ادىلەتتى قازاقستانعا – قۇقىقتىق كوزقاراس

ەڭ اۋەلى, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وڭ­تايلى تەپە-تەڭدىكتى ورناتۋعا باعىتتالعان بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن ساياسي رەفورمالار زاڭ ۇس­تەم­دىگىنىڭ ىرگەلى قاعيداسى ەكەنىنە توقتالايىق. بۇل, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ىقپالدى پارلامەنتى مەن ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتى بار پرەزيدەنتتىك رەس­پۋب­ليكاعا ءوتۋى جاعدايىندا وتە وزەكتى. وسىن­داي رەفورمالار تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك قاعيداتىن بەرىك ۇستانعانىن اڭعارتادى. بيلىكتىڭ شەكتەن شىعۋ قاۋپىن ازايتادى جانە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ارەكەتىن زاڭ شىعارۋشى جانە سوت ورگاندارىمەن تەك­سەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي جۇيەلىك تە­تىكتەر ارقاشان اشىق, ەسەپ بەرەتىن جانە ءادىل باس­قارۋ قۇرىلىمىن قۇرۋعا ىقپال ەتەدى.

جولداۋدا سونداي-اق قۇقىقتىق جانە ەتي­كالىق تۇرعىدا ماڭىزدى اسپەكت – ادام قۇقىق­تا­رىن قورعاۋ سالاسىندا جۇرگىزىلگەن رە­فور­ما­لارعا ەكپىن بەرىلدى. پرەزيدەنت توقاەۆ ازامات­تاردىڭ باسقارۋعا جانە شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, دەموكراتيالىق داڭ­عىل جولعا باعىت العانىن انىق اڭعارتادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ زاڭنامالىق جانە اكىمشىلىك ۇدەرىستەرگە اسەر ەتىپ, قوعامدى نەعۇرلىم ينكليۋزيۆتى, تالقىلاۋعا قابىلەتتى جانە سايىپ كەل­گەندە ادىلەتتى ەتەدى.

ەكونوميكالىق رەفورمالار ماسەلەسىنە توق­تال­ساق, بۇل باعىتتاعى جاڭا ساياسات ادىلەتتى­لىك­كە, ينكليۋزيۆكە جانە پراگماتيزمگە باسا نازار اۋدارادى, ءادىل قۇقىقتىق بازانىڭ نەگىزىن قا­لايدى. مىسالى, ق.توقاەۆ ەكونوميكانى ءار­تا­راپ­تاندىرۋ جانە قۋاتتى يندۋستريالىق بازا قۇرۋ باستاماسى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, تا­بىس تەڭسىزدىگىن ازايتۋعا جانە الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. مۇنداي ماقساتتار كۇشتى زاڭ­نا­مالىق نەگىزدە بەكىتىلسە, ۇزاقمەرزىمدى تۇراق­تى­لىق پەن ينكليۋزيۆتى وسۋگە ىقپال ەتەدى.

قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ءبىر ماسەلە مىنادا. ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى وتكىزۋ مەرزىمىن جەڭىلدەتۋ جانە قىسقارتۋعا, ساپاعا با­سىم­دىق بەرۋگە, ونى اۆتوماتتاندىرۋعا تاپسىرما بەرىلدى. قۇقىقتىق تۇرعىدا مۇنداي قادام تيىم­دىلىك پەن اشىقتىق ماسەلەسىن شەشەدى. سى­باي­لاس جەمقورلىق قاۋپى مەن بيۋروكراتيالىق كەدەر­گى­لەر­دى ازايتادى. بيزنەستى جۇرگىزۋگە قولايلى جانە باسە­كەلەستىك ورتا قۇرۋعا جول اشادى.

قارجى سەكتورىنداعى رەفورمالاردىڭ دا ما­ڭىزى ەرەكشە. شەتەلدىك سەنىمدى ءۇش بانكتى ەلگە اكەلۋ ينۆەستيتسيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قا­زاقستاننىڭ بانكتىك زاڭناماسى مەن نورما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىن جەتىلدىرەدى, وزىق حالىقارالىق تاجىريبەگە يەك ارتۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى. مۇنداي «رەتتەۋشى ءتاسىل» جەرگىلىكتى ستان­­دارت­تاردى جاقسارتىپ, ولاردى حالىقارالىق دەڭ­­گەي­دە تانىلعان نورمالار مەن زاڭدارعا ساي­كەس­­تەندى­رەدى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىندا سالىق ماسەلەلەرى دە قوزعالدى. سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ كولەمىن قىسقارتىپ, سالىق ورگاندارى مەن سالىق تولەۋشىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ سەرۆيستىك مودەلىنە كوشۋ ۇسىنىلدى. بۇل ۇسى­­­نىستار اشىقتىق, ادىلدىك جانە سالىق تولەۋ­شى­لەر­گە تەڭ قاراۋ قاعيداتتارىمەن ۇندەسىپ, سول ارقىلى فيسكالدىق ساياساتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن نىعايتادى.

الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى ق.تو­قاەۆ مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق مەكەمە­لەر­دى, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە كوپتەپ سالۋدى تاپسىردى. زاڭ اياسىندا تۇجىرىمدالعان بۇل مىندەتتەمە ازاماتتارعا ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ۋادەنى ورىنداۋعا جول اشادى. مەملەكەتكە الەۋمەتتىك ادىلدىك جونىن­دەگى مىندەتتەمەلەرىن ءتيىمدى ورىنداۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى.

بۇدان بولەك, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسە­لەسىن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ دەموكراتيا مەن ونىڭ قۇقىقتىق باعىتىن قۇر­مەت­تەۋدى كورسەتەدى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇجىم­دىق شەشىمدەردى قابىلداۋدى جەڭىلدەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار اتوم ەلەكتر ستان­سا­سىنىڭ قۇرىلىسى مەن جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازانى قالىپتاستىرادى.

قورىتا ايتقاندا, پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ جول­داۋى قۇقىقتىق تۇرعىدا قاراعاندا تەڭدەس­تى­رىلگەن, ءادىل جانە ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى قازاقستاننىڭ سەرپىندى رەفورمالار قامتىلعان, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ناعىز سىناققا اينالماق. دە­گەن­مەن ۇسىنىلعان باس­تامالار ەل ءۇشىن كەلەشەگى زور قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق تراەكتوريانى بەل­گى­لەيتىنى ءسوزسىز.

ريچارد بيننس,

ادۆوكات, ۇلىبريتانيا