ءتىل عىلىمىنىڭ ماڭىزى

ءتىل ءبىلىمىن ادەتتە قاراپايىم حالىق ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن قاجەتتى بىلىمدەر جاسايتىن عىلىم دەپ تۇسىنەدى. شىن ما­نىن­دە, ءتىل­تانۋشىلار ءتىلدى ارنايى زەرتتەۋ نى­سانى رەتىندە الىپ, بيولوگتەر ءتىرى اعزانى قالاي زەرتتەسە, سولاي ءوز الدىنا دەربەس وبەكت رەتىندە قارايدى. سوندىقتان لينگۆيستيكادا تىلدەگى كەز كەل­گەن قۇبىلىس – عىلىمي ىزدەنىس نى­­سانى, ال لينگۆيست ءۇشىن تىلدەردىڭ ۇلى­سى مەن كىشىسى, كۇشتىسى مەن ءالسىزى, قۇندىسى مەن قۇنسىزى جوق, ءبارى بىردەي ماڭىزدى, قۇندى: بەلگىلى ءبىر مادەني قا­ۋىمداستىقتىڭ ءوزى تۋرالى, دۇنيە تۋرا­لى قايتالانبايتىن بىرەگەي تانىمى مەن كوزقاراسىنىڭ كورىنىسى, ادام بالاسىنا عانا ءتان ەرەكشە قاسيەت. ءبىز تىلدىك ءار الۋاندىقتان ايىرىلساق, ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ قولجەتىمدى كورىنىستەرى مەن سان قىرلى نازىك قالتارىستارىنان ايرىلامىز.

جالپى, بارلىق عىلىم سالاسىنىڭ ىشىندە لينگۆيستيكا, اسىرەسە تەوريالىق ءتىلتانىم سالىستىرمالى تۇردە شامامەن XVIII-XIX عاسىرلاردا تولىق قالىپتاسقانى راس. سوندىقتان ءتىل عىلىمىنىڭ بولاشاعى زور, بەرگەنىنەن بەرەتىنى كوپ.

قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماڭىزىن كور­سەتەتىن فاكتىلەر سان الۋان. بىرنە­شەۋىنە عانا توقتالايىق. بىرىنىشىدەن, ول – ادامزات تىلىندەگى ەڭ ءىرى تۋىستىق توپ ۇندىەۋروپا تىلدەرىنىڭ ءبىر تارماعى – تۇركى تىلدەرى قاتارىنداعى ءوز تۇپتوركىنىن ساق­تاع­ان سالاماتتىسى, جاۋھارى; الەم­دەگى 7 000-نان استام ءتىل ىشىندە سوي­لەرمەن سانى بويىنشا العاشقى 100-دىككە كى­رە­تىن, مەملەكەتتىك ءتىل مار­تەبە العان نە­با­رى 129 ءتىلدىڭ ءبىرى. قا­زاق ءتىلىن ۇلت­تىق, مەملەكەتتىك, اۆتوحتوندى – باسقا مەملەكەت شەكاراسىندا تارالعان, مادەنيەت­ارا­لىق قاتىناس, ياعني ەلىمىزدەگى وزگە ەتنوستار ءتىلى, حالىقارالىق قاتىناس – حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەسمي ءتىلى رەتىندە قازىرگى جانە تاريحي اسپەكتىلەردە زەرتتەيتىن بىرە­گەي عىلىم سالاسى. دەمەك بۇل عى­لىم بولماسا, قازاق ءتىلى عىلىمي تانىم نىسانى بولماس ەدى.

ەكىنشىدەن, قازاق ءتىل ءبىلىمى – تىكەلەي بولماسا دا, جاناما تۇردە قوعامنىڭ تىلتانىمدىق ساناسىن كوتەرۋگە, تىلدىك ما­دەنيەتىن ارتتىرۋعا بازا جاسايتىن بىر­دەن-ءبىر عىلىم سالاسى. سوندىقتان احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى وسى ميسسيانى ءوزى قۇرىلعاننان بەرى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىپ كەلەدى. ول ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءداستۇرلى قۇرىلىمدىق نەمەسە سالىستىرمالى تاريحي عانا ەمەس, ءوزىن تۋدىرعان قوعام, ادامدار قاۋىمداستىعىمەن, ياعني ادام­وزەكتى ارنادا زەرتتەۋ جۇر­گى­­­زىپ وتىر. ءتىل مەن قوعام (سوتسيولينگ­ۆيس­تيكا), ءتىل مەن تانىم (لينگۆوكو­گني­تولوگيا), ءتىل مەن مادەنيەت (لينگ­ۆو­ما­دە­نيەتتانىم), ءتىل مەن ەتنوس (لينگۆوەتنولوگيا, ەتنولينگۆيستيكا) ءتىل مەن ءپال­ساپا (لينگۆوفيلوسوفيا), ءتىل مەن سايا­سات (لينگۆوپوليتولوگيا), ءتىل مەن ءتان (پسيحولينگۆيستيكا), ءتىل مەن مي قىزمەتى (نەيرولينگۆيستيكا) اراسىنداعى بايلانىستاردى قاراستىراتىن كەشەندى ىز­دە­نىس­تەر ينستيتۋتتىڭ ۇنەمى نازارىندا. مۇنداي زەرتتەۋلەر اتالعان باعىتتاردىڭ بىرىندە قارقىندى, ەندى بىرىندە جاڭادان جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ماسەلەن, ءبىز جۇرگىزگەن لينگۆو­پو­ليتولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ وزەگىن­دە­گى «ۇلتتىق بىرەگەيلىك» ۇعىمىنا توقتا­لا­يىق: مەملەكەت اۋماق پەن اسكەر, في­زي­كالىق دەنەلەردەن قۇرالعان شەكا­را­سى بار ادامدار قاۋىمداستىعى عانا ەمەس, ول ەڭ الدىمەن سانادا, سول قاۋىم­داس­تىق ميىندا ءومىر سۇرەتىن كوگنيتيۆتى كەشەندى تانىم قۇرىلىمى. تاۋەلسىز ەل, مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءوزىن سول مەملەكەتپەن بىرەگەيلەندىرەتىن «سانالار جيىنتىعى بولۋعا» ءتيىس. ءارتۇرلى ادامداردى ءبىر مەملەكەت حالقى قىلاتىن بىرە­گەي­لەندىرۋشىلەر نە دەگەندە, ولار – ورتاق ۇعىم, تۇسىنىك, كاتەگوريالار. بۇ­لار­دى قالاي «ۇستايمىز», قالاي «كو­رە­مىز»؟ تەك قانا تىلدەن, تەك قانا ءتىل فاكتىلەرى ارقىلى تابامىز. ەگەر ءسىز بەن ءبىزدىڭ سانامىزدا ءبارىمىزدى ۇلت رەتىندە ۇيىستىراتىن ور­تاق تىلدىك بىرلىكتەر بولماسا, ءبىز وتان­داس, مۇددەلەس بولۋىمىز نەعايبىل. قا­زاق­ستان مەملەكەتتىلىگى قازاق ۇلتىنىڭ سيم­ۆوليكاسىنا تابان تىرەيدى: شاڭىراق, كوك تۋ, التىن قىران, التىن كۇن, تۋعان جەر, ت.ب. تىلدىك كورىنىستەر جۇيەسى ءبارى­مىز­­دىڭ سانامىزدا ورتاق «وتان», «قازاق­ستان» دەگەن كونتسەپتىلەردى اسسوتسياتسيالايدى. ال بۇلار تۇگەلدەي قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق, فرازەولوگيالىق بىرلىكتەرى. ءتىلتانۋشىلار وسىنداي ءتىل بىرلىكتەرىن قۇرىلىمدىق بولشەكتەر نە­مەسە ءتىلدىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭىنىڭ ارتەفاكتىلەرى رەتىندە عانا ەمەس, ۇلت­تى ۇيىستىرۋشىلار, مەملەكەتتى بەرەگەي­لەن­دىرۋشىلەر, عىلىم تىلىمەن ايتقاندا, يدەنتيفيكاتورلار رەتىندە زەرتتەيدى. مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ بەرگەنى دە, بەرەرى دە مول. سونىمەن قازاق ءتىل ءبىلىمى – مەم­لە­كەتتىك ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا قا­جەت­تى عىلىمي بىلىمدەردى جاساۋشى ست­را­­­­تەگيالىق ماڭىزى جوعارى عىلىم سا­­­لا­­­­سىنىڭ ءبىرى.

