الاش وقۋلىقتارى

الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتى وياتىپ, اعارتۋ ماقساتىندا قولعا العان جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ىشىندە جازعان وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارىن ەرەكشە اتايمىز. قاي زاماندا بولسا دا, ۇلتتىڭ رۋحاني دامۋى ساۋات اشۋدا, وقۋ-بىلىمدە ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن الاش ءبىلىمپازدارى كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە وقۋ-اعارتۋ با­عىتىنداعى ەڭبەكتەردى ناسيحاتتاۋدى, اۋدارۋدى, كەيىن وزدەرى دە وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتاردى جازىپ دايارلاۋدى ماقساتتى تۇردە قولعا الدى.

ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عا­سىردىڭ باسىندا قازاق تىلىندە جارىق كورگەن وقۋلىقتار, وقۋ قۇرالدارى تۋرالى بىرقاتار دەرەك ساقتالعان. ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ت.اكىم كورسەتىلگەن تاريحي كەزەڭدە قازاق تىلىندە مىناداي وقۋ­لىقتاردىڭ جارىق كورگەنىن جەت­كىزدى: ى.التىنسارين «قازاق حرەستوماتياسى» (1879), «ماكتۋبات» (1899); قاشافۋددين شاحماردان ۇلى «كەل, بالالار, وقىلىق» (1898), «مىنەز» (1898); ا.جاندىباەۆ «جاس عۇمىرىم» (1907); م.كاشىموۆ «ادەپ» (1907), «اقىل كىتابى» (1908); ع.مۇشتاق «تۋمىش» (1911); «عاليا» مەد­رە­سەسىندە وقيتىن شاكىرتتەردىڭ قۇ­راس­تىرعان وقۋلىعى «الىپپە ياكي توتە جازۋ» (1911); س.كوبەەۆ «ۇلگىلى بالا» (1912); ك.سىرعالين «ونەگە», «قازاق بالا­لا­رىنا جاردەم» (1913); ا.مامەت ۇلى ء«ابريات» (1916); يشانعالي بەيسەن ۇلى «قازاقشا دۇرىس جازۋ قاعيدالارى» (1914); مۇحامەدجان ديبەرديەۆ «قازاق بالا­لارىنا قىراعات كىتابى» (1910); مۇ­حامەتوراز نۇرباەۆ «قازاقشا الىپپە» (1910); زاقاريا ەرعالي ۇلى «قازاق الىپپەسى» (1910).

الاشتانۋشى عالىم, تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى س.سماعۇلوۆانىڭ «ۇلت زيالىلارىنىڭ باسپا ىسىندەگى ءرولى جانە وقۋلىقتارى» اتتى ماقالاسىندا قازاق جەرىندە وقۋلىق دايارلاۋ ءىسىنىڭ تاريحى باياندالىپ, بۇل جۇمىستىڭ پاتشالىق رەسەي كەزىندە قولعا الىنعانى, مۇسىلمانشا وقۋدىڭ ورنىن ورىسشا ءبىلىم الۋ جۇيەسىنىڭ الماستىرۋ جاع­دايى, ونىڭ استارىنداعى تاريحي, ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداياتتاردىڭ سەبەبى كورسەتىلەدى. ماقالادا پاتشا زامانىندا جارىق كورگەن اعارتۋشىلىق مازمۇنداعى وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتاردىڭ ىشىندە مىنا ەڭبەكتەر اتالادى: «1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ارالىقتا قازاق مەكتەپتەرىنە, مەدرەسەلەرىنە ارنالىپ جاديتتىك باعىتتا بىرنەشە وقۋ كىتاپتارى مەن وقۋ قۇرالدارى باسىلىپ شىققان. بۇل رەتتە ءبىز عابدولكارىم ءماجيتوۆتىڭ «قازاق شاكىرتتەرىنە ءھادياسىن» (1910), مۇحاممەدوراز نۇرباي ۇلىنىڭ «ۋسۋل ساۋ­تيا تارتىبىندە قازاقشا الىپپەسىن» (1910), «كورگەندى بالا, ۇلگىلى انا» وقۋعا دايىن بولعان قازاق جانە قىرعىز باستاۋىش بالالارىنا ارنالعان وقۋ كىتابىن (1911), س.كوبەەۆتىڭ «ۇلگىلى بالا» قازاقشا وقۋ كىتا­بىن (1916), احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «وقۋ قۇرالىن» (1912), ء«تىل قۇرالىن» (1914-1916 جىلدارى), ء«الىپبيىن» (1912), مۇستاقىم مالدىباەۆتىڭ «قازاقشا ەڭ جاڭا الىپپەسىن (توتە جازۋ)» (1912) جانە «قازاقشا وقۋ كىتابىن» (1912), كەنجەعالي عابدوللا سەرعاليدىڭ قۇراس­تىرۋىمەن شىققان «قازاق بالالارىنا جاردەم: قازاقشا الىپپە كىتابى» (1913) مەن «ونەگە ياكي نامۋنە: قازاقشا كيراات كىتابى. ءبىرىنشى يبتيدا-ي قا­زاق بالالارىنا» (1913), مىرجاقىپ دۋ­لات­ ۇلىنىڭ «باستاۋىش مەكتەپتە ەكىنشى جىل وقىلاتىن ەسەپ قۇرالىن» (1914), يشانعالي بەيسەن ۇلىنىڭ «قازاقشا دۇرىس جازۋ قاعيدالارىن» (1914) جانە تاعى دا باسقا وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرال­دارىن اتاۋىمىزعا بولادى».

اتالعان وقۋ قۇرالدارى نەگىزىنەن الىپپە, ساۋات اشۋ مازمۇنىندا باسىل­عانىن بايقايمىز. م.دۋلات ۇلىنىڭ «باس­تاۋىش مەكتەپتە ەكىنشى جىل وقىلاتىن ەسەپ قۇرالىنان» باسقاسى وقۋعا, جازۋعا ۇيرەتەتىن ساۋات اشاتىن كىتاپتار ەكەنىن كورەمىز. دەمەك, حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق حالقىنىڭ ەڭ ءزارۋ ماسەلەسىنىڭ ءبىرى ەلدىڭ ساۋاتىن اشۋ, ونى وقۋعا بەيىمدەۋ بولعان.

قازاقتىڭ اعارتۋشى-پەداگوگى ى.ءال­تىن­ساريننىڭ 1879 جىلى كيريلل قارپىندە جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» ۇلت تاريحىنداعى جاڭا مازمۇندا جازىلعان العاشقى وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەك رەتىندە باعالانادى. ل.ن.تولستويدىڭ «الىپپە جانە وقۋ قۇرالىن», د.ي.تيحوميروۆتىڭ «گرامماتيكانىڭ قاراپايىم كۋرسىن», ك.د.ۋشينسكيدىڭ «بالالار دۇنيەسىن» قازاق بالاسىنا وقۋ قۇرالى رەتىندە ۇسىنىپ, ميسسيونەرلىك جولدا جۇرگەن ورىس عالىمدارىنىڭ پيعىلىن اۋەلدە اڭعارماي, ۇلتىنا رياسىز قىزمەت ىس­تەگەن اعارتۋشىنىڭ ەسىمىن قازاققا تۋعان تىلىندە العاش تانىستىرعان – وقى­مىستى, كەيىن ۇلت كەڭەسى – الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى بولعان وتىنشى ءال­جان ۇلى (1872-1918). و.ءالجان ۇلى «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىندە» جارىق كورگەن «قازاقتارعا پايدالى كىتاپتار» اتتى ماقالاسىندا (1894 جىل, №39) جاڭا ەڭبەكتىڭ ماقساتى – وقىرمان قا­ۋىمدى ورىس ءتىلىن ۇيرەتەتىن, قازاقتار ءۇشىن پايدالى كىتاپپەن تانىس­تىرۋ دەپ كورسەتتى. ماقالا «ورىنبوردا ۋچەبنىي وكرۋگتەگى ورىستاردان زاتى بولەك... گوسپودين كاتارينسكي» دەپ باس­تالادى. «ورىستاردان زاتى بولەك» دەگەن ءسوز ماقالانىڭ ورىسشا جارىق كورگەن نۇسقاسىندا بەرىلمەگەن. ورىنبور قالاسىندا كاتارينسكي دەگەن ادام قازاق مولدالارىمەن بىرىگىپ, «جازۋعا ۇيرەتەتۇعىن كىتاپ» جانە «ورىس ءتىلىنىڭ اۋەلگى وقيتۇعىن ءبولىمى» اتتى ەڭبەكتەر شىعارعان. كىتاپتى اۆتور قازاق اراسىنا ورىس عىلىمىن جايىپ, قازاقتارعا ورىس ءتىلىن, ورىستارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە بىردەن-ءبىر وقۋلىق دەپ باعالادى. كى­تاپتاردىڭ قۇندىلىعى – سوزدەرى ورىس ار­پىمەن جازىلعان. 70-جىلداردىڭ ىشىندە اتاقتى بولعان التىنسارين قازاق كىتاپتارىن ورىس ارپىمەن شىعارىپ ەدى دەپ قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش اعار­تۋشىسىن اۋىزعا الىپ, زامانى قاجەت ەتكەن پروگرەسشىل يدەيانى قوزعايدى. «ولاي ايتپاساق تا, بۇل كىتاپتاردىڭ جاقسىلىعى, ءالتىنساريننىڭ ايتۋىنشا, قازاق كىتاپتارىن تولىقتىراتۇعىن اراب ءھام نوعاي سوزدەرىنەن قازاق ءتىلىن تا­­زالاۋعا ءۇمىت ەتەدى. گوسپودين كاتا­رينسكي كىتاپتارىنىڭ ءتىلى انىق, وڭاي, ءتۇزۋ. بۇلاردىڭ ىشىندە قازاق, نوعايدىڭ كىتاپتارىنداعى انىق بولماي جازىلعان سوزدەر ءتىپتى جوق», دەپ كورسەتەدى.

بۇل جەردە ايتايىن دەگەنى – ەگەر قازاق سوزدەرى ورىس ارپىمەن جازىلسا, تىلدە قاپتاپ كەتكەن اراب, پارسى, نو­عاي سوزدەرىنە توسقاۋىل بولادى, قازاق ءتىلى تازالانار ما دەگەن وي. وسى كۇنى بۇل ماسەلەنى ادەبي ءتىل دەپ اتاپ, تىلدىك نورماعا تۋرا سونداي تالاپ قويامىز. كى­تاپ­تاردىڭ ءتىلى انىق, وڭاي, ءتۇزۋ دە­گەنى دە قىزىعۋشىلىق تۋعىزباي قوي­مايدى. مىسال رەتىندە الىنىپ, ادەت, عيبادات ءۇشىن جازىلعان كىشكەنتاي اڭ­گىمەلەردىڭ بارىن ايتقانى كىتاپتىڭ تار­بيەلىك ماقساتىن كورسەتكەنى. سول ۋا­قىتتا جارىق كورگەن نەكليۋدوۆ دەگەن ادامنىڭ اتى اتاقتى بولسا دا, ءبىر جاقسى نارسەسى جوق, ۇعىمسىز كىتابىمەن سالىس­تىرا كەلىپ, «بۇل كىتاپتىڭ جاقسىلىعى ءھام ارزاندىلىعى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقتاردىڭ عىلىم ۇيرەنۋىن دۇرىس كورگەن كىسىلەردىڭ ءھام قازاقشا ياكي بولماسا ءتىلىن ۇيرەنەم دەگەن ادامنىڭ كوڭىلىن بۇرسا كەرەك», دەپ ويىن تۇجىرىمدايدى. ماقالادا كوتەرىلگەن ماسەلە – قازاققا قاجەتتى كىتاپتى ناسيحاتتاۋ.

ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا جارىق كورە باستاعان قازاق ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى قارلىعاشىنىڭ ءبىرى «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىندەگى» الاش قوزعالىسىنىڭ كور­نەكتى قايراتكەرى و.ءالجان ۇلىنىڭ ما­قالاسىندا ۇلتقا قاجەتتى وقۋلىق ما­سەلەسى كوتەرىلەدى. مەكتەپكە كەرەك وقۋ قۇ­رالى ورىس تىلىنەن اۋدارما ارقىلى جاسالعانى قۇپتالادى. كىتاپتىڭ ورىس قارپىمەن شىققانى ماقۇل سانالادى. سونىمىن قاتار الاش قايراتكەرىنىڭ ماقالاسىنان بۇگىنگى شىندىقپەن ساباق­تاساتىن جاعدايدى بايقايمىز. وسى كۇنى ءبىزدىڭ قوعام قازاق ءتىلى ءۇشىن ورىس قارپىنەن باس تارتىپ, لاتىنعا اۋىسۋ جاعدايىندا تۇرعان كەزدە ءحىح عاسىردا دا الفاۆيت اۋىستىرۋدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, رۋحاني-اعارتۋشىلىق استارى بولعانىن اڭعارامىز. الاش قايراتكەرى ماقۇل كور­گەن ورىس الفاۆيتىنەن ءبىز بۇگىن ەلىمىز بەن ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سانالى تۇر­دە لاتىنعا كوشكەنىمىز دۇرىس دەگەن پىكىردەمىز.

الاش وقۋلىقتارى تاقىرىبى الاشتانۋشى عالىمداردىڭ, سالا بويىنشا ىزدەنۋشى مامانداردىڭ ماقالالارىندا, جەكە زەرتتەۋلەرىندە, ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتاردا, انىقتامالىقتاردا ءبىرشاما قاراستىرىلدى. الاش تەرمينولوگياسى تۋرالى قۇندى عىلىمي زەرتتەۋ جازعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ش.قۇر­مانباي ۇلىنىڭ بۇل تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەگەن. عالىمنىڭ «الاش جانە تەرمينتانۋ» اتتى مونوگرا­فياسىندا ۇلت زيالىلارىنىڭ وقۋلىق جازۋ تاريحى, اسىرەسە تەرمين جاساۋ ءىسى جان-جاقتى تالداندى. الاش­تانۋشى عالىمدار ە.تىلەشوۆ پەن د.قام­زابەك ۇلىنىڭ «الاش قوزعالىسى» ەنتسي­كلوپەديالىق انىقتامالىعىندا «الاش وقۋلىقتارى» اتتى جەكە تاقىرىپ بە­رىلگەن. وندا 1911 جىلدان باستاپ الاش قايراتكەرلەرى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعان وتىزىنشى جىلداردىڭ سو­ڭىنا دەيىنگى ارالىقتا جازىلعان وقۋ­لىق­تاردىڭ كوبى كورسەتىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ح.ءابجانوۆ «الاش جانە كىتاپ الەمى» اتتى ما­قالاسىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قالا­مىنان تۋعان كىتاپتاردى جازىلۋ ماقساتىنا, مازمۇنىنا, جانرلىق-قۇرىلىمدىق سيپاتىنا بايلانىستى بىرنەشە توپقا ءبولىپ, بىلايشا جۇيەلەدى: «الاش زيالىلارىنىڭ كىتاپ ىسىندەگى عىلىمي-تاجىريبەلىك مۇراسىن, پايىم-تۇجىرىمدارىن, قىزمەتىن الدەنەشە سالاعا جىكتەۋگە بولادى. ولار: 1. وز­دە­رىنىڭ قالامىنان تۋعان, جا­رىققا شىققان ءتول تۋىندىلارى; 2. قازاقشا نەمەسە باسقا تىلدە جاريالانعان كىتاپ­تاردى تانىستىرۋى, جارنامالاۋى; 3. رەتسەنزيالارى; 4.تاياۋ-الىس ەلدەردە جارىق كورگەن كىتاپتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋى; 5. كىتاپ شىعارۋ ءىسىنىڭ ەرەجەلەرى مەن تالاپتارىن تياناقتاۋى; 6.كىتاپ اۆتورى تۋرالى وي-پىكىرىن ءبىلدىرۋ, مالىمەت تاراتۋ; 7.كىتاپتىڭ قازاق تاعدىرىنداعى, ۇلت­تىق ءتىل مەن كودتى ساقتاۋداعى, ت.ب. ميس­سياسىن اشۋى».

الاش ءبىلىمپازدارىنىڭ ءتول تۋىندىلارى, اۋدارمالارى, رەتسەنزيالارى, كىتاپ اۆتورلارى تۋرالى وي-پىكىرى دەپ سالالانعان ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە حالىق­تىڭ ساۋاتىن اشۋعا باعىتتالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قولىنا قالام العان الاش زيالىسى كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە قايراتكەرلىك كۇرەستىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, كوركەم شىعارما جازۋمەن, باسپا ءىسىن ۇيىمداستىرۋمەن, گازەت پەن جۋرنالعا ماقالا باسۋمەن, سونداي-اق ەلدىڭ ساۋاتىن اشۋدى كوزدەگەن اعارتۋشىلىق جۇمىسپەن قاتار اينالىس­تى. امبەباپ قىزمەت اتقارعان ولاردىڭ جازعان وقۋ قۇرالدارىن كەشەندى زەرتتەۋ ءىسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە قولعا الىنا باستادى.

حالىق اعارتۋ كوميسسارى ا.بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ توراعالىعىمەن 1921 جىلدىڭ 31 قاڭ­تارىندا ورىنبور قالاسىندا قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ ءماجىلىسى ءوتتى. جيىندا قارالعان باستى ماسەلە ءبىرىنشى ءھام ەكىنشى بۋىن مەكتەپتەر ءۇشىن وقۋلىق دايارلاۋ ءىسى بولدى. ماجىلىسكە ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, حايرەتدين بولعانباي, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, فايزوللا عالىمجان ۇلى, بياحمەت سارسەن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت­ ۇلى, سادۋاقاس سەيفوللا ۇلى, سابىر ايت­قوجا ۇلى جانە باسقا ازاماتتار قا­تىستى. قورىتىندىسىندا بەلگىلى پان­دەر بويىنشا تومەندەگى ازاماتتار شۇ­عىل ارادا وقۋلىق دايارلاۋعا تارتىلۋى كە­رەكتىگى كورسەتىلدى: اريفمەتيكا – م.تۇرعانباي ۇلى (ت); گەومەتريا – ب.سار­­سەن ۇلى (ت); ەستەستۆوزنانيە – ە.ومار­­ ۇلى, ق.كەمەڭگەر ۇلى (ت); في­زيكا – عا­لىمجان ۇلى; گەوگرافيا – ءا.بوكەيحان; قازاق-قىرعىز تاريحى – م.جۇماباي (ت); جالپى تاريح – ح.بولعانباي; مەك­تەپتە گيگيەنا – ج.تىلەۋلين; الگەبرا (باس­تاۋىش) – ە.ومار ۇلى; پەداگوگيكا – م.جۇ­ما­باي; ديداكتيكا – ج.اي­ماۋىت­ ۇلى; حرەستوماتيا – س.سەيفۋللين, ج.اي­­ماۋىت ۇلى; قازاق ءتىلىنىڭ احۋالى – ا.بايتۇرسىن ۇلى; تەوريا سلوۆەستنوس­تي – م.جۇماباي (ت). بۇل ارادا (ت) دەپ بەرىلگەنى – تارجىمە ارقىلى ازىرلەنەتىن وقۋلىقتار.

تاريحي دەرەكتە قازاق زيالىلارى وقۋ قۇرالدارىن جازىپ, تارجىمەلەپ, 1921 جىلعى ماۋسىمنىڭ بىرىنە دەيىن ءبىتىرۋ كەرەكتىگى, كىتاپتاردىڭ كەلەر وقۋ جىلىنىڭ باسىندا دايار بولىپ تۇ­رۋى, ونى جازاتىن ازاماتتار ايىنا ەكى رەت جينالىپ, جۇمىستارىنىڭ ءمان-جايىن بايانداپ وتىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ا.بايتۇرسىن ۇلى قول قويعان شەشىم بار. الاساپىران ۋاقىتتا وقۋلىق دايار­لاۋ ىسىنە ءا.بوكەيحان (استرونوميا, دۇنيە قۇرىلىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى), ا.بايتۇرسىن ۇلى ء(تىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ, مادەنيەتتانۋ), م.دۋلات ۇلى (ەسەپ قۇرالى), ج.ايماۋىت ۇلى (پسيحولوگيا, تاربيەگە جەتەكشى), ح.دوسمۇحامەد ۇلى (تابيعاتتانۋ, بيولوگيا, جانۋارلار الەمى, اۋىز ادەبيەتى), ءا.ەرمەك ۇلى (ماتەماتيكا), ە.ومار ۇلى ء(تىل ءبىلىمى, ەسەپ قۇرالى, ادىستەمە, فيزيكا), م.جولدىباي ۇلى ء(تىل ءبىلىمى), س.قوجان ۇلى (ماتەماتيكا), م.جۇماباي (پەداگوگيكا), ج.كۇ­دەرى ۇلى (تاريح, بوتانيكا, اۋىل شارۋا­شىلىعى), ت.شونان ۇلى (قازاق ءتىلى, تاريح), ق.كەمەڭگەر ۇلى (تاريح, ءتىل ءبىلىمى, اۋىل شارۋاشىلىعى, حيميا), م.اۋەزوۆ (ادەبيەت, جەر جاراتىلىسى), ا.بايتاس ۇلى (جانۋارلار الەمى), م.ەس­بول ۇلى (مادەنيەت), ج.تىلەۋلين (مە­دي­تسينا, گيگيەنا), ب.سارسەن ۇلى (فيزيكا), ح.بولعانباي (تاريح), س.سا­دۋاقاس ۇلى (تاريح, ادەبيەت) سەكىلدى قازاق وقىعاندارى جۇمىلدىرىلدى.

الاش وقىمىستىلارى ساياسي كۇرەستە العاشقى ۇلت باسىلىمدارىن, رۋحانيات ورىندارىن ۇيىمداستىرا ءجۇرىپ قو­عامدىق-گۋمانيتارلىق, ءدۇنياۋي پان­دەر بويىنشا وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىس­تەمەلىك ەڭبەكتەردى جازىپ قالدىردى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ەڭبەگى مەن ەسىمى ونداعان جىلدارعا مانسۇقتالسا دا, ولار قازاق عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قا­لادى. سول ارقىلى وتاندىق ادىستەمە, پەداگوگيكا, كوپتەگەن عىلىم سالالارى بويىنشا ۇلت تىلىندە العاشقى تەرمين ۇلگىلەرىن تۋدىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى بولۋىنىڭ نەگىزىن قالادى. ەگەر الاش داۋىرىنە دەيىن قازاق ءتىلى اۋىز­ەكى سويلەۋ جانە ادەبي ءتىل رەتىندە عانا قىزمەت اتقارىپ كەلسە, ەندىگى كەزەكتە ول ءباسپاسوز ءتىلى, رەسمي قۇجات ءتىلى جانە عىلىم ءتىلى بولىپ قالىپتاستى. قازاق تى­لىندە عىلىمي ەڭبەك, وقۋ قۇرالى, وقۋ­لىق جازىلىپ, ونىڭ فۋنكتسيونالدىق قىزمەت كورسەتۋ اياسى كەڭەيدى.

الاش جانە وقۋلىقتار تاقى­رىبىنىڭ بۇگىنگى قوعامداعى ماڭىز­دى­لىعىن كوتەرە وتىرىپ, قازاق زيالى­لارىنىڭ قيىن-قىستاۋ زاماندا تانىتقان قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ پراكتيكالىق ءمانى مەن ونەگەلى جولى بار ەكەنىن كورەمىز. اتالعان تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەۋ كە­رەگىن ۇعىنىپ, مىناداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. الاش قايراتكەرلەرى ءحىح عاسىر سوڭىنان باستاپ قازاق ۇلتىن وقۋ-اعارتۋعا ۇندەگەن ورىس عالىمدارىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرىن ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان ناسيحاتتادى; حح عاسىر با­سىندا ءدىني-اعارتۋشىلىق سيپاتتا جانە جاڭا وقۋ تارتىبىنە لايىقتى «پايعامبار زامانى», «الىپپە», «وقۋ قۇرالى», «ەسەپ قۇرالى» سىندى وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەردى جازدى; الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن حح عاسىردىڭ جيىر­ماسىنشى جىلدارىنىڭ باسىنان باس­تاپ مەكتەپكە قاجەت تارجىمە جانە اۆتورلىق وقۋلىقتار, وقۋ قۇرالدارى باسپاعا دايىندالدى. ولاردىڭ كوبى الاش قايراتكەرلەرى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانعا دەيىن جارىق كورىپ ۇلگەردى; الاش داۋىرىنەن جەتكەن ءتۇرلى عىلىم سالالارى بويىنشا تەرميندەر بىزگە بۇگىن نەگىز بولۋعا ءتيىس; الاش كەزىندە جازىلعان وقۋلىقتاعى, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداعى ۇلت مۇراتى مەن ەلدىك ماسەلەنى جوعارى قوياتىن كوزقاراس پەن ۇستانىم, ۇلتتىق مۇددە باستى قاعيداتقا اينالۋى كەرەك.

