جاڭگىر مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى

مۇحتار ماعاۋين «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» كىتابىندا بوكەي ورداسىنىڭ قۇرىلۋىن ءحىح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى ەڭ ەلەۋلى وقيعا دەپ باعالاعان. «اتاجۇرتقا ىرگە اۋدارعان جۇرت بوكەيدى حان سايلادى. رەسەي دارگەيىندەگى, بىراق وزىندىك باسقارۋ جۇيەسى بار جاڭا ۇلىس ىشكى نەمەسە بوكەي ورداسى دەپ اتالدى. ءسويتىپ, قاتارىنان وزىپ تۋعان, كورەگەن بوكەي حان كىرىپتار زاماننىڭ وزىندە الاش ۇلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى», دەپ جازدى جازۋشى. بوكەي ءوز ورداسىنىڭ نەگىزىن 1801 جىلى قالاسا دا حان اتاعى وعان ارادا ون جىل وتكەننەن كەيىن عانا بەرىلدى. 1812 جىلعى ماۋسىمدا ءى الەكساندر پاتشانىڭ جارلىعىمەن بوكەي سۇلتان ىشكى وردانىڭ حانى بولىپ تاعايىندالادى. ارادا 3 جىل وتكەندە, ياعني 1815 جىلى بوكەي حان دۇنيەدەن وتەدى. ءاليحان بوكەيحان جازعانداي, «بوكەي حان ءدۇنيادان قايتقان كەزدە جاھانگەر مىرزا ون ەكى جاسار بالا ەكەن». سول سەبەپتى ول ەسەيگەنشە ىشكى وردانى باسقارۋ ءىسى بوكەيدىڭ باۋىرى شىعاي سۇلتانعا بەرىلەدى. جاڭگىر حان (جاھانگەر) بوكەي ورداسى بيلىگىن 1824 جىلى عانا ءوز قولىنا الدى. ول جاسقۇس دەگەن جەردەن جاڭا حان ورداسىن سالدىرىپ, ورداسىن سوندا كوشىرەدى.

جاڭگىر حان تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزۋگە تالپىنادى. حان كەڭەسىن قۇرىپ, بىرنەشە باعىتتا رەفورما جۇرگىزۋگە تىرىسادى. الايدا ونىڭ جەر رەفورماسى ساتسىزدىككە ۇشىراپ, سوڭى 1836–1838 جىلدارداعى يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلار باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا ۇلاسادى. دەگەنمەن جاڭگىردىڭ حان ورداسىن سالدىرۋى, وردادا مەشىت پەن مەكتەپ تۇرعىزۋى, مۋزەي مەن ءدارىحانا اشۋى, پوشتا-تەلەگراف تورابىن ورناتۋى, جارمەڭكە ۇيىمداستىرۋى سەكىلدى يگىلىكتى ءىسى قازاق قوعامىنا سەرپىن اكەلدى. سولاردىڭ ىشىندە ءوز جەمىسىن بەرگەن ىزگى ءىسىنىڭ ءبىرى – حان اشقان مەكتەپ.

اسىلىندە جاڭگىر مەكتەپ سالۋ تۋرالى نيەتى بارىن 1826 جىلدان ايتا باستاعان ەكەن. بۇل ويىن قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى فۋكسكە جەتكىزگەن كورىنەدى. ال 1831 جىلى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ەسسەنگە حات جولدايدى. ول حاتىندا حان ورداسىندا مەكتەپ سالۋ تۋرالى ۇسىنىس-تىلەگىن جەتكىزەدى. الايدا حاننىڭ بۇل تىلەگى ون جىلدان كەيىن ءبىر-اق ورىندالادى. 1841 جىلعى 6 جeلتوقcaندa حaن وردacىندa قاراعايدان سالىنعان ەكى قاباتتى قaزaق-ورىc ۋچيليششەسى اشىلادى. حالىق ونى «جاڭگىر مeكتeبى» دەپ اتاپ كەتەدى. بيىل وسى مەكتەپتىڭ بوي كوتەرگەنىنە 185 جىل تولادى.

جاڭگىر حان مەكتەپتى ءوز قارجىسىنا تۇرعىزادى. مەكتەپتى ۇستاپ تۇرۋ شىعىنى مەن مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن دا ءوزى كوتەرەدى. پەتەربور, قازان, ورىنبور, استراحان قالالارىنان بىلىكتى مۇعالىمدەر شاقىرادى, ولارعا دا بار جاعدايدى جاسايدى. دەرەكتەردە جاڭگىر حاننىڭ شاكىرتتەردەن ەمتيحان قابىلداعانى, مەكتەپتىڭ وقۋ باعدارلاماسىن, وقۋ جوسپارىن قاداعالاۋعا اتسالىسقانى ايتىلادى. ونداعى ماقساتى قازاق بالالارىن قولداۋ ەدى. جاڭگىر حان وسى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ءارى قاراي قازان ۋنيۆەرسيتەتى, ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى, ت.ب. وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ەلگە قىزمەت ەتكەنىن قالا­دى. شىنىندا سولاي بولدى, جاڭ­گىر مەكتەبىنەن ءبىلىم العان قازاق بالا­لارىنىڭ باسىم بولىگى كەيىن ۇلت قايراتكەرىنە اينالدى.

جاڭگىر مەكتەبىنىڭ تۇڭعىش تۇلەگى سالىق باباجانوۆ ەستەلىگىندە: «...شاكىرتتەر مەن مۇعالىمدەردى ىنتالاندىرۋعا مارقۇم حان اقشاسىن دا, ءوزىنىڭ ىنتاسى مەن وردالىقتارعا وقۋ ءبىلىمنىڭ پايداسى جونىندە تۇسىندىرمەك بولعان ىنتاسىن دا ايامادى. ءوزىنىڭ سارايىندا مەكتەپ اشىپ, 60 ادام يسلام ءدىنى, ورىس جازۋى جانە ءتىل جونىندە ءدارىس الدى», دەپ جازادى. سونىمەن قاتار ول 1845 جىلى جاڭگىر حاننىڭ ارناۋلى داستارقان جا­يىپ, مەكتەپتىڭ شاكىرتتەرىن ۇيىنە قوناققا شاقىرعانىن دا جازعان بولاتىن. حان ءار بالادان قايدا بارىپ وقىعىسى كەلەتىنىن, قانداي قىزمەت اتقارۋدى قالايتىنىن سۇراپ, ولارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپتى. ءبىز بۇدان حاننىڭ مەكتەپتى اشىپ قانا قويماي, ونى بىتىرگەن بالالارمەن جەكە-جەكە سويلەسىپ, ولاردىڭ ويىن, ماقساتىن ءبىلىپ, باعىت-باعدار بەرگەنىن دە بايقايمىز.

سالىق باباجانوۆ 1841–1845 جىلدارى جاڭگىر مەكتەبىندە, 1845–1851 جىلدارى ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىندا وقيدى. ونى تامامداعان سوڭ از ۋاقىت ورىنبور شەكارا كوميسسياسىندا قىزمەت ەتەدى. سوسىن ەلگە ورالىپ, 1855–1861 جىلدارى بوكەي ورداسىنداعى ۋاقىتشا كەڭەستە كەڭەسشى بولادى. جاڭگىر حان ومىردەن وتكەننەن كەيىن بوكەي ورداسىنداعى حاندىق بيلىك جويىلىپ, 1848 جىلى استراحان گۋبەرنياسىنا باعىناتىن بوكەي ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس قۇرىلادى. 1860 جىلى بوكەي ورداسى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تەڭىز جاعالاۋى, تارعىن, تالوكپە (تالوۆكا), نارىن, قالماق, قامىس-سامار دەپ اتالاتىن جەتى ايماققا بولىنەدى. جاڭگىر مەكتەبىندە وقىعان شاكىرتتەردىڭ دەنى وسى ايماقتاردى باسقارادى. سالىق 1866–1871 جىلدارى وسىنداعى قامىس-سامار ايماعىنىڭ اكىمى بولادى. ونىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلى جوعارى ەدى. سول سەبەپتى كۇش-جىگەرىن حالىقتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە جۇمسايدى. قازاق قوعامىن زامان تالابىنا ساي بەيىمدەۋگە, حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, تۇرمىسىن جەڭىلدەتۋگە كۇش سالادى.

اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ: «وردا­داعى جاڭگىر مەكتەبىن بىتىرگەن­دەردىڭ كوبى ءوز زامانىنىڭ الدىڭعى قاتارلى يدەيا­لارىن قولداۋشىلار بولدى. سولاردىڭ ىشىندە ءبىلىم دەڭگەيى مەن وي-پىكىرىمەن ەرەكشە تانىلعان تۇلعا سالىق باباجانوۆ ەدى», دەپ جازعانى بار. شىنىندا, سالىق ناعىز ينتەللەكتۋال تۇلعا ەدى. ول ەل باسقارىپ قانا قويماي, اعارتۋشىلىقپەن دە اينالىسادى. 1861 جىلدان باستاپ عىلىمعا دەن قويىپ, قازاق ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋگە كۇش سالادى. سول ۋاقىتتاعى رەسەيدەن شىعاتىن «سانكت-پەتەربۋرگسكيە ۆەدوموستي», «گولوس سانكت-پەتەربۋرگا», «سەۆەرنايا پچەلا», «سيبير», ت.ب. باسىلىمدارعا «كيرگيزەتس ساليح بابادجانوۆ», «حودجا ساليح», «حادجي ساليح», «كيرگيز-اداەۆەتس» دەگەن بۇركەنشىك ەسىمدەرى­مەن عىلىمي ماقالالارىن جاريالاي­دى. ونىڭ عىلىمي ماقالالارى قوعامدا وڭ باعاعا يە بولىپ, 1862 جىلى ورىس گەوگرا­فيالىق قوعامىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. سونداي-اق وسى جىلى قازاق دالاسىنان ايەلدىڭ تاس ءمۇسىنىن (بالبال تاس) تاۋىپ, ول جايىندا كولەمدى زەرتتەۋ ماقالاسىن جازادى. وسى عىلىمي ەڭبەگى ءۇشىن سالىق باباجانوۆ گەوگرافيالىق قوعامنىڭ كۇمىس مەدالىنە يە بولادى. سالىقتىڭ قازاق عىلىمىنا قوسار ۇلەسى بۇدان دا زور بولار ەدى. الايدا قىرىق جاسىندا بەلگىسىز جاعدايدا ومىردەن وزادى. سالىق ومىردەن وتكەندە ونىڭ قازاسىنا بۇكىل قازاق قوعامى قايعىرادى. داۋلەتكەرەي وعان ارناپ «سالىق ولگەن» دەگەن جوقتاۋ كۇيىن شىعارادى.

دەرەكتەردە داۋلەسكەر كۇيشى داۋلەت-كەرەيدىڭ دە جاڭگىر مەكتەبىنىڭ ءتالىم العانى ايتىلىپ ءجۇر. اعاسى جاڭگىر حان مەن اكەسى شىعاي سۇلتان ونى بالا كەزىنەن ەل بيلەۋگە باۋليدى. 1852 جىلدان باستاپ بوكەي ورداسىنىڭ نوعاي, قىزىلقۇرت, ماسقار, تولەڭگىت رۋلارىن باسقارادى. قىزىلقۇرت رۋىنا باسشى بولعان كەزىندە ول, اكادەميك احمەت جۇبانوۆ جازعانداي, «قۇرمانعازىمەن اڭگىمەلەسىپ, حالىق ءداستۇرى ۇلگىسىندەگى باسقا دا دومبىراشىلاردى كورىپ تانيدى». وسىلايشا, باسقارۋشىلىق قىزمەتىمەن بىرگە كۇيشىلىك ونەرىن دە قاتار دامىتادى. 1859 جىلى قازاق دەلەگاتسياسىمەن بىرگە ماسكەۋگە, پەتەربورعا بارىپ, تاق مۇراگەرىنىڭ سالتاناتىنا قاتىسقان سوڭ, داۋلەتكەرەيدىڭ مۋزىكاعا دەگەن كوزقاراسى مۇلدەم وزگەرەدى. قازاق مۋزىكاسىن, سونىڭ ىشىندە كۇي ونەرىن دامىتۋعا دەن قويادى. «جىگەر», «بۇلبۇل», «كورۇعلى», ت.ب. كۇيلەرىمەن قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە سونى ءىزىن قالدىرادى. الەكساندر زاتاەۆيچ داۋلەتكەرەيدىڭ كۇيلەرى جايىندا «حالىق ونەرىنىڭ عاجاپ ۇلگىسى» دەپ جازسا, احمەت جۇبانوۆ وعان «تورە كۇيلەرىنىڭ اتاسى» دەگەن باعا بەرەدى. تورە كۇيى دەگەندى اقسەلەۋ سەيدىمبەك «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» كىتابىندا «مۋزىكالىق مادەنيەتىمىزدەگى كۇيشىلىكتىڭ ورنىققان وقشاۋ ءداستۇرى» دەپ تۇسىندىرگەن ەدى. ءبىز بۇدان داۋلەتكەرەيدىڭ قازاق كۇيى­نە جاڭالىق ەنگىزىپ, كۇي مەكتەبىن قالىپتاستىرعانىن بايقايمىز.

جاڭگىر اشقان مەكتەپتە حاننىڭ ۇلدارى دا وقىدى. سەبەبى وردادا ورىس­شا-قازاقشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشىلعاندا ەل اراسىندا «حان قازاق بالالارىن شوقىندىرماقشى» دەگەن قاۋەسەت تاراعان ەدى. سول سەبەپتى جاڭگىر ءوزى اشقان مەكتەپكە ۇلدارىن دا بەرەدى. سونىڭ ءبىرى ورىس وفيتسەرلەرى «گەنە­رال شىڭعىسحان» اتاعان عۇبايدوللا جاڭگىر ۇلى بولاتىن. عۇبايدوللا اكەسى اشقان مەكتەپتەن ءبىلىم الىپ, كەيىن ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىنا وقۋعا قابىلدانادى. ونى بىتىرگەن سوڭ, پەتەربورداعى يمپەراتورلىق پاج كورپۋسىنا ءتۇسىپ, ونى دا ءساتتى اياقتايدى. عۇبايدوللا اكەسى سەكىلدى بيلىك جۇرگىزۋدى قالامايدى. ونى جاستايىنان اسكەري سالا قىزىقتىرادى. پاج كورپۋسىن بىتىرگەن سوڭ, اسكەري قىزمەتىن پەتەربورداعى لەيب-گۆارديالىق كازاك پولكىنەن باستايدى. الايدا ءبىر جىلدان كەيىن ونى ورىنبورعا اۋىستىرىپ, قازاق, باشقۇرت, تاتار حالىقتارىنىڭ ءىسى جونىندەگى ارنايى وفيتسەر ەتىپ تاعايىندايدى. وسى جەردە ول ون جىلداي قىزمەت ىستەيدى. سوسىن يمپەراتوردىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماقتاعى فليگەل-اديۋتانتى بولادى.

1868 جىلى رەسەي يمپەرياسىنىڭ پوشتا جانە تەلەگراف مينيسترلىگى تاراتىلىپ, ورنىنا پوشتا جانە تەلەگراف دەپارتامەنتى قۇرىلعانى بەلگىلى. وسى دەپارتامەنتتى 1876 جىلدان 1880 جىلعا دەيىن عۇبايدوللا جاڭگىر ۇلى باسقارادى. 1878 جىلى گەنەرال-مايور, 1888 جىلى گەنەرال-لەيتەنانت شەنىن الادى. 1894 جىلى دوعارىسقا شىعىپ, قىرىمداعى ۋاقىپ ىستەرى جونىندەگى ەرەكشە كوميسسيانى باسقارادى. سول جاقتا ءجۇرىپ, ومىردەن وتەدى.

جاڭگىر مەكتەبىنەن شىعىپ, ەل باسقارعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ماقاش (مۇحامەتجان) بەكمۇحامبەتوۆ. ءابىش كەكىلباي ۇلى ايتقانداي, «اتىراۋ, جايىق بويىندا ونىڭ اتىن بىلمەيتىن ادام جوق». ماقاش 1842–1845 جىلدارى جاڭگىر مەكتەبىندە, 1845–1852 جىلدارى ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىندا وقيدى. سوڭىرا ورداعا ورالىپ, قىزمەت جولىن ءتىلماش, حاتشى بولىپ باستايدى. 1855–1892 جىلدارى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تەڭىز جاعالاۋى ايماقتارىن باسقارادى. ماقاش ەلدىك ماسەلەلەردە ۇنەمى بەلسەندىلىك تانىتادى. قازاق دەپۋتاتسياسىمەن بىرگە پەتەربورعا بارىپ, حالىق تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرەدى. كۇي اتاسى قۇرمانعازى قۋدالانعان كەزدە ۋاقىتشا كەڭەستىڭ پراۆيتەلى لازەرەۆسكيدىڭ ءتىلىن تاۋىپ, كۇيشىگە بوستاندىق الىپ بەرەدى. ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلى­مەن بىرگە مەككەگە قاجىلىققا بارادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ۋاقىتشا كەڭەستە كەڭەسشى قىزمەتىن اتقارادى. ماقاش اكىم عانا ەمەس, دوسى سالىق سەكىلدى اعارتۋشىلىقپەن, ەتنوگرافيامەن اينالىسادى. ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى اتانىپ, «استراحانسكيە ۆەدوموستي», «استراحانسكي ۆەستنيك», ت.ب. باسىلىمدارعا قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى, تاريحى, مادەنيەتىنە قاتىستى ءتۇرلى عىلى­مي-تانىمدىق ماقالالارىن جاريالايدى. الايدا ونىڭ كىتاپتارى ءوزى ومىردەن وتكەن سوڭ عانا جارىققا شىعادى. 1908 جىلى قازاننان «جاقسى ۇگىت», 1910 جىلى استارحاننان «كوچەۆىە كازاحي ي كالمىكي ۆ استراحانسكوي گۋبەرني» دەگەن جيناقتارى جارىق كورەدى. قازاق اكسر-نىڭ ادىلەت حالىق كوميسسارى بولعان شاف­قات بەكمۇحامەتوۆ – وسى ماقاشتىڭ ۇلى.

جاڭگىر حان اشقان مەكتەپ قازاق دالاسىنداعى العاشقى ءبىلىم شىراعى عانا ەمەس, ۋاقىتتان وزىپ تۋعان يدەيا, ۇلتتىڭ ەرتەڭىنە باعىتتالعان كورەگەن قادام ەدى. سودان بولار, وقۋ ورداسىنىڭ ءبىلىم ساۋلەسى ۇرپاق ساناسىن جاڭعىرتىپ, ەلدىڭ رۋحاني دامۋىنا جول اشتى. سول سەبەپتى جاڭگىر مەكتەبىنىڭ تاريحى وتكەن كۇننىڭ شەجىرەسى عانا ەمەس, بولاشاققا باستايتىن تاعىلىمدى جول دەپ بىلەمىز.