بوداندىق بۇعاۋىنان بوساعان ۇلت­تار­­دىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ «مە­نىن» قالپىنا كەلتىرۋى, ءوزىن دۇرىس تانۋى اسا ماڭىزدى. مىنە, وسى ۇدەرىستە ءتىل­تانۋشىلار ەڭبەگىنىڭ ورنى ەرەكشە. سەبەبى ۇلتتىڭ بۇكىل بولمىسى, ونىڭ ادام, تابيعات, قوعام تۋرالى عاسىرلار بويعى تانىمى, زياتكەرلىك الەۋەتى, ەموتسيونالدى ينتەللەكتىسى, احلاقتىق كەلبەتى, تالعامى, باسقاشا ايتقاندا ۇلتتىق سانانى قۇرايتىن تاريحي, تىلدىك, ءدىني, ەستەتيكالىق, ساياسي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق, ت.ب. سانا ەلەمەنتتەرىنىڭ تولىق كورىنىسى امبەباپ تۇردە تەك تىلدە ساق­تالادى, جيناقتالادى, تۇرلەنەدى, ءتىل ارقىلى عانا ۇرپاقتان-ۇرپاققا تارالادى. پروفەسسور ەربول جانپەيىسوۆ وسى تۋراسىندا «قازاق ءوزىن-ءوزى تانىمايىنشا, ەل بولۋى قيىن» دەيتىن. وسى باعىتتا تەوريالىق بىلىمدەر جۇيەسىن انىقتاۋ ءوز الدىنا, ولاردى حالىق كادەسىنە جاراتۋ ءتىلتانۋشىلاردىڭ ىز­دە­نىس ۇدەرىسىندە جۇزەگە اسىراتىن نە­گىز­گى قىزمەتىنىڭ اجى­راماس تاعى ءبىر مىندەتى, ءتىپتى وزدەرى ابى­رويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان پارىزى دەسەم دە بولادى. بۇل قازاق ءتىل­تا­نۋ­شى­سىنىڭ باسقا عىلىم سالاسى ماماندارىنان بولەكشە, سالماعى اۋىر جۇگى دەسەم دە بولادى. سەبەبى ماتەماتيككە نەمەسە حيميككە ءوز زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇنە­مى جۇرتشىلىققا ناسيحاتتاۋ مىندەتتى ەمەس, تار كاسىبي قاۋىمداستىق بولماسا, قا­لىڭ جۇرت ونى تۇسىنە دە بەرمەيدى. ال ءتىلتانۋشى ءۇشىن بۇل قوعام الدىنداعى قاسيەتتى پارىزى, سەبەبى لينگۆيست ءتىلدىڭ قوعامدى تاربيەلەيتىن, ۇيىستىراتىن اسىل قىزمەتىن جەتە تۇسىنەتىن مامان. سوندىقتان وسى مىندەتتى ءتىل عالىمدارى كوپشىلىككە تۇسىنىكتى ماقالا, سۇحبات, انىقتامالىق, سوزدىكتەر ازىرلەپ, ۇسىنىپ, جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, قازاق ءسوزىنىڭ استارىنداعى ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان قابات-قابات بىلىمدەر جۇيە­سىن اشىپ كورسەتكەن تۇڭعىش بىرەگەي ەڭبەك 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنىڭ» نەگىزى ينستيتۋت ازىرلەگەن ۇلتتىق سوزدىك كارتوتەكالىق قور بولدى. ول 1940 جىلدان باستاپ ينستيتۋت عالىمدارى جيناقتاعان ءار ءسوزدىڭ الۋان ءتۇرلى ماتىندەگى كونتەكسى بار 4 ميلليوننان استام قيماقاعازدان تۇ­را­دى. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ مۇن­داي قوعام­دىق پايدالى ەڭبەگى ازىرگە بارلىق جاق­تان تولىق ەلەنىپ-ەسكەرىلدى دەپ ايتۋ قيىن. سونىمەن اڭگىمەمىزدى جالعاساق, قازىرگى كەزدە ينستيتۋت سوزتىزبە سانى 120 مىڭ بىرلىكتى قامتيتىن قازاق ءتىلىنىڭ ۇلكەن تۇسىندىرمە سوزدىگىن ازىرلەپ جاتىر. ءتىل ءبىلىمى – ۇلتتى وزىنە تانىتۋشى, ۇلتتىڭ شىنايى كەلبەتىن ساقتاۋشى عىلىم سالاسى.

ۇشىنشىدەن, قازاق ءتىل ءبىلىمنىڭ ماڭىز­دى­لىعى سوندا, بۇل سالا ءتىلدىڭ قوعامداعى ءتيىمدى قىزمەتىنىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرادى: دۇرىس سويلەۋ, دۇرىس جازۋ نورمالارىن زەرتتەۋلەر ارقىلى انىقتاپ, جۇرتشىلىققا قولجەتىمدى نورماتيۆتىك, ورتولوگيالىق قۇرالدار ازىرلەپ ۇسىنادى. ينستيتۋت – قازاق ءتىلىنىڭ اۋىزشا جانە جازبا كوم­مۋنيكاتسياداعى قىزمەتىن ساۋاتتى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق, ءبىرتىلدى, ەكىتىلدى, ءۇشتىل­دى اۋدارما جانە تۇسىندىرمە, تەرمي­نولوگيالىق, ونوماستيكالىق, سينو­نيم­دىك, انتونيمدىك سوزدىكتەر مەن ءتۇرلى انىقتاعىش, انىقتامالىق, نۇسقاۋ­لىق­تار ازىرلەپ وتىرعان تىلدىك نورمانى بەلگىلەۋشى بىردەن-ءبىر قۇزىرلى مەكەمە.

تورتىنشىدەن, ءتىل عىلىمىنىڭ ءوزى قا­لىپ­تاسقاننان بەرگى جيناقتاعان بىلىم­دەرى بۇگىنگى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بازاسى, سەبەبى جاساندى ينتەللەكت ءتىلى ادامزات بالاسى ءتىلىنىڭ كۇردەلى جۇيەلەرى نەگىزىندە ازىرلەندى. بۇگىنگى كۇنى جاساندى ينتەللەكت ادام ءۇشىن يگىلىكتى قىزمەت اتقارۋعا ءتيىس, ايتپەسە ونىڭ قاۋپى دە جوق ەمەس. سونداي يگىلىكتى ىس­تەر­دىڭ ءبىرى – جويىلىپ بارا جاتقان نە­مەسە الەمدىك تىلدەر ىقپالىمەن سوي­لەر­مەنىنەن ايىرىلىپ جاتقان تىلدەردى تسيفرلاندىرۋ, سول ارقىلى ولاردى ساقتاپ قالۋ. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا, گۋمانيتارلىق, ىزگى جاعى. ونىڭ راتسيونالدى, پراگماتيكالىق, جاراتى­لىس­تانۋشىلىق تا جاعى بار: ەگەر ادام­زاتتىڭ بارلىق ءتىلىن تسيفرلاندىرىپ الاتىن بولسا, وندا لينگۆيستيكا عانا ەمەس, نەيروبيولوگيا, جاساندى ينتەللەكت, نەيروپسيحولوگيا سياقتى باسقا دا جاراتىلىستانۋ سالاسى عالىمدارى باس قاتىرىپ وتىرعان وتە ءبىر كۇردەلى ماسەلە شەشىلەدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا: الەمنىڭ بارلىق تىلدەرىندە ايتۋعا بولاتىن, بىراق سول بارلىق تىلدە بىردەي ءدال جەتكىزۋگە قاۋقارى جەتەتىن ءبىر عانا امبەباپ ويقۇرىلىم جاساۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس. بۇل كۇردەلى جۇيەنىڭ تەوريالىق شەشىمىنىڭ نەيروبيولوگيالىق نەگىزى بار, ءارى ول بارلىق تىلدەردى جاساندى ينتەللەكتىگە سالۋ ارقىلى عانا الىنادى.

وسى تۇرعىدا ينستيتۋت قازاق ءتىلى­نىڭ دە كۇردەلى جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار ءبىرشاما, سونىڭ ىشىندە ەڭ ىرگەلىسى – قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن (www.qazcorpus.kz) ازىرلەۋ ءىسى. كورپۋستىڭ ءمانى ميكروسكوپ, تەلەسكوپ, رەنتگەن اپپاراتى, توموگراف سياق­تى ت.ب. عى­لى­مي ونەرتابىستىڭ جە­مىسىمەن بارابار, وتە زور. ول ۇنەمى تولىق­تى­رى­لىپ, كەڭەيتىلىپ جانە بايى­تى­لىپ وتىراتىن, تەڭگەرىمدەلگەن, ياعني قا­زاق ءتىلىنىڭ بارلىق قولدانىس اياسى, ءاربىر ءستيلى مەن جانرى بويىنشا جي­ناقتالعان, مەتابەلگىلەنىممەن, ياعني ءماتىننىڭ دەرەككوزى تۋرالى جان-جاق­تى ەنتسيكلوپەديالىق اقپاراتپەن, لينگ­ۆيس­تي­كالىق اننوتاتسيالارمەن, ياعني ءماتىن قۇرامىنداعى ءاربىر تىلدىك بىرلىك تۋرالى الۋان ءتۇرلى تىلتانىمدىق ساراپتامامەن قامسىزداندىرىلعان. 

انار فازىلجان,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى