تىعىرىققا تىرەگەن سۋ تاپشىلىعى

پالاتا جانىنداعى اگروونەركاسىپ كەشەنى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ, «قاز­سۋشار» شجق رمك قىزىلوردا في­ليالىنىڭ, ارال – سىرداريا باسسەيندىك ينس­پەكتسياسىنىڭ وكىلدەرى شارۋالاردى شار­شاتقان ماسەلەگە تۇسىنىكتەمە بەردى. ارال – سىرداريا باسسەيندىك ينس­پەك­تسيا­سىنىڭ ءبولىم باسشىسى سەيىتقاسىم ءابۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلدان باستاپ وبلىسقا بولىنەتىن اياق سۋ ءليميتى ازاي­عان. وسى جىلى ادەتتەگى 4,1 ملرد ور­نىنا 3,6 ملرد تەكشە مەتر سۋ ءبولىندى. بيىل­عى ليميت 3,8 ملرد تەكشە مەتر ەدى, بى­راق قازىرگى كورىنىس ونىڭ دا تولىق جە­تەرىنە كۇمان تۋدىرىپ وتىر. وسى كۇنى شار­داراعا جوعارىدان سەكۋندىنا الدىن الا بول­جانعان 300 تەكشە مەتردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا ءتۇسىپ تۇر. 10 تامىزعا دەيىن دارياعا 500 تەكشە مەتر سۋ تاستالىپ, ودان كەيىن ازايتىلادى دەپ جوسپارلانعانىمەن, وزەن ارناسى ودان بۇرىنىراق ورتايۋى مۇمكىن.

قاجەت كەزىندە تاپشىلىق كورىپ وتىر­عان ديقاندار تامىزدىڭ العاشقى ونكۇن­دىگىندە كۇرىش سۋى تارتىلىپ, وراققا دايىندىق باستالاتىنىن ايتادى.

– مامىردا كەرەك سۋ ماۋسىمدا بەرىلدى. وسى كۇنى كانالدا سۋ جوق, ءار جەردەن قيى­لىپ, كەي تۇسى تاندىرداي كەۋىپ تۇر. قازىر بولماعان سۋدىڭ تامىزدا قاجەتى شامالى. سۋ جەتپەگەندىكتەن, 125 گەكتارعا ەككەن كۇرىشىمىزدى كوكتەي كۇيدىرىپ الدىق. ەندى قالعان ەگىنىمىزگە قاۋىپ ءتونىپ تۇر, – دەدى قارماقشى اۋدانىنداعى «تۇرماعامبەت» جشس ديرەكتورى نۇرجان پىرمانتاەۆ.

قىزىلوردا قالاسى تۇسىندا داريا­دان ءبولىنىپ شىعاتىن شىركەيلى كانالى سىرداريا, جالاعاش پەن قارماقشى اۋداندارى ەگىنشىلەرىنە سۋ جەتكىزىپ وتىر. وسىلاردىڭ ىشىندە الابوتەن قيىندىق تارتىپ وتىرعانى – قارماقشىلىق ديقان­دار. وسى اۋدانداعى الداشباي احۋن اۋىلىنا اياق سۋ جەتپەگەلى 5-6 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. قازىر قام جاساماساق, وسى كەپتى بەر جاعىنداعى تۇرماعامبەت اۋىلى دا كيگەلى تۇر. ونىڭ اياعى ەلدى مەكەندەگى جۇزدەگەن ادامنىڭ جۇمىسسىز قالىپ, اۋىلداعى تىرشىلىكتى تۇرالاتۋمەن بىتەدى.

«قازسۋشار» شجق رمك قىزىلوردا فيليالىنىڭ ءبولىم باسشىسى ايدوس اسانباەۆ بيىل مەكەمەمەن 841 سۋ پايدالانۋشى كەلىسىمگە وتىرعانىن ايتادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن شارۋاشىلىقتارعا بەلگىلەنگەن ءليميتتىڭ 69 پايىزى بەرىلگەن. ۆەگەتاتسيا كەزىندە شاردارادان تۇسەتىن سۋ قازىرگى كولەمنەن ازايىپ كەتسە, ىشكى كانالداردىڭ ءليميتى قيىلادى. قازىرگى قيىندىقتان شىعۋدىڭ وسىدان باسقا امالى تابىلماي تۇر.

ارنا تومەندەگەلى بەرى «قازسۋشار» شجق رمك فيليالى شارۋاشىلىقتارعا سۋدى كەستە ارقىلى بەرۋگە كوشكەن. بىراق ول ءتارتىپتىڭ دە ديقانداردىڭ كو­ڭىلىنە قونا كەتكەنى شامالى. تاپشىلىق تيتىقتاتقان شارۋالار شاردارانىڭ ماڭا­يىنان قوسىمشا سۋ قويماسى سالىنسا, ارناساي ارقىلى وزبەكستان اۋماعىنداعى ايداركولگە اققان مول سۋدان ۇلەس الساق دەگەن ۇسىنىس ايتادى. ونشاقتى جىل بۇرىن كورشى وبلىسقا ساپار شەگىپ, سونداعى سۋ ماماندارىنان 1994-2008 جىلدار ارالىعىندا شاردارادان ايداركولگە 38 ملرد تەكشە مەتر سۋ اققانىن ەستىگەنبىز. قوس وبلىس قارعىن سۋعا قارىق بولا جاز­داعان جىلدارى كورشىلەرىمىزگە قازىرگى شار­دارادان 5-6 ەسە ۇلكەن سۋ ايدىنىن وسىلايشا ءوزىمىز جاساپ بەرىپپىز.

سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن كۇرىش كولەمىن ازايتۋ كەرەك دەيتىندەر كوپ. سالا ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. قازىر وبلىس اياق سۋدىڭ 43 پايىزىن سىرتتان الىپ وتىر. بۇل ەگىس كولەمى قىزىلوردادان 3 ەسە كوپ كورشىلەس تۇركىستان وبلىسى ديقاندارى الاتىن سۋ كولەمىمەن پارا-پار. ەگەر كۇرىشتى توقتاتساق, جوعارىدان تۇسەتىن سۋدىڭ جولى بايلانادى. مۇنداي جاعدايدا ونسىز دا جازدا قايىرى كورىنىپ جاتاتىن سىرداريانىڭ ورنىن سيپاپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتار اۋىسپالى ەگىس تالاپتارىن ساقتاپ, سۋدى بارىنشا ۇنەممەن پايدالانۋى كەرەك.

– سىر توپىراعىنىڭ قاتتى تۇزدانۋىن كۇرىش ەگۋ ارقىلى شايماسا, باسقا داقىل­داردان ءونىم الۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن. بۇل – مامانداردىڭ تۇجىرىمى. ودان بولەك, سالاداعى 550-دەي ءىرىلى-ۇساقتى شارۋا­شىلىقتان ون مىڭعا جۋىق ماۋسىمدىق جانە تۇراقتى جۇمىسشى نان تاۋىپ وتىر. ءبىز, ەڭ الدىمەن, وسىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك, – دەيدى قىزىلوردا وبلىسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى پىرمۇحاممەد سىزدىقوۆ.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى قايراتبەك سارسەن­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋدى ۇنەمدى پايدالا­نۋدىڭ باستى جولى – اۋىسپالى ەگىس تالابىن ساقتاۋ.

– كوپ جىلعى موراتوريدەن كەيىن جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋدە وبلىس بويىنشا 25 مىڭ گەكتاردا وسى تالاپتىڭ بۇزىل­عانى انىقتالدى. ونىڭ باسىم بولىگى سىرداريا اۋدانىنىڭ ۇلەسىندە بولىپ تۇر. ودان بولەك, «قازسۋشار» شجق رمك فيليالىمەن كەلىسىمگە وتىرمايتىن شاعىن شارۋاشىلىقتار بار. ولار دا ورتاق كانالداعى زاڭدى جولمەن سۋ الىپ وتىرعان ءىرى قۇرىلىمداردىڭ ۇلەسىنە ورتاقتاسادى. ەسەپ بويىنشا كۇرىشتىڭ وزىندىك قۇنىندا سۋدىڭ ۇلەسى – 5,8 پايىز. ياعني ەڭ ارزانى. ونىڭ دا جارتىسى سۋبسيديا ارقىلى وتەلەدى. سوندا دا تەگىن العىسى كەلەتىندەر از ەمەس. كەلەر جىلدان باستاپ شىركەيلى كانالى ارقىلى بەرىلەتىن سۋدى ەسەپتەۋدى «رۋبيكون» اۆتوماتتاندىرىل­عان جۇيەسىمەن باقىلاۋ باستالادى دەپ وتىرمىز. بۇل ءۇشىن كانال بويىنداعى سۋ قوندىرعىلارى تالاپقا ساي بولۋى كەرەك. قالاي بولعاندا دا سەڭ قوزعالدى, تامشى سۋدىڭ دا ەسەبى سۇرالاتىن كەزەڭ تۋدى, – دەيدى ول.

سۋ تاپشىلىعى ەگىنشىلەرگە عانا ەمەس, مال ۇستاپ وتىرعاندارعا دا قيىن ءتيىپ وتىر. «سىر سىيى» شارۋا قوجالىعى­نىڭ جەتەكشىسى نۇرلان بيمانوۆ جاۋاپتى ماماندار شابىندىققا بەرىلەتىن سۋ ماسەلەسىن دە ەسكەرۋى كەرەك دەيدى. سىردا­ريا اۋدانىنداعى اسقار توقماعامبەتوۆ اۋىلىنداعى شابىندىققا ءتورت جىلدان بەرى سۋ بارماي, بۇرىن جايقالىپ تۇراتىن جەر شاڭى اسپانعا ۇشقان شولگە اينالعان.

– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلى­گى­نىڭ ۇيعارىمىمەن بىلتىردان باستاپ جەمشوپكە بەرىلەتىن سۋبسيديا جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە جۇكتەلدى. وتكەن جىلى سۋبسي­دياسىز امالدادىق. شابىندىق پەن جا­يىلىم جايقالىپ تۇرسا, بيۋدجەتكە يەك ­ارتىپ, سول دەمەۋدى سۇرامايتىن دا ەدىك. قا­زىر جەمشوپتىڭ قىمباتتىعى مەن مال ۇستاۋ­عا جاعدايدىڭ جوقتىعىنان فەرمەرلەر اراسىندا باسقا كاسىپكە كوشىپ جاتقاندار كوپ, – دەيدى كاسىپكەر.

كاسىپكەرلەر وبلىس اۋماعىنداعى قا­راۋ­سىز قالعان كانالداردى تەڭگەرىمگە الىپ, بەرىلەتىن سۋدى قاداعالايتىن ار­نايى كوميسسيا قۇرۋدى ۇسىنادى. شارۋا­لاردى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ازىرگە كوزگە كورىنىپ تۇرعان ءبىر شەشىمى وسى بولىپ تۇر.