«اركىم جۇماقتى ءارتۇرلى ەلەستەتەدى, ماعان ول ءاۋ باستان كىتاپحانا بەينەسىندە ەلەستەيدى», دەيدى جازۋشى بورحەس. شىنىندا دا, كىتاپحانانىڭ ادام عانا ەمەس, تۇتاس ادامزاتتىڭ وركەنيەتتى قوعامعا قادام باسۋىنداعى ءرولى وراسان. وسى ورايدا كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە ەسەلى ەڭبەگىن ايتا كەتكەن ءجون. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى عازيزا قۇدايبەرگەنوۆامەن اڭگىمەمىز دە كىتاپحانا الەمى توڭىرەگىندە وربىگەن ەدى.
– كىتاپحاناشى بولۋدى بالا كۇننەن ارماندادىڭىز با؟
– ارماندادىم دەپ ايتپاسام دا, كىتاپ الەمىنە دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىم كىتاپحاناشى ماماندىعىنا اكەلدى. بالا كەزىمىزدە كىتاپ اتاۋلى قات بولاتىن. قىزىقتى, تانىمدىق كىتاپتاردى اۋىلدىڭ كىشكەنتاي كىتاپ دۇكەنىنەن ساتىپ الاتىنمىن. اۋىلداعى كىتاپحانادا مەن وقىماعان كىتاپ سيرەك شىعار. ۇيدە شاعىن كىتاپحانامداعى كىتاپتاردى ەشكىمگە بەرمەي, «قىزعانىپ», ساقتاپ, ءتىزىمىن جازىپ ءجۇرۋشى ەدىم. ال ماماندىققا كەلسەك, كىتاپحاناشى بولۋ – جۇرەكتىڭ قالاۋى. مەنىڭشە, ءدال وسىنداي اياۋلى ماماندىق جوق.
– بۇگىنگى جانە بۇرىنعى وقىرمان اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟
– وقىرمان عانا ەمەس, جالپى جيىرما-وتىز جىل بۇرىنعى ادام دا بولەك ەدى عوي. وتىز ءبىر جىل بۇرىن العاش كىتاپحاناعا جۇمىسقا تۇردىم. وقىرماندار سىپايى ەدى, ءبىز ولارعا, ولار بىزگە ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارايتىنبىز. بىرنەشە جىل بۇرىن اقىن تالعات ەشەن ۇلىنىڭ كىتاپحانا تۋرالى «جۇرەگى بار جالعىز ءۇي» دەگەن ەسسەسىن وقىدىم. شاعىن, بىراق ادەمى ورىلگەن دۇنيە. وسىدان كەيىن كىتاپحانا قىم-قۋىت تىرلىكتە, الاساپىران زاماندا, اقپاراتتار اعىلعان ۋاقىتتا «جۇرەگى بار جالعىز ءۇي» قاسيەتىن ساقتاپ قالسا ەكەن دەگەن وي تۋدى. ادام از-كەم ايالدايتىن, ءوز-وزىمەن بولاتىن, ءوز ۋاقىتىنا ءوزى يە بولاتىن بىردەن-ءبىر ورىن عوي كىتاپحانا. ال ول جەردىڭ اۋراسىن قالىپتاستىرۋ ەكى تاراپقا دا, ياعني كىتاپحاناشى مەن وقىرمان اراسىنداعى ادەمى قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى.
