ەل ىرىسى – ەگىندە

كەڭەسكە سونداي-اق تۇركيا, گەر­مانيا, چيلي, اۋستراليا, پاكىس­تان, قىرعىزستان ەلدەرىنەن كەل­گەن سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋا­شىلىعى جونىندەگى جەتەك­شى شەتەلدىك ماماندار,   پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى   ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سى­­نىڭ عالىم-زەرتتەۋشىلەرى, وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردەگى جەر­گىلىكتى اۋىل شارۋا­شىلىعى باس­قار­مالارىنىڭ جانە اۋماق­تىق ينس­پەك­تسيالاردىڭ باسشىلارى كەلدى.

كەڭەسكە قاتىسۋشىلار ەلى­مىز­­دەگى ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى مەن قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جەتىس­تىكتەرىنىڭ كورمەسىن تاماشا­لا­دى.

بۇگىنگى وتە جىلدام وزگەرەتىن ۋا­قىتتا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىس­تىكتەرىن وندىرىستە قولدانۋ  قوعام­نىڭ دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. يننوۆاتسيالىق يدەيا­لاردى ىلگەرىلەتۋ مەن پروگرەس­كە­ قول جەتكىزۋ ءۇشىن عىلىمي قوعام­داس­تىق پەن وندىرىستىك سەكتور ارا­سىن­داعى ءتيىمدى ءوزارا بايلانىس­تار­دى نىعايتۋ قاجەتتىلىگى كۇن وتكەن سايىن انىق بايقالىپ وتىر.

«ەگىنجاي كۇنى» دالالىق سەمي­­­نار-كەڭەسىندە وڭىردەگى اۋىل شارۋا­­شىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەك­­­­تسياسى مەن تۇقىم شارۋا­شى­­­­لىعىن دامىتۋدىڭ قازىرگى جاع­­دايى مەن پەرسپەكتيۆالارى,­ ەگىس­ داقىلدارىنىڭ تۇقىم شارۋا­شى­­لىعىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ جانە وتاندىق يننوۆاتسيانى دامى­تۋ تەتىكتەرى, جاڭا سورتتاردى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋا­­شىلىعى سالاسىنداعى مامان­دار­دىڭ­ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سىندى ماڭىز­دى ماسەلەلەر تالقىلاندى.

«الايدا ءدال قازىرگى ۋاقىتتا الەم­دە قاتتى قۋاڭشىلىق بە­لەڭ­ الىپ وتىر. سونىڭ سالدارى­نان­ ورىن العان گەوساياسي جاع­داي­ ازىقتىق ونىمدەردىڭ تاپشى­لى­­عىن سەزدىرىپ جاتىر. دەمەك ەكونو­مي­كا ءۇشىن دە, حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك احۋالىن جاقسارتۋدا قۋاڭ­شىلىققا بەيىمدەلگەن ەگىس تۇقىمدارى قاجەت. ەۋروپا مەن امەريكادا شىعارىلعان ءونىم تۇقىمدارى ءبىزدىڭ اۋا رايى­­مىزعا بەيىمدەلمەگەن. سون­دىق­تان اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­­دارىنىڭ وتاندىق سەلەكتسياسىن جاقسارتۋ, سول ارقىلى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەملە­كەتتىك ساياساتتىڭ باسىم مىندەت­تە­رىنە اينالۋعا ءتيىس», دەگەن مودە­را­تور اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى عى­لى­مي جەتىستىكتەردىڭ وندىرىسكە باياۋ­ ەنگىزىلىپ جاتقان سەبەپتەرىنە توق­تا­لىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, 15 جىل بۇ­رى­­ن­­عى وندىرىستە قولداناتىن وتان­­دىق تۇقىم­نىڭ­ ۇلەسى ەسەلەپ­ كەمىپ كەتكەن. مىسالعا ايتار بول­ساق, بۇگىندە تۇقىمنىڭ 70 پايىزى شەتەلدەن الىنسا, 30 پايىزى عانا وتان­دىق ۇلەس سانا­لا­دى. سول سەبەپتى وڭتۇستىك وڭىر­دە تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيە­سىن دامىتۋ ماقساتىندا تۇقىم ءوندىرۋ جانە ساتۋمەن اينالى­سا­تىن اتتەستاتتالعان تۇقىم وندى­رۋ­شىلەر شارۋاشىلىعىن ءاربىر وبلىستا داقىلداردىڭ باعى­تىنا بايلانىستى كوبەيتۋ جانە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعىن (ەكس­تەنشن) ءاربىر وبلىستا اشۋدى ۇسىن­دى.

سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك سۋب­سيديالاردى شەتەلدىك ءونىم سورت­تارىنا ەمەس, تەك قانا وتان­­دىق ءونىم سورتتارىن جەتىل­دى­رۋ­گە­ بەرۋ, عالىمداردىڭ عىلىمي جەتى­س­­­تىكتەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ باعى­­­تىندا جەرگىلىكتى وبلىستىق اكىم­­شىلىك تاراپىنان قولداۋ كور­سەتە وتىرىپ, جەرگىلىكتى 019 باع­دار­­لاماسىنا بولىنەتىن قارا­جات­ كو­لە­مىن ۇلعايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

وڭىرلەردەگى سۋ تاپشىلىعىن ەس­كە­رە وتىرىپ, اۋىل شارۋا­شى­لىعى داقىل­دارىن سۋارۋدا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنو­لو­گيالارىن ەنگىزۋ ۇدەرىسىن جەدەل­دەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ جايى دا تىلگە تيەك بولدى.

وتاندىق عالىمداردىڭ پوتەنتسيالىن پايدالانا وتىرىپ,­ جەمشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ باعدار­لا­ماسىن (ونىڭ ىشىندە, اۋىس­پا­لى ەگىستەگى جەمشوپ داقىل­دارى­نىڭ كەمىندە 30 پايىزىن), جەم­شوپ داقىلدارىنىڭ تۇقىم شارۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسىن, اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلىكتەردەگى جايىلىمداردى ءتيىمدى باسقارۋ مەن توزعان جايىلىمداردى جاقسارتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى.

بۇدان كەيىن ءسوز العان الما­تى­ وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇل­­­تان­­­عازيەۆ سەمينار-كەڭەسكە قاتى­­سۋ­شىلاردى قۇتتىقتاي وتىرىپ,­ ءوڭىر ەكونوميكاسىن, ونىڭ ىشىندە اۋىل­ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالار اۋقى­مى­نا توقتالىپ ءوتتى.

«ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ما­ڭىز­­­دى فاكتورلارى جاقسى سورت­­­تار مەن ساپالى تۇقىم بولىپ تا­­بى­­لادى. تۇقىمنىڭ جوعارى ساپاسىمەن عانا سورتتىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. مىسالى, تەڭ جاعدايدا ءداندى داقىلداردىڭ جوعارى ساپا­لى­ تۇقىمىن سەبۋ ونىمدىلىكتى 1,5-2 ەسە ارتتىرادى جانە استىق ونىم­دىلىگىن گەكتارىنا 70-100 تسەنت­نەرگە دەيىن جەتكىزەدى», دەگەن­ ءوڭىر باسشىسى شارۋالار ءۇشىن جوعارى ساپالى تۇقىمنىڭ قول­­جە­تىم­دى­لى­گىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا اتادى.

ءداندى داقىلداردىڭ جوعارى ونىم­دىلىگى ءۇشىن سۋارۋ ماڭىزدى فاكتور سانالادى.

«جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ناتي­جە­سىندە, اعىمداعى جىلى وبلىس بويىن­شا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىنىڭ ەگىس القابى 3,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 465,8 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلدى, ونىڭ ىشىندە 264 مىڭ گەكتار – سۋارمالى جەر. بارلىق سۋارۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 9,4 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ باسقا ادىستەرمەن سالىستىرعاندا سۋ شىعىنىن 20-دان 80 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا داقىلداردى كۇتىپ-باپتاۋ ء(وسىرۋ, مينە­رالدى تىڭايتقىشتار سەبۋ­­ جانە سۋا­رۋ)­­ جۇمىستارى جۇر­­­گى­زىلىپ جاتىر. كۇز­گى ەگىن جيناۋ جۇ­مىس­­تارىنا دا­ دايىندىعىمىز جاق­سى. بۇ­گىن­گى جيىندا كوتەرىلىپ وتىر­عان­ ماڭىزدى تاقىرىپ – عى­لىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن اگرو­وندىرىستە قولدانۋ ماسەلەسى اۋىل شارۋا­شىلىعىندا جەرمەن تىكە­لەي جۇمىس جاسايتىن بىزگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز. ەل يگى­لىگىن ەسەلەۋ جولىندا بىرلەسە قىز­مەت ەتۋگە نيەت ەتىپ وتىرعان بار­شا عالىمدار مەن ماماندارعا سات­تىلىك تىلەيمىن», دەدى مارات ەلەۋ­سىز ۇلى.

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭ­تۇس­تىك-شىعىس وڭىرىنە ورنالاسقان وبلىس­تار ءوزىنىڭ بىرەگەي تابيعا­تى­مەن, قۇنارلى سۋارمالى جەر­لە­رىمەن عانا باي ەمەس, سونىمەن قاتار بۇل ايماق ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى الەۋەتىن ارتتىرۋ­مەن­ دە ەرەكشەلەنەدى. بۇل ايماقتا سۋار­مالى جەرلەردىڭ 5%-ى عانا ورنا­لاسقانىمەن, ولار اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 25-30%-ىن  قۇرايدى.

«ەگىنجاي كۇنىندە» اۋىل شارۋا­شى­لىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەربول تاس­جۇرەكوۆ الەمدىك اۋىل­شارۋاشىلىق نارىعىنداعى بولىپ جاتقان جاھاندىق وزگە­رىس­تەردى العا تارتا وتىرىپ, تۇراق­سىز گەوساياسي جاعداي قوعامعا كوپتەگەن زاماناۋي ازىق-ت ۇلىك جۇيە­لەرىنىڭ ءالسىز جاقتارىن اشىپ كور­سەتكەنىنە توقتالدى.

«بۇل ۇدەرىستەر ءبىزدىڭ ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسىنا دا اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەنىن ورنىقتى دامىتۋ ماقساتىندا سالانى دامى­تۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىم­داماسى ىسكە اسىرىلىپ وتىر. ونى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە ون جىل ىشىندە وتاندىق ءوندىرىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولىق قامتا­ماسىز ەتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن 3 ەسەگە ۇلعايتۋ, اۋىل شارۋا­شى­لى­عىن­داعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 3 ەسە ارت­تىرۋ جانە اوك-كە ينۆەس­تي­تسيالار اعىنىن 4 ەسەگە ۇلعايتۋ جوسپارلانعان.

وسى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن اوك سۋبەكتىلەرىن قارجى­لان­دىرۋ­دىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, جەر قاتىناستارىن دامىتۋدى جانە سالانى تسيفرلاندىرۋدى, سون­داي-اق ۆەتەريناريالىق جانە فيتو­سانيتاريالىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن شارالار كەشەنى قولعا الىندى», دەدى ەربول تاسجۇرەكوۆ.

ۆيتسە-مينيستر بۇل قادام­دار­دىڭ­­ ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن, كور­­شى ارىپتەس ەلدەر تاراپىنان باسە­­كەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى, الەمدىك نارىق كونيۋنكتۋراسىنىڭ تۇراق­سىز­­دىعى, سونداي-اق كليماتتىڭ وزگە­­رۋى مەملەكەت تاراپىنان سالانى­ ­دا­مىتۋدا جاڭا يننوۆاتسيالىق شە­شىم­دەردى تالاپ ەتەتىنىن جاسىر­ما­دى.

«سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى مەن مينيسترلىك اوك سالا­سى­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىن­دە اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا جانە ماماندار دايارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. وسىلايشا, اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ جانە جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ عانا اوك دامۋىنداعى لوكوموتيۆكە اينالۋىنا ىقپالى تيەرى انىق. بۇگىنگى ديالوگ ءبىز­دىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كوك­جيەگىن كەڭەيتۋگە قىزمەت ەتە­تى­نىنە سەنىمدىمىن. ءبىز ارقاشان ديا­لوگكە اشىقپىز, سونداي-اق رەس­پۋبليكانىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن ودان ءارى ءتيىمدى جانە ورنىقتى دامىتۋ جونىندەگى سىز­دەردىڭ يدەيالارىڭىز بەن ۇسى­نىس­تارىڭىزدى قاراۋعا جانە تال­قى­لاۋ­عا دايىنبىز», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ەربول قۋانىش ۇلى.

«عىلىم مەن ءوندىرىس بايلانىسىن نىعايتۋ – زامان تالابى» اتتى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارى تالقىلانعان كەلەلى كەڭەستە رەسپۋبليكاداعى جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن «قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي» باسقارما توراعاسى شولپان باستاۋباەۆا سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردى ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىمەن, القاپتاعى اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارىمەن, اوك سالا­سىن­­داعى يننوۆاتسيالىق ازىرلە­مە­لەر­مەن تانىستىردى.

شولپان ورازقىزىنىڭ ايتۋىنشا, عزي عالىمدارى اۋىل شارۋا­شىلىعى وسىمدىكتەرىنىڭ 500-دەن استام سورت پەن بۋدانىن ءوسىرىپ شىعارعان, ولاردىڭ ىشىندە قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 203 سورت پەن بۋداندى پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, 31 – كۇزدىك بيداي جانە تريتيكالە, 34 – جەمشوپ, كوپجىلدىق شوپتەر, 31 – جۇگەرى, 31 – جازدىق بيداي, 24 – مايلى داقىلدار, 18 – ارپا, 14 – س ۇلى, 8 – بۇرشاق داقىلدارى, 8 – قانت قىزىلشاسى, 4 كۇرىش بۋدانى بار. تاياۋ شەتەلدەردە وندىرىستە 42 سورتتى پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ولار قازاقستان مەن تمد ەلدە­رىندە شامامەن 3,0 ملن گەكتار جەردى الىپ جاتىر.

ءىس-شارا اياسىندا كورنەكتى عالىمدار, بيزنەس, ءوندىرىس وكىل­دە­رى جانە مەملەكەتتىك قۇرى­لىم­داردىڭ جەتەكشىلەرى عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىندا قۋات­تى سەرىكتەستىك قۇرۋ تۋرالى ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, يننو­ۆا­تسيالىق جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى قولداۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى دامىتۋ بويىنشا باياندامالارىن ۇسىندى.

سونداي-اق سەمينار-كەڭەس­كە قاتىسۋشى ماماندار عالىم­دار­دىڭ جاساعان كليماتقا ءتوزىمدى وتان­دىق سۇرىپتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە اگرارلىق سالا ماماندارى جۇدىرىقتاي جۇمىلا جۇمىس جاساۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.

عالىمدار «ەگىنجاي كۇنى» سەمي­نار-كەڭەسى جالپى اۋىل شارۋا­­شىلىعى داقىلدارىنىڭ جوعارى سىنىپتى تۇقىمدارىمەن ءوندى­­­رىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن­ ەكونوميكانىڭ اگرار­لىق­­ سەكتو­رى­نىڭ تۇقىم شارۋا­شى­­لىعى سالا­سىنىڭ عىلى­مي­ نەگىز­دە­رىن­ جەتىل­دىرۋ, نورما­تيۆ­تىك-ادىس­تە­مە­لىك جانە زاڭنا­ما­لىق بازاسىن ۇيلەس­­تىرۋ پەرسپەك­تي­ۆا­لارىن شەشۋگە باستاماشى­ بول­عانىن اتاپ ءوتتى جانە ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلارعا العىس ءبىلدىردى.