

1918 جىلى 27 ماۋسىمدا پەتروپاۆل ۋەزدىك زەمستۆوسىنىڭ ءىى توتەنشە جينالىسىنا قاتىسۋ­شىلاردىڭ ىشىندە مىنا ازاماتتار بولعان: ماعجان جۇماباي, سال­ماقباي كۇسەمىسوۆ, ع.قۋا­نىشەۆ, اح­مەت جانتالين, ن.ۇران­كين, الىم­باەۆ.

كۇن تارتىبىندە ەسىل (يشيم) ۋە­زى­نىڭ تيپلودۋبنىي بولىسى مەن تۇقالا (تيۋكالينسك) ۋەزىنىڭ پراۆدينسكي بولىسىن پەتروپاۆل ۋەزىنە قوسۋ تۋرالى ماسەلە قارا­لىپتى.

1918 جىلى قاڭتاردا اقمولا وبلىسى دەگەن اتاۋ جويىلىپ, بۇكىل ايماق ومبى وبلىسى دەپ اتالعان. اتى وز­گەر­گەن ومبى وبلىسىنىڭ قۇرا­­مىنا ومبى, پەتروپاۆل, كوك­شەتاۋ, اق­مولا, اتباسار, تارى, تەكەلى ۋەز­دەرى ەنگىزىلگەن. وسى­لاي­شا, ءبىر شەتى قى­زىل­­جاردان باس­تاپ ۇلىتاۋ, بالقاشقا دەيىن, تورعاي ويپاتىنان ەرتىسكە دەيىنگى بۇكىل ارقا الابى ومبى وبلىسىنا قاراعان.

سونىمەن قاتار كۇن تارتىبىندە ەسەپ كوميسسياسىنا كانديداتتاردى قوسۋ جانە وبلىستىق زەم­ستۆونىڭ قۇرامىنا داۋىس بە­رۋشىلەردى سايلاۋ بويىنشا

3 ءتىزىم دايىندالعان. ولار: №1 ءتىزىم: جۇ­ماعالي تىلەۋلين, ماعجان جۇماباي, ءامىرجان جالمۇحامەتوۆ, مۇ­حامەتجان قۋانىشەۆ, №2 ءتىزىم: مۋراشكو, زابوروۆسكيح, ميچۋرين, شەۆىرنوگوۆ, باتسۋللو, تساپوۆ, پونومارەۆ, حاۆان­سكي, كالمىكوۆ, №3 ءتىزىم: ميچۋرين, حاۆانسكي, پونومارەۆ, پياتاەۆ, با­تسۋللو, جۇماعالي تىلەۋلين, ماع­جان جۇماباي, ءامىرجان جال­مۇحامەتوۆ, مۇحامەتجان قۋا­نىشەۆ.

جينالىستىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – اعىمداعى وقيعالاردى تالداۋ. ۋاقىت­شا ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ وكىلى كۋزنەتسوۆتىڭ سوي­لەگەن ءسوزىن ماع­جان جۇماباي قازاق­تار ءۇشىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ وتىرعانى حاتتامادا اتاپ تۇرىپ جازىلعان.

وسىلايشا, ماعجاننىڭ ءومى­رىنىڭ تاعى ءبىر جولى – قايرات­كەرلىگىن ايقىن­دايتىن جولى عى­لىم اينالىمىنا ءتۇستى. بۇل قۇ­جاتتىڭ ماڭىزى – اقىن­­نىڭ قازاق جەرىن قازاقستانعا قاي­تارۋ ءىسىنىڭ باسىندا بولعانى جانە ومبى وڭىرىندەگى قازاق اۋىل, بولىس, ۋەزدەرىنىڭ شاشاۋىن شىعارماي تۇتاس ساقتاۋعا اتسالىسقانى. مۇ­نىڭ ءبارى كەيىن 1921 جىلى قازاق­ستانعا قوسىلۋ كەزىندە ءوز جەمىسىن بەردى.

ارينە, ماعجان ەشقاشان ۇلتتىق ساياساتتان تىس بولعان ەمەس. وسىعان دەيىن ياعني داڭقتى اقىن­نىڭ 1917 جىلى 1-8 مامىردا پەتەربوردا وتكەن مۇ­سىلمان سەزىنە بارعانىن حح عاسىردىڭ باس شيرەگىن زەرتتەپ جۇرگەن عا­لىمدار جاقسى بىلەدى («قازاق» گازەتى, 11.06.1917). مۇنى ۇلت ۇس­تازى احمەت باي­­تۇرسىن ۇلىنىڭ ءوزى ىلتيپاتپەن جازعان.

بولاشاقتا ماعجان جۇما­بايدىڭ ساياسي قايراتكەرلىك ەڭبەگى جاڭا دەرەكتەرمەن تولىعا بەرەدى دەپ سەنەمىز.

ساۋلە مالىكوۆا,

سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى