كيىكتىڭ كيەسى, شارۋانىڭ شىعىنى

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, كوكتەمگى اۋە ساناعىنا سايكەس ەلى­مىزدەگى كيىك سانى 1 915 000-­عا جەتكەن. قازىر كيىكتىڭ ەڭ كوبى ورال پوپۋلياتسياسىنا تيە­سىلى, بۇل اي­ماقتا 1 130 000 كيىك بار. ال بيىلعى تولىمەن قو­سا ەسەپ­­تەگەندەگى كيىك سانى 2 ميلليون­نان استى. نە­نىڭ دە بول­سا وس­كەنى جاقسى, الايدا كيىك سا­­نى­نىڭ شامادان تىس ءوسۋى وڭىر­دەگى شارۋالارعا قيىندىق تۋعى­زىپ تۇرعان كورىنەدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا باتىس قازاقستان وبلىسىندا جەر­گىلىكتى تۇرعىندار ءوڭىردىڭ اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋعا كيىك سانىنىڭ كوبەيۋى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن العا تارتادى.

قازىر ەلىمىزدە ناقتى شىعىن­ ەسەپ­تەلىپ جاتىر. ماسەلەن, كوميس­سيا ادىس­تە­مەگە سايكەس زالالدى وتەۋدىڭ قار­جىلاي كولەمىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جولدادى. اتالعان جا­­يى­لىم­­دارعا كەلتىرىلگەن زالال قۇنى – 8 ملرد تەڭگە.

«بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ءبىراز جەر ءب ۇلىندى. وسى­عان بايلانىستى جەمشوپ الا الماي, شارۋا­لار مالدارىن ساتۋعا ءماجبۇر. اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى بويىن­شا شامامەن 121,9 مىڭ گەكتار ەگىستىك القا­بى بۇ­لىنگەن (قوستاناي, قا­را­­عاندى, اقمولا, اقتوبە, با­تىس قازاق­ستان وبلىستارى). كەل­تىرىل­گەن شى­عىننىڭ بولجامدى كولەمى 12 ملرد تەڭگەدەن اسادى», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

ال «اۋىل» پارتياسى فراك­تسيا­سى­نىڭ دەپۋتاتى ايان زەي­نۋلليننىڭ اي­­تۋىنشا, كادەگە جا­­راتپاسا دا, قابىر­عانى بەزەندىرەرمىن دەگەن ويمەن ءولىپ جاتقان كيىكتىڭ ءمۇيىزىن كەسىپ ال­عاندار سوتتالعان, ونىڭ ىشىندە بىلمەستىك جاسا­عان جاسوسپىرىمدەر دە بار.

«كيىكتىڭ كيەسىنەن قورقىپ, جا­نۋارعا جاناشىرلىقپەن قا­راي­­تىن قازاق ءۇشىن وبال-ساۋاپ­تىڭ ورنى ەرەكشە. الايدا بۇ­گىنگى جاعداي مۇلدە باسقاشا. سەبەبى كيىك سا­نىنىڭ كۇرت كوبەيۋى شارۋاشىلىققا جايلى ەمەس. مىسالى, ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىگىندە جىلىنا 150 مىڭداي گەكتار ەگىن القابى ب ۇلىنەدى, ورتا ەسەپپەن 1 گەكتاردان 10 تسەنتنەر ءونىم زايا كەتسە, سول ءوڭىردىڭ شا­رۋالارى 14 ملرد تەڭگە شىعىنعا ۇشى­رايدى. نەسيە قايتارا الماعان شارۋالار بانكروت بولىپ جاتىر. مۇن­­داي جاع­دايدا ۇكىمەتتىڭ جاي­­با­سارلىعى جارامايدى. كيىك­تەن زارداپ شەگىپ وتىرعان 6 وب­­لىس­تىڭ شارۋالارى شاراسىز كۇي­دە. تاپ­­تالعان ەگىستىكتىڭ وتەۋى جوق», دەيدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا, كيىكتىڭ 90 پايىزى – ەلىمىزدىڭ باتىسىندا. ونداعى كيىكتەر سانى 750-770 مىڭنان اسپاۋعا ءتيىس. جايى­لىمدىق جەردىڭ ءوزىن ايتپاعاندا, شارۋا قوجالىقتارى ماڭداي تە­رىمەن ەككەن ەگىستىكتى كيىكتەر ءبىر تاپتاپ وتكەندە-اق ميلليون­داعان قارجىسى جەلگە ۇشادى.

«بۇل جەردە كيىكتىڭ ەمەس, ادام­­نىڭ وبالىنا قالاتىن سياق­تىمىز. ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى بايلىعى – حالقى. وسى رەتتە ءدال قازىر كيىكتى قورعايمىز با, الدە كيىك­تەن ادامدى قورعايمىز با؟ تەز ارادا كيىك پوپۋلياتسيا­سىن رەتتەپ, مۇمكىن ونى وندىرىستىك جولعا قويىپ, ءمۇيىزىن, ەتىن, تە­رىسىن دۇرىس پاي­دالانىپ, كا­دەگە جاراتقان دۇ­رىس شىعار؟ ەگەر ۇكىمەت كيىك قارعىسىنان قورقاتىن بولسا, شا­رۋالاردىڭ شىعىنىن تولىق وتەپ بەرۋ تەتىگىن ەنگىزۋى كەرەك», دەيدى ا.زەي­نۋللين.

راسىندا, كەيىنگى جىلدارى ورال كيىكتەرى پوپۋلياتسياسىنىڭ قارقىندى وسكەنى بايقالادى. قازىر ورال كيىك پو­پۋليا­تسياسىنىڭ نەگىزگى مەكەن ەتۋ اۋماعى با­­تىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاز­­تا­لوۆ, جانىبەك, بوكەي وردا­سى, جاڭاقالا, تاس­قالا, اق­جايىق اۋداندارىن قامتيدى. ما­مان­داردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس زامانىندا ورال كيىكتەرىنىڭ سانى 50 مىڭنان 150 مىڭ بولسا, ەڭ كوپ سانى 90-جىل­دار­دىڭ ورتاسىندا 300 مىڭعا جەتكەن. قازىر بۇل كورسەتكىش 4 ەسە كوبەيىپ وتىر.

باتىس قازاقستان وبلىسى تاس­قالا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, «بو­لاشاق» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى نۇرتاي جۇماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, كيىكتىڭ كەلتىرىپ وتىر­عان زالالى شاشەتەكتەن.

«كيىك پوپۋلياتسياسىن رەتتەۋ قاجەت, ويتكەنى ونىڭ تىم كوبەيۋى ءتۇرلى اۋرۋ تاراتۋى مۇمكىن, ونى مالدىڭ جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعى دا زور. سونىمەن قاتار اۋىل شا­رۋاشىلىعى داقىلدارىنا, جايى­لىمدار مەن شابىندىق جەرلەرگە زيان كەلتىرىپ وتىر», دەيدى شارۋا.

وڭىردەگى عالىمداردىڭ بيو­لوگيالىق نەگىزدەمەسى بويىن­شا كيىكتەردىڭ وپتي­مال­دىق سانى 500 مىڭ باستان اسپاۋعا ءتيىس ەكەن. وسىعان قاتىستى قازىر وب­لىس اكىمدىگى كيىكتەن زار­داپ شە­­­گىپ وتىرعان ءاربىر اۋدان­دا­عى شىعىننىڭ كولەمىن ەسەپتەۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇردى. كو­ميس­سيا ءار شارۋاشىلىق كولە­مىن­دە اكت جاساپ, وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى با­س­­­قار­ما­سىنا ۇسىنىپ وتىر. ولار­­دىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سەن­سەك, وبلىس كولەمىندە 1 350 اگرو­­قۇ­رى­لىمنىڭ 913 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­سا­تىن­داعى جەرىن (3 مىڭ گەكتار ەگىس­تىك, 46,1 مىڭ گەكتار شا­بىن­­دىق جانە 863,9 مىڭ گەكتار جا­يى­لىم­دىق جەرلەر) زالال كەل­تىرىلگەنى انىقتاعان.

بىلتىر ەكس-مينيستر سە­رىك­قالي برە­كەشوۆتىڭ 80 مىڭ كيىك­تى جويۋ كەرەك دەگەن باستاماسى جۇرت­­شىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋ­عى­زىپ, قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن. ول ازداي, سالاعا جاۋاپتى شەندىلەر مەملەكەت باسشىسى­نان قاتاڭ سوگىس ەستىپ, ەسكەرتۋ العانى ەسىمىزدە. الدە شەندىلەر كيىك ارقى­لى بىردەڭە «جيىپ» قالامىز دەي مە, كىم ءبىلسىن؟ ماسەلەن, پرەزيدەنت سونداعى سوزىن­دە بۇل ماسەلەنى كاسىبي مامان­دارمەن اقىل­داسىپ, باسقالاي شەشۋ قا­جەت ەكەنىن تاپ­سىرعان ەدى.

ەكوبەلسەندى ساكەن دال­داح­مەتتىڭ ايتۋىنشا, كيىكتىڭ سانىن رەتتەۋدەن بۇرىن ولارعا قاتىستى باسقا تۇيت­كىل­دەردى شە­شىپ الۋ قاجەت.

«شىنى كەرەك, ءوز باسىم كيىك سانىن رەتتەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ سول ءىستىڭ مامانى ەكەنىنە كۇمانىم بار. كيىكتى كوزدەۋدەن بۇرىن, ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ميگراتسيالىق جول­دارىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسە­لەسى كوتەرىلۋى قاجەت. سول سياقتى بۇل تىرشىلىك يەسى مەكەن ەتەتىن جەردىڭ ءبىراز بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا بە­رىلىپ كەتكەن. بي­ىلعى بولجام بويىنشا 2 ملن باس كيىك دەگەن – كوپ ەمەس», دەيدى ول.