بۇگىنگى تاڭدا قازاق ەلى رەفورمالىق وزگەرىستەردى باستان كەشۋ ۇستىندە. ول وز­گەرىستەر ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا دا ءجۇرىپ جاتىر. مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا, جوعارعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە, وقۋلىق دايارلاۋ ىسىندە ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بار. ەل ۇكىمەتى بولوندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قابىلداپ, ەندىگى كەزەڭدە سول جۇيەنىڭ تالابىنان شىعۋعا تىرىسىپ جاتىر. ياعني الەمدىك ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە قوسىلۋ ءۇشىن قويىلعان تالاپتاردى ورىنداۋعا ۇمتىلادى. وسى تۇستا تاعى دا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, مەم­لەكەتتىك تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى بارىنەن جوعارى تۇرۋى كەرەك دەپ سانايمىز. ەلدىگىمىزگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قايشى كەلەتىن باتىستىق جۇيەنىڭ كەيبىر ولقى تۇستارىن زاڭدىق تۇرعىدان جوندەۋگە ارەكەتتەنگەنىمىز ورىندى. تۋعان توپىراعىمىزدا دۇنيەگە كەلمەگەن ول جۇيەنىڭ استارىندا سونى ويلاپ تاپقان ەلدەردىڭ كوزدەگەن قانداي دا ءبىر ماتەريالدىق پايداسى نەمەسە باسقا دا پيعىلى بارىن جاسىرا المايمىز. ال وسىنداي جاعدايدا ءبىز تاعى دا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەنى, ەلدىك مۇراتتى جوعارى قويعان ۇستانىمىن باسشىلىققا الۋعا ۇمتىلامىز. مەم­لەكەت ىسىندە, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم جۇ­يەسىندە الاشتان الىستاماساق, تاۋەل­سىزدىگىمىزدى دە باياندى ەتەمىز. «بۇل كەز­دە ءبىزدىڭ قازاقتىڭ نادان بولىپ تۇر­عان سەبەبى – وقۋدان قاش­قاننان ەمەس, حالىققا كەرەگىنشە شكول, مەكتەپتەردىڭ جوقتىعىنان. ەگەر زەمستۆو اشىلىپ, قازاق ءوز ءىسىن ءوزى بيلەپ جۇرگىزە السا, ءبىز بۇل كۇيىمىزدە قالمايمىز. وقۋلى, ونەرلى جۇرتتىڭ قاتارىنا كىرەمىز. قازاقتىڭ باسقالاردان سانى از بولعانمەن, وقى­مىستى بولسا, قاي جۇرتپەن بولسا دا قاتار تىرشىلىك ەتە المايدى دەۋگە بولمايدى. بىزدە ماقال بار: «بىلەگى جۋان – ءبىردى, ءبىلىمى جۋان مىڭدى جىعادى» دەگەن». الاش ارىسى م.دۋلات ۇلىنىڭ وسى اسىل ءسوزىن قاپەردە ۇستاپ, ەكونوميكاسى دامىعان, بولاشاعى باياندى ەل قۇرۋدى ەشۋاقىتتا ەسىمىزدەن شىعارمايمىز.

الاش قايراتكەرلەرىنىڭ وقۋ قۇرال­دارى مەن وقۋلىق دايارلاۋ تاجىري­بەسىن زەرتتەۋ ءىسى – الاشتانۋدىڭ وزەكتى باعىتى. كۇردەلى تاريحي كەزەڭدە قايراتكەرلىك سايا­سي كۇرەستە جۇرگەن زيالىلار حالىقتى اعارتۋ سالاسىندا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ەل مۇراتىن, ۇلت مۇددەسىن جوعارى قويا بىلگەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاجىرلى قىزمەتى, تاعىلىمى مەن ونەگەسى, ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى كوزقاراسى بۇگىنگى كۇن شىندىعىمەن ساباقتاستىرىلا ءالى دە تەرەڭ زەردەلەنۋ كەرەك دەپ بىلەمىز.

قايىربەك كەمەڭگەر,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى