استانادا «ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى» اتتى بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. تاقىرىپ اياسى اۋقىمدى ءىس-شارانى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى (قاتزۋ)مەن پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى رەسەي حالىقتار دوستاستىعى ۋنيۆەرسيتەتى (رۋدن) بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى. كونفەرەنتسياعا وتاندىق, شەتەلدىك عالىمدار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى قاتىستى.
حالىقارالىق شاراعا قاتزۋ ءباسپاسوز ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى زەيىن الىپبەك پەن رۋدن اتي (اگرارلىق تەحنولوگيالىق ينستيتۋت) ديرەكتورى ەلۆيرا دوۆلەتياروۆا مودەراتورلىق ەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى باعلان بەكباۋوۆ كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, عىلىمي ءىس-شارانىڭ ماڭىزدى تۇستارىنا توقتالىپ ءوتتى.
«بۇگىن عالىمدار مەن سالا ماماندارىنا عانا ەمەس بارىمىزگە اسا ماڭىزدى كۇن. ويتكەنى كۇن تارتىبىنە شىققان «ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى» تاقىرىبى ءاربىر ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاتىستى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, بارلىق مەملەكەتتە وتكىر بولىپ تۇر دەسەك, جاڭىلىسپايمىز. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى كەز كەلگەن ەل ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىپ, ونىمەن ىشكى نارىقتى عانا قامتىماي, ەكسپورتقا دا شىعارۋ ءىسىن دۇرىس جولعا قويماسا, ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋى ەكىتالاي. مۇنداي فاكتىنى ءححى عاسىردىڭ شىندىعى الدىمىزعا اكەلىپ تۇر.
ايتىلعان وسى ءبىر اۋقىمدى ماسەلەنى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سان سالالى عىلىمدى مەڭگەرگەن عالىمدارىمىز عانا شەشە الادى. وتاندىق عالىمدارىمىز ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ارىپتەستەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ادامزات ومىرىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە ۇيىستىرىپ وتىرعانى ءبىزدىڭ ۇكىمەتتى, مينيسترلىكتى قۋانتادى. ءبارىمىز بىرلەسىپ اتقاراتىن ۇلكەن جۇمىس ءوز جەمىسىن بەرەدى دەگەن ءۇمىتىمىز زور», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
«ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا قاتىستى.
«مەملەكەت باسشىسى ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتتى كوڭىل ءبولىپ وتىر. تاياۋدا جاساعان قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ, بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى. سونىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە دامىتۋ. سوعان وراي دەر كەزىندە تاماق ونىمدەرى ماسەلەسىنە قاتىستى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ وتىرعاندارىڭىز ءۇشىن قاتزۋ مەن رەسەي حالىقتار دوستاستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلىعىنا العىسىمدى ايتىپ, پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ ريزاشىلىعىن بىلدىرگىم كەلەدى», دەدى سەناتور تالعات ءجۇنىسوۆ.
سەناتوردان كەيىن ءسوز العان ءماجىلىس دەپۋتاتى جيگۋلي دايراباەۆ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ بويىنشا الەمدەگى ورنى تۋرالى باياندادى.
«ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ, ساۋدا مەن ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – ەلدىڭ تۇراقتى دامۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە ۋربانيزاتسيانىڭ بەي-بەرەكەت دامۋ قارقىنى تۇتىنۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتتى. ونىڭ ىشىندە ءتۋريزمنىڭ وركەندەۋى قوعامدىق ورىنداردا تاعامداردى ساتىپ الاتىن جانە تۇتىناتىن ادامداردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتى. الەمدە حالىق سانىنىڭ كۇن ساناپ كوبەيۋىنە بايلانىستى تاعامعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن يندۋستريالاندىرۋعا دەگەن سۇرانىس ءالى دە ارتا تۇسەدى. سول سەبەپتەن ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسى كادىمگىدەي ماسەلەگە اينالىپ, كەيبىر ەلدەرگە ىڭعايسىزدىق تۋدىرا باستاعانى انىق. بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالعان وسى تاقىرىپتى قاتەرگە ۇرىندىرماي تارقاتىپ شەشۋ عالىمداردىڭ قۇزىرىندا», دەدى دەپۋتات.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان رەسەي مەن بەلارۋس سياقتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن كوپتەپ شىعارىپ, ونى اتالعان مەملەكەتتەردەن قالىسپاي, تەڭ دەڭگەيدە ەكسپورتتاۋعا قابىلەتتى. وعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى تولىق جەتەتىن كورىنەدى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن زامان تالابىنا ساي يندۋستريالاندىرىپ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن سوڭىنا دەيىن وڭدەپ, تۇتىنۋعا دايىن ونىمدەردى الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە ەكسپورتتاۋعا قابىلەتتى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسىلحان بايبوسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپ كەشەنى ماڭىزدى سالا بولعاندىقتان وسى باعىتتا تسيفرلاندىرۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. سوڭعى بىرنەشە جىلدا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ بىرنەشە ەسە وسكەن. عىلىمي يندۋستريالدىق ارىپتەستىك تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى تالقىلاۋعا ۇسىنىلىپتى.
«تاماقتانۋ ماسەلەسى بۇكىل الەم ءۇشىن جىلدان-جىلعا وزەكتى بولىپ بارادى. ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىنىڭ وسى ماسەلەگە نازارىن اۋدارتۋ مۇمكىندىگى تۋدى. اگرارلىق سالانىڭ وسىناۋ ماڭىزدى ماسەلەسىنە جۇرت نازارىن ءالى دە بۇرا ءتۇسۋ كەرەك», دەدى پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى رەسەي حالىقتار دوستاستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, رعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اندرەي كوستين.
گەرمانيانىڭ گيوتتينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ياكوۆ كۋزياكوۆ عالىمدار مەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستار جونىندە باياندادى. ونىڭ پىكىرىنشە, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى از جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. «مەنىڭ ويىمشا, عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ بارىنەن قوعام حابارسىز. مۇنىڭ ءبىر شەشىمى – عىلىمي ەڭبەكتەردى تانىمال جۋرنالداردا جاريالاۋ. ەكىنشى مۇمكىندىك – كونفەرەنتسيالاردا ءسوز سويلەپ, عىلىمي جاڭالىقتاردى ادامدارعا ءتۇسىندىرۋ. ءسويتىپ, بىرلەسكەن جوبالار ارقىلى ۇيىمداسىپ, العا قويعان ماقساتقا جەتۋگە بولادى», دەدى عالىم. ياكوۆ كۋزياكوۆ – سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا وي-پىكىرلەرى عالىمدار مەن ماماندار اراسىندا دايەكسوز رەتىندە ەڭ كوپ قولدانىلعان عالىم.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالا ماسەلەلەرىنە توقتالدى. «بيىل ديقاندار ءۇشىن اۋىر جىل بولىپ تۇر. شارۋالار قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەگىپ جاتىر. زاڭ بويىنشا وتاندىق ونىمدەرگە باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىنە قاراماستان, سورەلەرىمىزدەگى ونىمدەردىڭ 70 پايىزى – يمپورت. بۇل ماسەلە دامىعان ەلدەردە وڭتايلى شەشىلگەن. مىسالى, ەۋرووداق مۇشەسى بولا تۇرا ماجارستاندا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى قورعايتىن زاڭدار بار. بۇدان بولەك, رەسەي سىرتتان اكەلىنەتىن ونىمدەردى 27 كورسەتكىش بويىنشا باقىلايدى. ەلىمىزدە تەك 7 كورسەتكىش بويىنشا عانا تالاپ قويىلادى. قازاقستانعا دا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
ال ۆەتەريناريا جونىندەگى ۇلتتىق رەفەرەنتتىك ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ماقسات بەردىقۇلوۆ سىرت ەلدەردەن كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قاتاڭ باقىلاناتىنىن ايتتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا نەگىزگى تالقىلاۋلار «تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى», «قازاقستان – رەسەي – افريكا: جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى», «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى», ء«بىلىم بەرۋ مەن تاجىريبەدەگى مەگا ترەندتەر» اتتى تاقىرىپتار ءتۇرلى عىلىمي الاڭداردا تالقىلاندى.
زيگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (گەرمانيا) پروفەسسورى Madjid Fathi «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋداعى تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكت» تاقىرىبى بويىنشا بايانداما جاسايدى. ال اركانزاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) PhD, پروفەسسور Adnan Alrubaye ونلاين فورماتىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن برويلەر-بالاپان ەتىنىڭ ساپاسىنا باكتەريالى وستەومەليت پەن حوندرونەكروزدىڭ اسەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
بۇلارمەن بىرگە, جانۋارلاردان ادامدارعا جۇعاتىن اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋ, ولاردى انىقتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن وندىرۋدەگى وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قولدانۋ, گمو پروبلەمالارى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قورشاعان ورتادان ادامدار مەن جانۋارلار الەمىنە كەلەتىن زياننىڭ بەتىن قايتارۋ سەكىلدى كوپتەگەن پروبلەمالار تالقىلاندى.
سونداي-اق القالى جيىندا جوو وقىتۋ ۇدەرىستەرىن اوك وندىرىسىندەگى جاڭا تەحنولوگيالارمەن ساباقتاستىرۋ بارىسى نازاردان تىس قالمايدى. سونىمەن بىرگە قازىرگى جاعدايدا شارۋالار مەن ونىمدەردى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار اراسىنداعى بايلانىس پەن قارىم-قاتىناس ءالى دە بولسا دۇرىس جولعا تۇسە الماي كەلەدى. كونفەرەنتسيادا وسى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى قاراستىرىلدى.
شارادا گەرمانيانىڭ كەرمان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى Mohammadi-Nejad Ghasem جانە Sonia Aghighi (يران) «سۋ داعدارىسى مەن كليماتتىڭ وزگەرىسىنە قارسى كۇرەسكە شىدامدى جاڭا داقىلداردىڭ تۇقىمىن ىرىكتەۋ ارقىلى رەتتەۋ», اتتى تاقىرىبى بويىنشا بايانداما جاساپ, ونلاين فورماتتا پىكىر الماستى.
وتاندىق عالىمدار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونى دامىتۋ بويىنشا ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەرىن تانىستىرىپ, عىلىمدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن كورسەتتى. مىسالى, قاتزۋ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى راسۋل قاراباسوۆ ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتى رەتىندە ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى, قازاقستاننىڭ بۇل سالاداعى جەتىستىكتەرى مەن الەۋەتى تۋرالى اڭگىمەلەدى.