جۋىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعانى بەلگىلى. «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ» باستى نىشاندارىنىڭ بىرىنە بالانعان بۇل زاڭنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ ول قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ شەتكە شىعارىلعان جانە ەل ىشىندەگى زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردىڭ قايتارىلۋى مەن ونىڭ حالىق يگىلىگىنە ورنىمەن جۇمسالۋىن كىم قاداعالايدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا ءماجىلىس دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ جاۋاپ بەردى.
– ماگەررام مامەد ۇلى, جۋىردا قابىلدانعان زاڭدى دايىنداۋ جۇمىستارىنا ءسىز بەلسەنە ارالاسقان ادامداردىڭ ءبىرىسىز. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, پارلامەنتتە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتتىڭىز. زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭدى دايىنداۋ بارىسىندا بەس بىردەي زاڭ جوباسى قارالعان بولاتىن. ونىڭ تورتەۋى ماجىلىستە تالقىلاندى. سونىڭ ىشىندە, ءوزىڭىز ايتقانداي, مەن ەكى زاڭ جوباسىن تالقىعا سالعان ەكى جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتتىم.
قولدى بولعان قىرۋار قارجى مەن م ۇلىكتى تاۋىپ, مەملەكەتكە قايتارۋ وڭاي جۇمىس ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان اتالعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا كوپ تەر توگۋگە تۋرا كەلدى. كۇنىنە تۇسكە دەيىن جانە تۇستەن كەيىن بىرنەشە ساعات وتىرعان كەزىمىز بولدى. زاڭ جوبالارىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن تالقىعا سالىپ جۇمىس ىستەدىك. ويتكەنى ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن. ونىڭ ارتىندا تاريحي ادىلەتتىلىك, كەرەك دەسەڭىز حالىقتىڭ تاعدىرى جاتىر.تالقىلاۋ اياسىندا ءبىز اكىمشىلىك, اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك, كاسىپكەرلىك, قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستەردى, بيۋدجەت, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى, ۇلتتىق بانك تۋرالى كوپتەگەن زاڭداردى نازارعا الا وتىرىپ, اتقارىلاتىن شارالاردىڭ زاڭناما اياسىنا ساي بولۋى ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزدىك. ناقتىراق ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ ءۇشىن زاڭدىق تۇرعىدا قولايلى جاعداي مەن ولاردى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن جاساۋعا باعىتتالدى. ءبىز بۇل تاپسىرمانى تولىققاندى ورىنداي الدىق دەپ ويلايمىن.
– جاڭا زاڭنىڭ ەلىمىزگە قانداي پايدالى تۇستارى مەن ارتىقشىلىقتارى بار؟
– ەڭ بىرىنشىدەن, ول زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ تەتىكتەرى مەن جولدارىن اشىپ بەردى. ءبىز وسى قۇجات اياسىندا نازارعا الىناتىن ادامدار مەن سۋبەكتىلەردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتتىك. ولاردىڭ قاتارىندا بۇرىن جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمداردى يەلەنگەندەر مەن قازىر دە يەمدەنىپ جۇرگەندەر, ودان بولەك, بيلىككە جاقىن, قولىندا لاۋازىمدىق قۋاتى بار ادامدار, اتاپ ايتقاندا, ءىرى كاسىپكەرلەر, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كاسىپورىنداردىڭ جەتەكشىلەرى, اففيلياتسيالانعان تۇلعالار, ت.ب. بار. وسى اففيلياتسيالانعان تۇلعالار ساناتىندا وزدەرى كوزگە كورىنبەسە دە, بەلگىلى ءبىر بيزنەستىڭ ارتىندا تۇرعان جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, بيلىككە جاقىن جۇرگەن ادامدار قاتارى دا ەندى قالتارىستا قالمايتىن بولدى. مىنە, زاڭنىڭ باستى ارتىقشىلىعى وسىندا.
ەكىنشىدەن, بۇل قۇجات اكتيۆتەردى زاڭسىز قولدى قىلۋ جولدارى مەن وعان قولايلى جاعدايلاردىڭ جولىن كەسەدى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە بۇل زاڭنىڭ ادىلەتسىز بايۋعا جانە اكتيۆتەردى زاڭسىز شىعارۋعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن شارتتاردى جويۋعا باعىتتالاتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
ۇشىنشىدەن, زاڭ الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرەدى. ونىڭ ءمانى مىنادا: بۇدان بىلاي مەملەكەت ەشكىمنىڭ حالىققا تيەسىلى دۇنيەلەردى ۇرلاۋىنا جانە زاڭسىز پايدالانۋىنا جول بەرمەيدى.
– شەتەلدەگى اكتيۆتەر اقشا تۇرىندە قايتارىلا ما الدە م ۇلىك تۇرىندە مە؟
– ەكەۋى دە بار. ايتا كەتەيىك, زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەر تەك شەتەلدە ەمەس, ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىندە دە بار. قابىلدانعان زاڭ سولاردىڭ بارىنە قاتىستى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. اقشا تۇرىندە قايتارىلعان اكتيۆتەر قارجى مينيسترلىگى قازىناشىلىق كوميتەتىنىڭ ارنايى اشىلعان شوتىنا اۋدارىلادى. ال جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر مەملەكەتكە قايتارىلعان سوڭ ساتىلىمعا شىعارىلىپ, ودان تۇسكەن قاراجات دا جوعارىداعى شوتقا تۇسەدى.
– ودان ءارى بۇل قاراجات حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالادى دەپ ەستىدىك. وسىنى تاراتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– ءيا, بۇل قاراجاتتار الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ادامداردى قولداۋعا, الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋعا جۇمسالادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە: «بۇل قارجىنى جوعارى تەحنولوگيالى ءوندىرىس ورىندارىن اشۋعا, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار سالۋعا, الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا پايدالانۋ كەرەك. جاقىن ارادا اۋقاتتى كاسىپكەرلەر حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن جانداندىرادى دەپ ويلايمىن», – دەگەن بولاتىن. شىن مانىندە, ءاۋ باستا مۇنىڭ ءبارى دە حالىقتىڭ يگىلىگىنە ارنالعان دۇنيەلەر ەدى عوي. بىراق كولدەنەڭ كوك اتتىلار كيلىگىپ, ءوز قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, زاڭسىز يەمدەنىپ كەتتى. ەندى سول دۇنيە-م ۇلىكتىڭ ءبارى ءوزىنىڭ ءتيىستى ماقساتىنا جۇمسالماق. الەۋمەتتىك ادىلدىك دەپ وتىرعانىمىز دا سول. بۇدان بولەك, اۋىلدىق جەردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ, مونوقالالاردىڭ دامۋىنا دا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوزىڭىز ايتقانداي, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالماق.
– جاقسى. تالان-تاراجعا سالىنعان مەملەكەتتىڭ دۇنيە-بايلىعى قايتارىلدى دەلىك. ونى ءارى قاراي كىم باقىلايدى؟ قايتىپ كەلگەن قارجى تاعى دا بىرەۋلەردىڭ قالتاسىندا كەتپەي مە؟
– جالپى, بۇل جۇمىستاردى ارنايى ۋاكىلەتتى ورگان – پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوسى باقىلاۋعا الادى. ول زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى ىزدەۋ, دالەلدەۋ, مونيتورينگىلەۋ, تالداۋ جۇمىستارىمەن تىكەلەي اينالىسادى. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ۆەدوسمستۆوارالىق بايلانىستاردى جۇزەگە اسىرادى جانە شەتەلدەگى اكتيۆتەردى ىزدەۋ بويىنشا حالىقارالىق قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق ورناتادى.
وسى جەردە ايتا كەتەيىن, اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋدىڭ ەكى جولى قاراستىرىلعان: ءوز ەركىمەن جانە ءماجبۇرلى تۇردە قايتارۋ. حالىق يگىلىگىنە باعىشتالعان مەملەكەتتىڭ بايلىعىن زاڭسىز قولدى قىلعان ادامدار وزدەرىنىڭ اعاتتىعىن ءتۇسىنىپ, اقىلعا كەلىپ, داۋ-داماي شىعارماي-اق ءوز ەرىكتەرىمەن قايتارادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ال مەملەكەتكە قايتقان قاراجات پەن دۇنيە-م ۇلىكتىڭ ءتيىستى ورنىنا جۇمسالۋىن جاڭادان قۇرىلاتىن ارنايى كوميسسيا باقىلاۋعا الاتىن بولادى. ونىڭ قۇرامىنا قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كىرمەك. جوعارىدا اتاپ وتكەن ارنايى شوتقا تۇسەتىن ءاربىر تيىننىڭ قايدا جۇمسالاتىنىن وسى ادامدار قاتاڭ قاداعالاۋىندا ۇستايدى. سوندىقتان مەملەكەت قارجىسى قايتادان بىرەۋلەردىڭ قالتاسىنا كەتپەي مە دەپ الاڭداۋعا ەش نەگىز جوق.
– ءسىز بۇعان دەيىن ءبىر سوزىڭىزدە ازاماتتىق تاركىلەۋ تەتىگى قولدانىسقا ەنەتىنى تۋرالى ايتتىڭىز. ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ءيا, قابىلدانىپ وتىرعان زاڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – «ازاماتتىق تاركىلەۋ» دەپ اتالاتىن جاڭا ينستيتۋتتى قولدانىسقا ەنگىزۋى. ايتا كەتەيىك, ازاماتتىق تاركىلەۋ قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك تاركىلەۋدىڭ ورنىن الماستىرمايدى, سولارمەن قاتار جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
ازاماتتىق تاركىلەۋدىڭ قىلمىستىق تاركىلەۋدەن ارتىقشىلىعى – ونىڭ جەدەلدىگىندە جانە تيىمدىلىگىندە. مىسالى, قىلمىستىق تاركىلەۋ ۇزاق ۇدەرىستەن تۇرادى. ايىپتاۋ تاراپى م ۇلىكتىڭ زاڭسىز الىنعانىن دالەلدەۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ونىڭ مەرزىمى شەكتەۋلى. ياعني بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن قىلمىستىق تاركىلەۋ جۇرگىزىلمەيدى. ۇشىنشىدەن, ول جەردە «كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى» دا بار.
ال ازاماتتىق تاركىلەۋدە كەرىسىنشە, مەملەكەت مۇلكىن زاڭسىز يەمدەنگەندەردىڭ تىزىلىمىنە ەنگەن ءاربىر سۋبەكت ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دەلەلدەپ شىعۋى كەرەك. كورىپ وتىرعانىڭىزداي, بۇل جەردە مەملەكەت ءسىزدى كىنالامايدى, تەك جاي عانا كۇدىكتىلەر تىزىلىمىنە ەنگىزىپ قويادى. ءارى قاراي ءسىز ءوزىڭىزدىڭ كىناسىزدىگىڭىزدى, ياعني م ۇلىكتى زاڭدى جولمەن يەمدەنگەنىڭىزدى دالەلدەۋىڭىز كەرەك. دالەلدەي الساڭىز جاقسى, ال دالەلدەي الماساڭىز, مەملەكەتكە قايتاراسىز.
ازاماتتىق تاركىلەۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ونىڭ «مەرزىمى ءوتىپ كەتۋ» سيپاتى جوق. بەلگىلى ءبىر شەنەۋنىك نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ م ۇلىكتى يەمدەنگەنىنە قانشا جىل ۋاقىت وتسە دە, ەگەر ول كۇدىككە ىلىنسە, ءوزىنىڭ زاڭدى جولمەن العانىن دالەلدەۋى كەرەك بولادى.
بۇل تاجىريبە قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەردە قولدانىستا. ول ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ تە كەلەدى. ويتكەنى قازىر بىزدە عانا ەمەس, الەمنىڭ بارلىق ەلىندە سىبايلاس جەمقورلىق, مەملەكەت مۇلكىن زاڭسىز يەمدەنۋ پروبلەماسى وتە وزەكتى.
– سوڭعى سۇراق: الداعى ۋاقىتتا قولىندا «قۋاتى بار» جوعارى شەندىلەر مەملەكەت مۇلكىن تاعى دا زاڭسىز يەمدەنىپ كەتپەۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– جاڭا زاڭدا وسىنداي جاعدايلاردى بولدىرماۋدىڭ جولدارى تولىققاندى قاراستىرىلعان. سوندىقتان بولاشاقتا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن المايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»