– مىنەزىڭىزدە بيازىلىق باسىم سەكىلدى. جالپى, جۇمساقتىق, ىزگىلىك كۇشىمەن ءارتۇستى قوعامدى يگەرۋ, سارا جول سالۋ مۇمكىن بە؟
– مىنەز, بولمىسقا قاتىستى وي كوپ قوي. قانمەن كەلگەن مىنەز دەپ ايتۋعا دا بولماس. ادام ۇزدىكسىز ءوزىن تاربيەلەي الادى. ايقايلاماي-اق تالاي يگى ءىس ىستەۋگە بولادى. مەنى وتباسىنىڭ تاربيەسىمەن قوسا, بويىما بيازىلىق پەن ىزگىلىكتى سىڭىرگەن كىتاپ, كوركەم شىعارما دەر ەدىم. بويىڭداعى بارلىق جاقسى قاسيەتتى, عادەتتى, مىنەزدى ورنىمەن جۇمساساڭ, تالاي دۇنيەنى تىزگىندەۋگە بولادى. ەرتەرەكتە «مادەنيەت جانە تۇرمىس» دەگەن جۋرنالدىڭ سوڭعى بەتىنە دانالىق سوزدەر تۇراقتى جاريالاناتىن. «ۇيالۋ جاقسى سەزىم, ەڭ جاقسىسى – وزىڭنەن-ءوزىڭ ۇيالۋ», «ارلى ارىن ويلاسا, ارسىز جەڭدىم دەيدى» دەگەن سەكىلدى ناقىل سوزدەردى وقىپ قانا قويماي, ومىرلىك كرەدوعا اينالدىرا بىلدىك. وقىعانىمىزدى توقۋعا ۇمتىلدىق. جالپى, قازاقتىڭ ءار ماقالىنان وي تۇيىندەسەڭ, كىسىگە مول ازىق. ۇستانىمىم, ەڭ ءبىرىنشى – ادامدىق. ودان سوڭ مەيىرىم, قامقورلىق, وزگەنىڭ كوڭىلىنە بەيجاي قاراماۋ. قانشالىقتى ىسكەر ادام بولساڭ دا, ادامزاتقا ءتان دۇنيەلەردەن اتتاماي ءومىر سۇرۋگە ءتيىستىسىڭ. كىتاپ الەمىنەن تۇيگەنىم, ادەبي, تانىمدىق شىعارمالاردى وقۋ ارقىلى بويىما جيعانىم وسىنداي. ومىرلىك ۇستانىمىم وسى ىڭعايدا ءورىلدى.
– ءسىز كىتاپحاناشى رەتىندە العاش ۇيىمداستىرعان, ەستە قالعان قانداي ءىس-شارا ەدى؟
– بارلىق كوپشىلىك كىتاپحانادا ءارتۇرلى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىراتىن ءبولىم بولادى. مەن سول بولىمدە قىزمەت ەتەتىنمىن. «ياتران» ماشىڭكەسى مەن قالالىق تەلەفوننان باسقا قۇرال جوق. جۇمىس جوسپارىم – قيال جۇزىندە. سول تۇستا اقىندار قادىر مىرزاليەۆ پەن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ الپىس جىلدىعى جەر-جەردە تويلانىپ جاتتى. ەكى اقىندى شاقىرىپ, جاستارمەن كەزدەسۋ وتكىزۋگە بەكىندىم. جاستىق جىگەرمەن ۇلكەن تۇلعالاردىڭ الدىنا بارىپ, كەزدەسۋ وتكىزۋگە كەلىسىمىن الدىم. سول كەشتى ءوزىم جۇرگىزدىم, كوپ تۇسىندا ءوزىم سويلەدىم. قازىر ويلاسام, نە ايتىپ, نە قويعانىمدى ەسىمە تۇسىرە الماي, مازاسىز كۇي كەشەمىن. كەش بىتكەن سوڭ, ەكى اقىنمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرىپ ءبىر-ەكى شىنى شاي ىشتىك. اعالارىمىز قولتاڭبا بەرىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سوعان قاراعاندا, كەزدەسۋ ۇناعان بولىپ تۇر عوي. قازىر مىڭ ويلانىپ, ءجۇز تولعاناتىن ەدىم. سول جىلدان بەرى تالاي تۇلعالارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك, ءتۇرلى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ماسەلە كوتەردىك. ماماندىعىمنىڭ ىستىق-سۋىعىن كورىپ, ومىرلىك تاجىريبە جينادىم. بارلىعى ورنىمەن, رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر.
– كىتاپ الەمىنە دەن قويعانداردىڭ قيال قاناتىندا سامعايتىن ساتتەرى بولادى. ءسىز دە وسىنداي ءسات بولا ما؟
– مەن ءاۋ باستان قيال قاناتىندا ءوستىم, ءالى دە ءجيى ارماندايمىن. كەيدە شاعىن كىتاپحانام مەن كىتاپ دۇكەنىم بولسا دەپ قيالدايمىن. ول جەردى قيالعا بەرگىسىز ەتىپ كەرەمەت جاسايتىن ەدىم. كەيدە ۇلكەن قارجى تاۋىپ السام دەپ ارماندايتىن كەزىم بولادى. ونى قازىرگى كىتاپحانانىڭ جىرتىق-جاماۋىن تۇگەندەۋگە جۇمسار ەدىم.
