ماشينا جاساۋ: سالانىڭ قازاقستانداعى كەلەشەگى

قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار ودا­عى­نىڭ باسشىسى مەيرام پىشەم­باەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, سالا الداعى بەس جىل بە­دەرىندە نەگىزىنەن مىنا باعىتتار بو­يىنشا جۇمىستاردى وندىرە ىستەۋگە مۇددەلى. ولار – ءوندىرىس كولەمىن جانە ساتىپ الۋداعى ىشكى قۇندىلىقتى ارتتىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەردى دامىتۋ, وتاندىق ءونىم ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىن كە­ڭەيتۋ جانە بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. مۇنىڭ ءبارى كەشەندى جوسپار اياسىندا جۇزەگە اسپاق. وداق باسشىلىعى كەشەندى جوسپاردىڭ ساتىمەن جۇزەگە اسۋى وتاندىق ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىن دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە الىپ شىعادى دەپ سەنەدى. سالانى ۇكىمەت تە حال-قادەرىنشە قولداپ جاتىر. بيىل ماشينا جاساۋشىلاردىڭ XI فورۋمىندا ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ سالاداعى جالپى سۇرانىس كولەمى 23 ملرد دوللار بولسا, سونىڭ 3,1 ملرد دوللارىن وتاندىق ءوندىرىس قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن مالىمدەدى.

«يمپورتتى الماستىرۋ ەسەبىنەن ءوسىم پو­تەنتسيالىن ارتتىرۋعا بولادى. وتان­دىق ماشينا جاساۋ سالاسى – وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ لوكوموتيۆى جانە اركەز ۇكىمەتتىڭ نازارىندا. بىلتىر ءوندىرىس ءوسىمى 9,4 پايىزدى قۇرادى, بيىل ءتورت ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 36 پايىزعا جەتتى. الدىمىزدا ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. وعان قولجەتىمدى قارجى قۇرالدارىن قۇرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن كوبەيتۋ جانە ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ارقىلى قول جەتكىزە الامىز», دەدى پرەمەر-مينيستر.

2024-2028 جىلدار ارالىعىندا ۇكىمەت ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارىن قولداۋ ماقساتىندا 2,3 ترلن تەڭگە بولمەكشى. سونداي-اق ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنا وتاندىق شيكىزاتتى (قارا جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل تۇرلەرى, سونىمەن قاتار مۇناي-حي­ميا ونىمدەرى) جەتكىزىپ بەرۋشىلەرگە 5 پايىزدىق جەڭىلدىك جاسالۋ دا قاراس­تى­رىلىپ وتىر. جەڭىلدىك مۇنىمەن دە شەك­تەلىپ قالمايدى. ۇكىمەت مەتالل ونىمدەرىنىڭ يمپورتى كەزىندە وتان­دىق ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىن قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتپاق. ۇكىمەت تۇرمىستىق تەحنيكا جاساۋشىلاردى دا قوسىمشا قۇن سالىعىنان 5 جىلعا بوساتۋدى قاراستىرۋدا. ىشكى نارىقتا جاسالاتىن مۇنداي سالىقتىق ىنتالاندىرۋ كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىستى ەرەكشە قارقىنمەن ارتتىرۋىنا جاعداي جاسايدى دەگەن سەنىم بار.

وسى جانە باسقا دا جاعدايلار رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسسا, وندا 2028 جىلعا تامان رەسپۋبليكاداعى ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىس كولەمى 2,2 ەسە ارتپاق (2021 جىلمەن سالىستىرعاندا). جىلدىق ءوسىم – 2,9 ەسە (5,7 ملرد دوللارعا دەيىن), نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا 2,1 ەسە (138,4 ملرد تەڭگەگە دەيىن) وسپەك. مۇنداي بولجامدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جاساپ وتىر.

سالانىڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان بىرەگەي فاكتور – يمپورتقا تاۋەلدىلىك. بۇل – اقيقات. قازىرگى ۋاقىتتا ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ جالپى يمپورتىنىڭ 40 پايىزىن (بىلتىر قازاقستان يمپورتى 50 ملرد دوللار بولسا, سونىڭ 20 ميللياردى ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنە تيەسىلى) قۇراپ وتىر. بىرتىندەپ ەكسپورت يمپورتتى جەڭۋى ءتيىس. دەگەنمەن قازىرگى گەوساياسي احۋال, جوعارى ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەر, جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى ەكسپورتتىڭ دا جولىن بايلاپ تۇر. سوعان قاراماستان, قازاقستان سىرتقا ءونىم ساتۋدى ءبىرشاما العا جىلجىتتى. 2022 جىلى وتاندىق وندىرۋشىلەر 3,8 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن ەكسپورتتاعان. بۇدان بولەك, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ جالپى وڭدەۋشى ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى 15 پايىزدىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. قازىر ەلىمىزدە 3 مىڭنان استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وندا 120 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

قالاي بولعاندا دا, ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋعا تۋرا كەلەدى. «QazIndustry» قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, بىلتىر اسىرەسە اۆتوموبيل جاساۋ سالاسى ايرىقشا سىلكىنىس جاساعان. ونىڭ ءوسىمى 61,1 پايىزدى قۇراپتى. ودان كەيىنگى پوزيتسيادا 37,1 پايىزبەن تاۋ-كەن ماشينا جاساۋ سالاسى ورنالاسقان. اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن شىعارۋ دا الدىڭعى قاتاردا ەكەن: ءوسىم – 24,8 پايىز. بۇلاردان وزگە, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا ەلەكتر تەحنيكالارى, مۇناي-گاز قۇرىلعىلارى, تەمىرجول سالالارى دا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا.

بيىلدىڭ وزىندە ماشينا جاساۋ سالاسىندا قۇنى 230 ملرد تەڭگە بولاتىن يگىلىكتى جوبالار جۇزەگە اسقان.

«بۇگىندە وتاندىق ونەركاسىپتەگى ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەسى – 6 پايىز. بۇل – شامامەن ءىجو-ءنىڭ 1,5%-ى. ارينە, الدا اتقارىلاتىن تالاي جۇمىس بار. قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىندا قازىرگى تاڭدا  3 800 كاسىپورىن قىزمەت ەتەدى. بيىل ءۇش ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سالا ونەركاسىپتەگى كوشباسشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. ءوندىرىس 36%-عا ءوسىپ, كولەمى 829 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سالانىڭ ءوسىمى – 135%. بۇدان باسقا, 2023 جىلى سالادا قۇنى شامامەن 230 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 36 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە جۇك اۆتوموبيلدەرىنە ارنالعان قۇراۋىشتار شويىن قۇيۋ زاۋىتى, جەل ەنەرگەتيكالىق قون­دىرعىلارىنا ارنالعان مۇنارالار ءون­دىرۋ زاۋىتى, تۇرمىستىق تەحنيكا شى­­عارۋ زاۋىتى, وتاندىق مۇناي جاب­دىعى زاۋى­تى, موبيلدىك بۇرعىلار, قون­دىرعىلار ءوندىرۋ جانە وزگە دە جوبالار كوزدەلگەن», دەيدى يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ءىلياس وسپانوۆ.

ماشينا جاساۋ سالاسى ىشىندە اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ شوقتىعى بيىك ەكەنى بەلگىلى. قارجى تالداۋشىسى ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ سوزىنشە, مەملەكەت سالانىڭ دامۋىنا مەيلىنشە جاعداي جاساۋى ءتيىس. ويتكەنى ۋاقىت پەن احۋال سونى تالاپ ەتىپ تۇر.

«اۆتوپروم – درايۆەر اتانۋعا مۇم­كىندىگى بار جاقسى سالا. ونىڭ جاقسى قارقىنمەن دامىپ جاتقانى قۋانتادى. ول زاۋىتتاردىڭ اشىلۋىنا, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ىنتالاندىرادى. تاعى ءبىر جاقسىسى, اۆتوموبيل ونەركاسىبى ايتارلىقتاي تەحنولوگيالىق سالا, سونىڭ ارقاسىندا ارالاس بىرنەشە سالانى دامىتادى. مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن ەڭ دۇرىس شەشىم – قولداۋ, كومەكتەسۋ, ەڭ باستىسى – كەدەرگى كەلتىرمەۋ», دەيدى ول.

جاقىن كەلەشەكتە وتاندىق ماشينا جاساۋ زاۋىتتارى 500 مىڭ اۆتوموبيل جيناۋعا نيەتتى.

«كەلەسى جىلى وتاندىق اۆتوون­دى­رۋ­شى­لەر 150 مىڭ جاڭا اۆتوموبيل كولەمىنە قول جەتكىزبەك. نارىقتىڭ جاڭا اۆتوموبيلدەرگە دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن وتەيمىز. الماتىدا قىتايلىق كولىكتەردى ءوندىرۋ بويىنشا جاڭا مۋلتي برەندتى جوبا بار. 2026-2027 جىلدارعا تامان ءون­دىرىس كولەمىن 500 مىڭ كولىككە دەيىن جەت­كىزەمىز», دەيدى يندۋستريا جانە ينفرا­­قۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ.

مۇنداي ماقساتتاردىڭ جەدەلىنەن جۇ­زەگە اسۋى ءبىز ءۇشىن دە, ءوندىرۋشى ءۇشىن دە ءتيىمدى-اق. الايدا جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, دامۋدى تەجەيتىن بىرنە­شە فاكتور بار. ولاردى اتتاپ وتسەك, وندا مىنا ماتەريا­لى­مىزدىڭ ءوزى بىرجاقتى جازىل­عان دۇنيە بولىپ قالار ەدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى تۇيتكىل – قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋ جايى. قازىر بانكتەردىڭ پايىزدىق مول­شەر­لەمەسى قىمبات جانە بۇل ءوز كەزەگىندە وندىرۋشىلەردىڭ مۇم­كىن­دى­گىن ازايتىپ-اق تۇر. بۇل رەتتە تاعى دا مەم­لەكەت قولۇشىن سوز­باقشى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ سوزىنشە, بيىل ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا جەڭىلدەتىلگەن قار­جىلاندىرۋ بەرۋ ماقساتىندا قازاق­ستان دامۋ بانكى جانە ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى اياسىندا 500 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. تيىسىنشە وتىنىمدەردىڭ باسىم بولىگى ماشينا جاساۋ سالاسىنان كەلىپ تۇسكەن. قازىردىڭ وزىندە 200 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى جوبالارى ماقۇلدانىپتى. الداعى ۋاقىتتا قار­جىلاندىرۋ كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلمەك. سونىمەن بىرگە «قدب» اق جانە «كدق» اق ارقىلى كرەديتتەۋدى شوب سۋبەكتىلەرى ءۇشىن 3 پايىزدان باستالاتىن مولشەرلەمە بويىنشا رب جانە وكم قاراجاتى ەسەبىنەن ىسكە قوسۋ دا جوسپاردا بار. اينالىم قاراجاتىن جاڭعىرتۋعا جانە تولىقتىرۋعا 6 پا­يىز مولشەرلەمە بويىنشا «دامۋ» «كدق» اق ارقىلى ماشينا جاساۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەسىن نەسيەلەۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلادى.

ەكىنشى تۇيتكىل – شيكىزات تاپشىلىعى. سونىڭ سالدارىنان يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىك جويىلار ەمەس. بۇل ماسەلە سوڭعى كەزدە ءجيى كوتەرىلە باستادى. مي­نيس­ترلىك وتاندىق كاسىپورىنداردى ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنا شيكىزاتتى ءتيىمدى باعامەن جەتكىزۋگە مىندەتتەيمىز دەپ وتىر.

نەگىزى, ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى زاڭ­عا سايكەس وتاندىق كاسىپورىنداردى ءوزى­مىزدىڭ شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى كەلىسىمدەر, وفتەيك كەلى­سىم­شارتتار ون­دىرۋشىلەرگە قولجە­تىم­دى بولۋى ءتيىس. الايدا ازىرگە ول مۇمكىن بولماي تۇر. مارات قاراباەۆ قازىرگى ۋاقىتتا شيكى­زات­تىڭ ءۇش ءتۇرى – اليۋميني, قورعا­سىن جانە مىس بويىنشا جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىن ايتادى.

«وتاندىق وڭدەۋشىلەر ءۇشىن ۇسىنى­لاتىن بۇل نورما قازىر ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكى مىندەت تۇر, ءبىرىنشىسى – جاڭاعى نورمانى مىندەتتى تالاپقا اينالدىرۋ. ياعني قازىر شاعىن جانە ورتا بيزنەس مەتاللۋرگتەردەن مەتالدى الۋ ءۇشىن ارنايى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, شارتتاردى كەلىسۋگە ءماجبۇر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەندى وندىرىلگەن مەتالدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى مىندەتتى تۇردە وڭدەۋشىلەرگە بەرىلۋى ءتيىس. سوندا مەتاللۋرگتەر وزدەرىنىڭ ءونى­مىن وتكىزەتىن نارىق ىزدەي باستايدى. ەكىنشى نورما – تاۋارلىق پوزيتسيانى كە­ڭەيتۋ. قازىر ەكى قوسىمشا ءونىم ءتۇرىن تال­قى­لايمىز, ولار – قارا مەتالل جانە پوليپروپيلەن. ءبىز اتالعان ءونىم تۇرلەرىنىڭ تومەندەتىلگەن باعادا ەل ىشىندە ۇسىنىلۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرامىز», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

سالانىڭ قارقىندى دامۋىنا سەپ بولاتىن تاعى ءبىر مۇمكىندىك – كادر­لىق قۇرامدى كۇشەيتۋ. وسى ورايدا ماشينا جاساۋشىلار وداعى كادرلىق تاپشىلىقتى جويۋ مىندەتى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە رەتتەلۋى ءتيىس دەپ سانايدى. ول ءۇشىن قازىر بىر­قاتار شارا قولعا الىنۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, دۋالدى ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە وندىرىستىك پراك­تيكادان ءوتۋ كەزىندە جان باسىنا شاق­قان­داعى قارجىلاندىرۋدى ۇل­عايتۋ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنان ما­مان­دىقتارعا اۋىسا وتىرىپ, ينجە­نەر­لىك-تەحنيكالىق ماماندىقتار ءۇشىن مىندەتتى بەس جىلدىق وقۋ مەرزىمىن بەل­گىلەۋ, سونداي-اق قولدانبالى عى­لىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونس­ترۋك­­تور­لىق جۇمىستارعا گرانتتىق قار­­جى­لاندىرۋدىڭ 40 پايىزىن وڭدەۋشى ونەر­كاسىپكە ءبولۋ (ونىڭ كەمىندە 50 پايى­زى ماشينا جاساۋ سالاسىنا) سالا الەۋەتىن الدەقايدا ارتتىرماق.

جالپى, ەلىمىزدە ماشينا جاساۋ سالاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە مۇمكىندىك بار – ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق بازا جەتكىلىكتى, ونىڭ ءىزىن الا وندىرىستىك جانە ادامي الەۋەتتى دە جەتىلدىرۋگە بولادى. بۇل سالاداعى جالقى جۇمىس ورنىنىڭ ءوزى ارالاس سالالاردا ونشاقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جول اشپاق. ال ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءساتتى ورنالاسۋىمىز ونىمدەرىمىزدىڭ كەدەرگىسىز ساتىلۋىنا, ترانزيتتىك حابقا اينالۋىمىزعا, ەل­دەگى عانا ەمەس, وڭىردەگى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ارتۋىنا زور مۇمكىندىك تۋدىرادى.