بۇگىندە ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ جولىندا «ادال ازاماتتارعا قانداي قۇندىلىقتار ءتان؟» ماسەلەسى قوعامنىڭ كۇن تارتىبىنە اينالعانداي. وسى باعىتتا توتاليتارلىق سانادان تۇبەگەيلى اجىراۋ, تاۋەلسىز سانانى ورنىقتىرۋ كۇن وتكەن سايىن تاريحي جادىمىزدى قوزعاپ, قوعامعا وي سالىپ وتىر.
ادام بويىندا اسىل قاسيەتتەر تانىمىمىزداعى «تەكتى ادام» ۇعىمىنا سايكەس كەلەدى. ول حالىق پەن قوعامعا ءمىنسىز قىزمەت ەتۋمەن ايرىقشالانادى. وعان ۇنەمى ۇزدىكسىز ءوزىن-ءوزى دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ ءتان. وسىنداي ازاماتتاردى كوپشىلىك ورتادا جاساعان يگى ىسىنە وراي «تەكتى ەلدىڭ ۇرپاعى عوي, تەكتى ەكەن» دەپ جاتادى. ۇلى دالانىڭ مۇراگەرى ءۇشىن «اسىلدىڭ سىنىعى», «تەكتىنىڭ تۇياعى» دەگەن ءسوزدى ەستۋ – ۇلكەن مارتەبە. تەكتىلىك – ادام بويىنداعى ادالدىق, كەڭپەيىلدىلىك, تەرەڭ بىلىمدىلىك, ەڭبەكقورلىق, وتانشىلدىق قاسيەتكە يە سەكىلدى بارلىق كوركەم مىنەزدىڭ جيىنتىعى ىسپەتتى. شىن مانىندە, ول – ادامدىق سانامەن بايلانىستى.
مەملەكەتتىك ساياسات ماسەلەلەرى – قابىلدانعان زاڭدار مەن ەرەجەلەر ارقىلى شەشىلۋى كەرەكتى تۇيىندەر. وسىنداي مىسالعا ارناپ «زاڭدار رۋحىن» «حالىق رۋحىنا» تەڭەگەن ەدى شارل مونتەسكە. ول «كەز كەلگەن قوعامدا ارەكەت ەتەتىن, بەلگىلى ءبىر تازالىق زاڭدارعا ءتان بولۋى كەرەكتىگىن, جازالاۋ ءۇشىن دە ولار ءمىنسىز ادالدىققا يە بولۋىن» جازدى. دەمەك ازاماتتاردىڭ جەكەلەي مەملەكەتتىك ساياساتقا ۇمتىلىسى الدىمەن, قانداي شەشىمگە جەتۋ ءۇشىن مەملەكەت قاتىسۋى ماڭىزدى ەكەندىگىن ءبىلۋى شارتتى.
دەگەنمەن قوعامداعى تاجىريبە نارىق مونوپوليالانىپ, سىبايلاس جەمقورلىق پەن قىلمىس بوي بەرمەي, باسقارۋ جۇيەسىندەگى قابىلدانعان شەشىمدەردى ىسكە اسىرۋداعى ساپاسىزدىق جانە قالتالىلارمەن ءسوز بايلاسۋ تۇرعىندارعا كورسەتىلەتىن تۇرمىستىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنىڭ كوپ جاعدايدا سىن كوتەرمەۋى قوعامدا ءəرتۇرلى تەرىس پىكىرلەر تۋدىرىپ, əلەۋمەتتىك جەلىلەردە جاعىمسىز اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدا. بۇل ءۇردىس ءوز كەزەگىندە, قوعامدىق ورتانىڭ əلەۋمەتتىك-مəدەني نەگىزىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋدە. مۇنىڭ سىرتىندا ولاردىڭ كəسىبي قىزمەتى, قۇقىقتىق تۇرعىدا قورعالۋى جəنە ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي, ەتنوسارالىق جəنە دىنارالىق, ودان قالا بەردى, ەكولوگيالىق مəسەلەلەر تاعى بار. ءوز ءومىرى مەن əلەۋمەتتىك-قوعامدىق ۇدەرىستەردى سىني كوزبەن باعالاۋدا ازاماتتارىمىزدىڭ بويىنان سەنىم مەن سەلقوستىق قاتار كورىنەدى. وسى كورىنىستەردىڭ نەگىزى, وكىنىشكە قاراي, بارلىق دەڭگەي مەن سالاداعى ساپاسىزدىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىردە, ادامداردىڭ تۇرمىسىندا بەلەڭ الىپ وتىرعاندىعىندا. بۇل اقىر سوڭىندا ەلدەگى əلەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جاعدايعا تەرىس əسەر ەتىپ, əلەۋمەتتىك شيەلەنىس تۋدىرۋى مۇمكىن. ساپاسىزدىقتىڭ سەبەبى قولعا الىنعان ءىستىڭ تۇپكى نəتيجەسى ساپالىق كورسەتكىشتەرمەن ەمەس, جالپى وندىرىلگەن ءونىم مەن جالپى بولىنگەن قارجى جəنە ونىڭ «تولىقتاي يگەرىلۋىمەن» باعالاناتىندىعىندا جاتسا كەرەك.
بارا-بارا بۇل əدەتكە اينالىپ, جاساندىلىق پەن ساپاسىزدىق, جالعان مəلىمەتتەر مەن «جاعىمدى» ەسەپ بەرۋ ءىستىڭ مازمۇنىنان گورى ونىڭ سىرتقى كورىنىسىنە, ياعني اقپاراتتىق جəنە يميدجدىك تيىمدىلىگىنە «مəن» مەن «باسىمدىق» بەرىلىپ, ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالدىرىپ جىبەردى. وسىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان مəسەلەلەر سوزبۇيدالىققا سالىنىپ جىلدار بويى ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلدى. حالىقتىڭ ناقتى ءومىر-تۇرمىسى, مۇڭ-مۇقتاجى مەن مۇددەلەرى ەسكەرۋسىز قالا بەردى. وسى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ قاۋپىن ەسكەرە كەلە, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, قوعامدا ەڭبەكقورلىق پەن بىلىكتىلىكتىڭ, ادىلەتتىلىكتىڭ يدەولوگياسىن دəرىپتەپ, وعان باسىمدىق بەرگەن ءجون دەپ وتىر. بۇل جۇمىس ادالدىق, جۇيەلىلىك جəنە بىرىزدىلىك قاعيداتىنا نەگىزدەلىپ, بىرتە-بىرتە جۇرگىزىلۋى شارت. سوندا عانا قۇقىقتىق نيگيليزمدى ەڭسەرىپ, ازاماتتار تاراپىنان زاڭدى مويىنداماۋ سياقتى جونسىزدىكتىڭ, پارىقسىزدىق پەن پاسىقتىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلماق. تۇپتەپ كەلگەندە, زاڭ جۇمىس ىستەگەن كەزدە عانا قوعامدا ءتəرتىپ ورنايدى, ىشكى ساياسي احۋال وڭالىپ, ەلدىڭ وركەنيەتتىك دامۋ جولىنا تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزادى.
بۇگىندە قوعام جاعدايىن تەرەڭ بىلۋگە عىلىمي ىزدەنىستەردى باعىتتاۋ ماڭىزدى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ رۋحاني دامۋىنداعى وتكىر ماسەلەلەردى ايقىنداعان ۇلتىق قۇرىلتايدىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا «ساراپتاۋ-تالداۋ قىزمەتىن ءتيىمدى جۇرگىزەتىن مىقتى ورتالىقتار جەلىسى قاجەتتىگىنە» باسا ءمان بەرگەن ەدى. شىنىمەن دە, بۇگىندە كوپتەگەن مەكەمە «رەسپۋبليكالىق» دەڭگەيدە قۇرىلعانىمەن, ءوز دەڭگەيلەرىندە ماسەلەنى قامتي الماي وتىر. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرىن زاماناۋي جاڭعىرتۋعا مۇقتاجدىعى, جالاقىنىڭ ازدىعىنان ىزدەۋگە بولادى. دەگەنمەن قوعامنىڭ جاڭا ساپاعا ەنۋى قازىر اسا قاجەت. ول ۇلتتىق ەرەكشەلىكپەن ۇيلەسىم تاباتىن جاڭا پسيحولوگيا, جاڭا ۇردىستەردى قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى. اركەز ۇزدىكسىز دامۋدا تۇراقسىزدىق پەن رۋحاني داعدارىس, ءتۇرلى ساياسي-ەكونوميكالىق استىرتىن كۇشتەردىڭ جاعىمسىز اسەرى, تەرىس يدەولوگيالار مەن بۇرمالانعان يدەيالار بولادى. ونى تەجەيتىن بىردەن-ءبىر كۇش – تاريحي-ۇلتتىق سانا.
تاريحي سانامىزدىڭ قۋاتتىلىعى – بارلىق تارتىستار مەن قوعامدىق داۋلاردى دەموكراتيالىق زاڭدار, ينستيتۋتتار اياسىندا قاراستىرىپ, شەشۋگە داعدىلاندىرادى. بۇل باعىتتا ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا كوپ بولىپ قولداعانىمىز اۋقىمدى دەموكراتيالىق ۇردىسكە ۇلاسادى دەپ سەنەمىز. وسىنشاما اۋىر جۇك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى وسى ساياسي وزگەرىستەرگە دەگەن حالىق پىكىرىنىڭ ماڭىزىنا ۇلكەن مəن بەرەدى. سونىمەن ساياسي رەفورمالار قازىردىڭ وزىندە ناقتى جəنە تۇسىنىكتى قادامدار جاساتىپ, اۋمالى-توكپەلى زاماندا əلەۋمەتتىك شيەلەنىستى بəسەڭدەتۋگە, جاڭا ساياسي ۇلگىگە كوشۋگە جول اشتى. ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى اۋقىمدى جəنە ىرگەلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىسىندا بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا تەڭگەرىمدىلىگى قاعيداتى نەگىزىندە سۋپەرپرەزيدەنتتىك كەزەڭدەگى ولقىلىقتار جويىلىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءتيىمدى ديالوگ ورنىعاتىنى انىق.
بۇگىنگى تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەلەردى ءوز دەڭگەيىندە رەتتەۋ جاڭا ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ۇلتتىق مۇراتتى تەمىرقازىق ەتىپ, بيلىك پەن قوعامدى ۇيلەستىرۋ – ءبارىمىزدىڭ ابىرويلى مىندەتىمىز.
اقيقاتىندا, قازىرگى ساياسي رەفورمالار – قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ باستالعانىنا دالەل. كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ, بىرلەسە شەشۋگە جۇمىلىپ وتىرمىز. جەردى ساتۋعا تىيىم سالىپ, ايماقتاردىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, جاڭا وبلىستار اشىلدى, قازاق ءتىلىنىڭ مəرتەبەسىنە باسىمدىق بەرىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بىتىسپەس كۇرەس باستالدى. بۇل جاڭا باعىت ساياسي-ەكونوميكالىق مونوپولياسىزداندىرۋعا باسىمدىق بەرىپ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. بيلىكتى مونوپوليالاۋعا توسقاۋىل قويىپ, پوپۋليستىك ۇرانمەن əۋەستەنۋگە تىيىم سالادى. باستى ماقسات – قازاقستان حالقىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ.
نۇربەك پۇسىرمانوۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى