استانا: كوشى-قوندى رەتتەگەن ءجون بە؟

ەلوردا جۇرتشىلىعى تاراپىنان قالاعا كوشىپ كەلۋ­شىلەر سانىن شەكتەۋ تۋرالى ءجيى ايتىلادى. باس قالاعا باسقا وڭىرلەردەن كەلۋ­شى­لەر­دىڭ سانىنا شەكتەۋ قويۋ باستاماسىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا قولداپ پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, استاناداعى ينفرا­قۇ­رىلىم كوپ ادامعا لايىقتالماعان. مەكتەپ از. مەديتسينا مەكەمەلەرى كوپ كىسىنى قابىل­داۋعا قاۋقارسىز.

«ەلوردادا مەكتەپ, مەديتسينا, جالپى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم دايىن ەمەس. ەگەر الەۋمەتتىك ين­فراقۇرىلىم دايىن بولسا, قا­جەتتى مۇمكىندىك بولسا, ادام سانىن كوبەيتۋگە بولادى. استانا قالا­­­سىنداعى ينفراقۇرىلىمدى ەسەپ­­كە الا وتىرىپ, مۇنى دۇرىس شە­­شىم دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.

ت.دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قالا­عا كەلەتىن حالىقتىڭ سانىن شەكتەۋ تاجىري­بە­سى شەتەلدە بۇرىننان بار. الايدا بۇل پىكىرگە قارسىلار از ەمەس سەكىلدى. اسىرەسە كەيبىر قوعام بەلسەندىلەرى مۇنى ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن بۇزۋ دەپ ەسەپتەيدى. «كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق بۇزۋ» دەگەن ءسوز ءمينيستردىڭ شىم­بايىنا باتتى ما, پىكىرىن قايتا جۇم­سارت­قا­نى باي­قالادى.

ۇكىمەت كۋلۋارىندا جۋرناليستەر ۆيتسە-پرەمەردەن «حالىقتىڭ اشۋىنا تيەتىن ۇسىنىستى قالاي تالقىلاۋعا شى­عا­­رىپ وتىرسىزدار؟» دەگەن سۇراعىنا: «قا­زىر استانادا ءبىر ميلليوننان اسا ادام تۇرىپ جاتىر. بۇرىنعى اقمولا قالاسى 300 مىڭ ادامعا عانا ەسەپتەلگەن. جاستار وقۋعا كەلىپ جاتىر. قالادا جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا. ەلوردانىڭ بۇگىنگى ينفراقۇرىلىمى حالىققا ءتيىس­تى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك از. ەگەر استانانىڭ كولەمى كەڭەيىپ, مۇمكىندىكتەر جاسالسا, اسىرەسە, الەۋ­مەت­تىك ينفراقۇرىلىم سالىنسا, وندا شەك­تەمەۋگە بولادى. قازىر وسىنداي شە­شىم قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.

جازدا سۋمەن, قىستا جىلۋمەن قامتۋ باس قالانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان شەندىلەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان ءتارىزدى. ەندى قىر­كۇيەك­تەن باستاپ شاھار اۋماعىنا كىرىپ-شىعۋعا رۇقسات ەتىلگەندەردىڭ ءتىزىمى جاسالادى-مىس. قوعامدا وسىنداي ءارتۇرلى پىكىر قايشىلاسا باستاعان سوڭ, بۇل ماسەلەگە قاتىستى استا­نا قالاسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك تە ءوز پىكىرىن ءبىل­دىردى.

ء«بىز – ۋنيتارلى مەملەكەتپىز. قازاق­ستاننىڭ حالقى باسقا وڭىرلەردەن كوشىپ كەلسە, وندا ەشقانداي شەكتەۋ بولمايدى. ءيا, ادام سانى ءوسىپ بارادى. سول ازاماتتاردى قابىلداۋ ءۇشىن استانادا ساپالى ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دايىنداۋ كەرەك. حالىق كەلىپ جاتىر, مەكتەپ پەن الەۋمەتتىك نىساندار جەتىسپەيدى. جىلۋ مەن سۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلگەن جوق. سوندىقتان دايىندالۋىمىز كەرەك», دەيدى قالا باسشىسى.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, باس قالاعا وزگە وڭىرلەردەن جىل سايىن تۇرعىلىقتى تۇرۋعا 60 مىڭ ادام قونىس اۋدارادى. ال جوسپار بويىنشا حالىق سانى ميلليونعا 2030 جىلعا قاراي جەتەدى دەگەن بولجامعا قازىرگى ۋربانيزاتسيالىق ۇدەرىس بوي بەرمەي كەتكەنىن بايقايمىز.

كوكتەمدە ءبىر جيىندا اقىن, مەملە­كەت­تىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نەسىپبەك ايت ۇلى «استانا – رەزەڭكە ەمەس, سوزىلا بەرە­تىن. سوندىقتان كەلۋشىلەردىڭ سانىن شەكتەۋ كەرەك», دەگەن ۇسىنىس ايتقان. قوعام قايراتكەرى مۇنى قىزعانىشتان ەمەس, ەلوردانىڭ الەۋەتىنە دەگەن جا­نا­شىر­­لىقپەن ايتقانى بەلگىلى. بۇل پى­كىر­گە قاتىستى قوعامدا جاقتايتىندار دا, دات­تايتىندار دا تابىلدى. ايتكەنمەن بۇل زەرتتەلىپ, ساراپتالىپ بارىپ شەشىم شىعاراتىن ماسەلە ەكەنى تۇسىنىكتى. ما­سەلەن, دەموگراف اياۋلىم ساعىمباەۆا شە­شىم قابىلدار الدىندا الىس شال­عايداعى اۋىلدارعا جاقسىلاپ جاعداي جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. مىسالى, قىتاي ەلى 1949 جىلدان باستاپ كوشى-قون ساياساتىنا وزگەرىس ەنگىزىپتى. ياعني قالاعا كەلىپ تۇرۋ ءۇشىن جۇمىس ورنىنان شاقىرتۋ قاعازى بولۋعا ءتيىس. ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەلدە مۇنداي تاجىريبەنى بىردەن ەنگىزۋ قاتەلىك بولادى.

«قازاقستان ءۇشىن حالىقارالىق تاجىري­بەنى بىردەن قولدانا سالۋ ءتيىمدى ەمەس. بىرىن­شىدەن, تىيىم جاي عانا استاناعا, الما­تىعا نە شىمكەنتكە قاتىستى بول­ماۋ­عا ءتيىس. بۇل وڭىرلەردەگى جاعدايدى جاق­سارتۋ ارقىلى قوسىمشا جۇمىس جۇرگىزىلۋى كەرەك. جاي عانا تىيىم سالىپ تاس­تايتىن بولساق, ميگرانتتار سانى كوبەيەدى», دەيدى دەموگراف.

قازىر استانانىڭ حالقىن جالعىز ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسى ەسەبىنەن سۋمەن قامتىپ وتىر. قالا بيلىگى قوسىمشا سۋ رەسۋر­سىن نۇرا جەراستى قۇبىرىن سالۋ ار­قىلى شەشپەكشى. الايدا بۇل قۇرىلىس­تىڭ قاشان باستالاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. – ەڭبەك مينيسترلىگىندە قۇرىلعان ارنايى توپ ميگراتسيانى شەكتەۋدىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىن وسى قىركۇيەكتە جاريالايدى. جاۋاپتى ۆەدومستۆو تەك سول كەزدە قالاعا كىمنىڭ كىرىپ, كىمنىڭ شىعا الاتىنىن ايتامىز دەپ وتىر.

وتكەن اپتادا بۇل ماسەلەگە قاتىستى تامارا دۇيسەنوۆانىڭ باسقارۋىمەن تاعى دا جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بولدى. وندا ول جۇمىس توبى حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ بو­يىنشا بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەگەنىن ايتتى. ءبىرىنشى – ازاماتتاردىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا جانە استانادا تۇراقتى تۇرۋ مەرزىمىن قايتا قاراۋ. كوم­مۋ­نالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن­جايلار نەمەسە جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جالداعان تۇرعىنجايلار الۋ ماقساتىندا ولاردى ەسەپكە قويۋ ۇسىنىلادى. ەكىنشى – كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان نەمەسە جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جالعا العان تۇر­عىن ۇيگە, پاتەرلەرگە نورماتيۆتەردى بەكىتۋ ۇسى­نىلادى. ءۇشىنشى – قالانىڭ قۇرى­لى­سىن ءتيىمدى سالۋ ماقساتىندا ين­دۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيس­ترلىگىنە باس جوسپاردىڭ جوبالىق شەشىمدەرىن, ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوباسىن جانە قۇرىلىس سالۋ جوباسىن قوعامدىق تالقىلاۋدى جۇرگىزۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ جونىندەگى قۇزىرەتتى بەرۋ ۇسىنىلادى. بۇل قوعامدىق تالقىلاۋلار وتكىزۋ كەزىندە ەلدى مەكەننىڭ ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋدا جانە قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدا قالا ازامات­تا­رىنىڭ پىكىرىن اشىق جانە جاريا ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءتورتىنشى – ميگ­رانتتاردى تىركەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيە­­سىن قۇرۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى اقپا­رات­تىق جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋ.

اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ەلىمىز­دەگى دەموگرافيا ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن, بەلگىلى ساياساتتانۋشى رۋسلان اقما­عان­بەتوۆتىڭ دە پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىن­­شا, شەكتەۋ بار جەردە دامۋعا توسقاۋىل بولادى.

«الدىمەن استاناداعى قۇرىلىسقا شەكتەۋ قويعان ءجون. ونى قىزىلجارعا قاراي بۇرۋ قاجەت. ال استاناعا شەكتەۋ جا­ساۋدىڭ ءتۇرلى سالدارى شىعادى. ءبىرىن­شى, بۇل حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىم­سىز­دىگىنە اسەر ەتەدى. ەكىنشى, استاناعا ينۆەستيتسيا بارا قويمايدى. شەكتەۋ بار جەردە ەكونوميكالىق ءوسىم بولا قويمايدى. ءۇشىنشى, ەڭبەككە جارامدى ادامدار اراسىندا شەتەلگە كەتۋ كوبەيەدى. سەبەبى استانا ىشكى ەڭبەك ميگراتسياسىن وزىنە قا­بىل­داپ كەلدى. ولاي بولماعاندا, امال جوق, شەتەل اسادى. ءتورتىنشى, «تاۋەلسىزدىكتى شەتەلگە ەڭبەك ەتىپ قاڭعىرىپ كەتۋ ءۇشىن الدىق پا؟!» دەگەن ماندەگى نارازىلىق تۋىن­­­دايدى. بەسىنشى, قالادا ءتىل ماسەلەسى بار. بۇل وعان دەگەن نارازىلىقتى كۇشەيتەدى.

ءيا, قالا كوپ ادامدى كوتەرە المايدى. ونى ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىق ەتۋ بەكەر. ەكونوميكالىق ورتالىق بولۋ ءۇشىن قالانىڭ رەسۋرسى كوپ بولۋعا ءتيىس. بۇل استانادا جوق. ال مادەني ورتالىق بولۋ ءۇشىن تاجىكتىڭ قاۋىندارىن الۋدا ازداعان سىپايىلىق بولۋ كەرەك ەدى. بىراق قالا اكىمشىلىك باسقارۋ تۇرعىسىنان قالعانى ءجون. ۆاشينگتون سياقتى. قالاداعى قۇرى­لىس­تى توقتاتسا, ەكونوميكالىق داع­دا­رىسقا الىپ كەلەدى. ال جاي عانا شەكتەۋ قويۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. تەك كەرى اسەرىن بەرەدى. ارينە, بۇل كەزدە «ساراپشىلار» ءتۇسىندىرىپ, ونىڭ «پايداسىن» ايتادى. ەسكى ءادىس وتپەيدى. ايتپاقشى, مۇندايدىڭ رەسەيدە «ماسكەۋلىك تىركەۋ» دەگەنى بار. سونىمەن بىرگە سولتۇستىك كورەيادا بار. بىرەۋى دە سۋپەر اۆتوريتارلىق رەجىم, ال ەكىن­شىسى كلاسسيكالىق توتاليتارلىق رە­جىم­دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەت», دەيدى ر.اقماعانبەتوۆ.

ايتپاقشى, كۋروكاۆا جاساعان باس جوسپارعا كەيىنىرەك وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى جاپون ساۋلەتشىسى ەلوردانى جو­با­لاعان كەزدە تۇرعىنداردىڭ سانى تەز وسەتىنىن ەسكەرمەگەن سىڭايلى. بۇعان تاڭ­عا­لۋدىڭ ءجونى جوق. ويتكەنى كەز كەلگەن جوبا بۇرىنعى تاجىريبەلەرگە سۇيەنىپ جاسالادى. ال وسىعان دەيىن ەشبىر ەلدە از عانا ۋاقىت ىشىندە الەمگە تانىمال استانا سالىن­عان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قازاقتاردىڭ تەز وسەتىنىن قايدان ءبىلسىن؟!

العاشقىدا 2030 جىلعا دەيىن تۇر­عىنى 1 ميلليونعا جەتەدى دەگەن شاھار بۇل مەجەنى 13 جىل بۇرىن ورىنداپ تاس­تاپتى. بۇل – ەل حالقىنىڭ 5 پايىزى. سالىستىرىپ كورىڭىز, 1997 جىلى ەلوردا جاڭا اۋىسىپ كەلگەندە قالانى نەبارى 300 مىڭعا جەتەر-جەتپەس ادام مەكەندەگەن. وزگەرتىلگەن باس جوسپارعا سايكەس, شاھاردىڭ ءوزىن عانا ەمەس, استانا اگلومەراتسياسىن تولىقتاي دامىتۋ كوز­دەلگەن. وسى اۋماققا اقكول قالاسى مەن اقكول, ارشالى, تسەلينوگراد جانە شور­تان­دى اۋداندارىنىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەن كىرۋگە ءتيىس. قازىر اگلومەراتسيانىڭ اۋماعى 2,18 مىڭ شارشى شاقىرىم بولىپ وتىر. حالىق سانى 1,2 ميلليوننان استى. استانا قالاسىنىڭ 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان جيناقى قۇرىلىسى جونىندەگى كەشەندى جوس­پارى بويىنشا, حالىق سانى جىل سا­يىن ورتاشا ەسەپپەن 2,5 پايىزعا ۇلعايادى دەپ جوسپارلانعان. وسىعان سايكەس, 2030 جىلى ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتپەك. ەندەشە, ت.دۇيسەنوۆا حانىم نەگە ەرتە بايبالام سالدى دەگەن ساۋال قىزىق بولىپ وتىر.

قورىتا ايتقاندا, بۇل ماسەلەگە جاۋاپتىلار «حالىق سانىن شەكتەۋ – استاناداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ ناشارلىعىنا قا­تىس­تى باستاما» دەپ سەندىرگىسى كەلەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, شىلدەدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ استانانى دامىتۋ جونىندە جيىن وتكىزىپ, سول كەزدە ينفرا­قۇرىلىمدى جاقسارتۋ, تالاپقا ساي ەتۋ قاجەت ەكەنىن تاپسىرعان ەدى. سوندا شەندىلەر ينفراقۇرىلىمدى جاق­سار­تۋ­دىڭ ورنىنا كەلۋشىلەرگە كەدەرگى جاساپ, وڭاي قۇتىلىپ كەتپەك پە؟