– ۇلتتىق كىتاپحانادان ەرەكشە اۋا سەزىلەدى. ونى جاڭارتۋ جولىندا قانداي ماقساتتارىڭىز بار؟
– اۋرا, اتموسفەرا, كوڭىل كۇي, قاسيەت, قادىر – بۇل اسىل ۇعىمدار ۇيدە دە, جۇمىستا دا اسا ءمان بەرەتىن دۇنيەلەرىم. جۇرگەن جەرىڭدە بارلىق ادامعا جايلى جاعداي, كوڭىل كۇي قالىپتاستىرۋ, مەنىڭشە, قامقورلىقتان تۋادى. كىتاپحاناعا قانداي ادام كەلەدى بەلگىسىز, بىراق كىم كەلسە دە ءوزىن قارا شاڭىراعىنا, ءوز ورتاسىنا كەلگەندەي جايلى سەزىنۋگە ءتيىس. كىتاپحاناعا ءتۇرلى كوڭىل كۇيدە ءارتۇرلى ادام كەلەدى. ويتكەنى بۇل جەر – ەركىندىك الاڭى. سول سەبەپتى وقىرماندارعا مەيلىنشە جاقسى دا جايلى ورتانى قالىپتاستىرۋعا تىرىسامىز. الداعى جوسپارلارعا كەلەتىن بولساق, كىتاپحانانى جوندەۋ جۇمىسىنا كىرىسپەكشىمىز. حالىقتى وقيتىن ۇلتقا اينالدىرۋ جولىندا بىرقاتار تىڭ جوبا بار. الەم بويىنشا ەلدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجازبا, كىتاپ, دەرەكتەردى جيناقتاۋ ءىسىن قولعا الىپ, كەيىنگى ۇرپاق العىس ايتاتىنداي جۇمىس ىستەۋ – باستى بورىشىمىز.
– جاس وقىرماندارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ءيا, تولادى. بىلىمگە, وقۋعا قۇمار بالالار مەن جاستاردى جاقسى كورەمىن, ولارمەن اڭگىمەلەسكىم كەلىپ تۇرادى. قازىرگى جاستار مادەنيەتتى, تىڭداي بىلەدى. جىلدان-جىلعا ساۋاتتى, بىلىمگە قۇشتار ورەندەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى.
– ءوزىڭىز جاقسى كورەتىن اۆتورلور تۋرالى ايتساڭىز.
– قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن بالا كۇننەن وقىپ كەلەمىن. پاراقتاعان كىتاپتارىمنىڭ ءتىزىمىن ايتسام, بۇكىل كىتاپحانانى ءتىزىپ شىعاتىن سەكىلدىمىن... جان ءلاززاتى ءۇشىن, اقىلىمدى سەرگىتۋ ءۇشىن ۇنەمى وقۋعا تىرىسامىن. اۆتورلار, شىعارمالار, اسەرلەر تۋرالى ايتساق, ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىنا سىيمايدى-اۋ. ويتكەنى ادەبي ورتا – مەنىڭ دە ورتام. بۇرىن وقىعان كىتابىمدى, شىعارمامدى ءار كەز جازىپ ءجۇرۋشى ەدىم, قازىر سول ادەت قالىپ قويدى. ءبىراز بۇرىن «اۆتورعا حات» دەگەن جوبا باستاعانبىز, جوبامىز جالعاسىن تاپسا قالامگەرلەرگە دە قىزىقتى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ءبىر جاعىنان پىكىر ايتۋ مادەنيەتى, ەكىنشى جاعىنان ەپيستوليارلىق جانر داميدى.
– كىتاپحاناشى ماماندىعى سىزگە نە بەردى؟
– كىتاپحاناشى بولۋىم كوپ دۇنيە بەردى. زاڭگەرلىك تە, ۇستازدىق ماماندىق تا ءبىر كەزدە قول سوزىپ شاقىرعانىمەن, ماڭدايىما كىتاپحاناشى بولۋ بۇيىردى. بۇل – مەنى تاڭداعان ماماندىق, باعا جەتپەس كيەلى ماماندىق.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»