كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس – ءبىر كۇندىك شارۋا ەمەس. ول – كۇننەن-كۇنگە اياسى كەڭەيىپ كەلە جاتقان ءارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن جۇمىس باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن قۇقىققا قارسى ارەكەتتەردىڭ تۇرلەرى كوبەيۋمەن قاتار, قاقپانىنا ءتۇسىپ جاتقان قۇرباندار سانى دا ازايماي تۇر. وسى ورايدا ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى جاندوس سۇيىنبايمەن اڭگىمەلەسىپ, وسى سالادا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەن وزگەرىستەر جايلى سۇراعان ەدىك.
– جاندوس تالعات ۇلى, كەيىنگى جىلدارى كيبەرقىلمىستار, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق ارەكەتتەرى قانشالىقتى كوبەيدى؟
– بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەمدە, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە دە كيبەرقىلمىستاردىڭ سانى مەن ءتۇرى كوپ. ونىڭ ەڭ كەڭ تارالعان جانە قاۋىپتى ءتۇرى – ەلەكتروندىق ۇرلىق, ياعني ينتەرنەت الاياقتىق. 2017 جىلدان بەرى كەيىنگى 6 جىلدا وسىنداي قىلمىستاردىڭ سانى 10 ەسەگە, ياعني جىلىنا 2 مىڭنان 20 مىڭ وقيعاعا دەيىن ءوستى. بۇل بارلىق تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ 15%-ن قۇرايدى.
ناقتىراق ايتار بولساق, 2017 جىلى 2046 قىلمىس تىركەلگەن بولسا, وتكەن جىلى 20 444-كە جەتتى. بيىلعى 5 ايدا ەلىمىزدە 7 823 كيبەرقىلمىس جاسالعان. سالدارىنان ەل تۇرعىندارىنا كەلتىرىلگەن زالال ميللياردتاعان تەڭگەمەن ەسەپتەلەدى. تەك بيىلدىڭ وزىندە ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنەن ازاماتتارىمىزدىڭ قالتاسىنان 4,8 ملرد تەڭگە جىمقىرىلعان. ال سوڭعى 5 جىلدا ينتەرنەت كەزگەن الاياقتار 45,5 ملرد تەڭگەنى زاڭسىز جولمەن قالتاعا باستى. بۇل شامامەن 100 ملن دوللاردى قۇرايدى.
– ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان وسى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالىپ جاتىر؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ءمينيسترى, پوليتسيا گەنەرال-پولكوۆنيگى مارات احمەتجانوۆتىڭ باستاماسىمەن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلىسىمىمەن 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان قوعاممەن سەرىكتەستىكتە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. ول تۋرالى سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدە دە جازىلعان بولاتىن. ونى ىسكە اسىرۋ اياسىندا حالىقارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە قۇزىرەتتەردى دامىتۋ جونىندەگى شارالاردى كوزدەيتىن «كيبەرقىلمىسقا ءتيىمدى قارسى ءىس-قيمىل» اتتى جەكە ءبولىم قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, ءىىم كيبەرقىلمىسقا, ونىڭ ىشىندە تەلەفون جانە ينتەرنەت الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۆەدومستۆولىق باعدارلامانى ازىرلەپ, ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل قۇجات 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جانە كەڭ اۋقىمداعى ءىس-شارالاردى قامتيدى.
بۇدان بولەك, ءىىم مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ اۋىسىمدىق نومىرلەرىنەن جاسالاتىن حالىقارالىق قوڭىراۋلاردى بۇعاتتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزدى. بۇدان بىلاي مۇنداي قوڭىراۋلار دەرەۋ انىقتالىپ, بۇعاتتالادى. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى 5 ايدىڭ ىشىندە الاياقتار تاراپىنان ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا شالىنعان 17 ميلليوننان استام جالعان قوڭىراۋعا توسقاۋىل قويىلدى. بيىل بۇل كورسەتكىشتىڭ وسكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال وتكەن جىلى 19 ميلليون قوڭىراۋ بۇعاتتالعان بولاتىن.
– سوندا الاياقتار 19 ميلليون حالقىمىزدىڭ بارىنە قوڭىراۋ شالىپ شىققان دەۋگە دە بولادى ەكەن. وسى ورايدا بانك قىزمەتكەرى بولىپ حابارلاساتىن شەتەلدىكتەردىڭ كوبى ۋكراين ازاماتتارى دەگەندى ەستيمىز. بۇل قانشالىقتى راس؟
– ءيا, ۋكراينا تاراپىنان كوپ قوڭىراۋ شالىنادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ينتەرنەت الاياقتىق ارقىلى اقشا جىمقىرۋمەن اينالىساتىن 5 ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپ انىقتالىپ, جولى كەسىلدى. ماسەلەن, جەلتوقسان ايىندا ءبىزدىڭ ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ۋكرايناعا قىزمەتتىك ىسساپارعا بارىپ, دنەپروپەتروۆسك وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ۋكراينا پوليتسياسىمەن بىرلەسىپ ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, تەلەفون ارقىلى الاياقتىقپەن اينالىسقان, قۇرامىندا 32 ۋكراينا ازاماتى بار قىلمىستىق توپتى قولعا ءتۇسىردى. ولار كولل-ورتالىق ۇيىمداستىرىپ, بانك قىزمەتكەرى بولىپ تەك وتانداستارىمىزعا عانا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارىنا حابارلاسۋ ارقىلى قاراجاتتارىن جىمقىرىپ وتىرعان. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەل تۇرعىندارىنان 18 ملرد تەڭگەدەن استام اقشانى الاياقتىق جولمەن شەكارا اسىرعان.
بۇدان بولەك, الماتى قالاسى پد كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ينتەرنەت الاياقتارىنىڭ تاعى ءبىر كولل-ورتالىعىن انىقتاپ, گرۋزيا رەسپۋبليكاسىنىڭ 24 ازاماتىنان تۇراتىن توپتى قۇرىقتادى.
ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستارىن جاساۋدا ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى دا شەتەلدىك «ارىپتەستەرىنەن» قالىسپاي تۇر. ماسەلەن, استانا قالاسىندا كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستارىن جاسادى دەگەن كۇدىكپەن ەكىباستۇز قالاسىنىڭ تۇرعىنىن ۇستادى. ول Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ارنايى پاراقشا اشىپ, تومەن باعامەن تون ساتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋ جاريالاعان. قاراپايىم حالىق جالعان «ساۋداگەرلەرگە» سەنىپ قالىپ, تاۋاردى قولىنا الماي تۇرىپ, اقشالارىن اۋدارىپ جاتاتىنى بەلگىلى. بۇل قىلمىسكەر دە وسىنداي جولمەن 4,2 ميلليون تەڭگەنى قالتاعا باسقان.
جوعارىداعى وقيعالارعا قاراپ ءبىز ينتەرنەتتەگى الاياقتىق قىلمىستارى شەكارا تالعامايتىنىن, ياعني قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەرىن جاساۋ اۋقىمى تىم كەڭەيگەنىن كورىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى دە ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ ءۇشىن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ كومپيۋتەرلىك قىلمىستار تۋرالى كونۆەنتسياسىنا (بۋداپەشت كونۆەنتسياسى) قوسىلۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, بيىل ءساۋىر ايىندا اتالعان قۇجاتقا قوسىلۋعا شاقىرۋ الدىق.
– قازىر ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى جانىنان كيبەرپول دەپ اتالاتىن بولىنىستەر اشىلىپ, جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ونىڭ ماقسات-مىندەتتەرى قانداي؟
– ءىىم-ءنىڭ جەدەل كريميناليستيكا دەپارتامەنتى قۇرامىندا تسيفرلىق كريميناليستيكالىق زەرتحانا اشىلعان بولاتىن. كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى وسى زەرتحانامەن تىكەلەي بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. ودان بولەك, استانا, الماتى, قاراعاندى جانە تۇركىستان قالالارىندا «كيبەرپول» اتتى قاناتقاقتى جوبالار اشىلىپ, جۇمىسىن باستاپ جاتىر. مۇنداي ورتالىقتار جاقىن ارادا باسقا وبلىستاردىڭ بارىندە دە اشىلادى. بۇل جەدەل توپتىڭ ەرەكشەلىگى – ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيدى.
بۇرىن ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىسى بويىنشا ادامداردان ارىز تۇسكەننەن كەيىن, ونىڭ ورىندالۋى ءبىراز ۋاقىتتى الاتىن. ەندى مۇنداي ارىزداردى كيبەرپول ءبىر تەرەزە ارقىلى قابىلدايدى دا, تەز ارادا جۇمىستى باستايدى. ماسەلەن, ول جەردە 3 قىزمەتكەر وتىرادى: ايماقتىق پد جەدەل كريميناليستيكا باسقارماسىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرى, تەرگەۋشى جانە جەدەل ۋاكىل جۇمىس ىستەيدى. ۇشەۋى بىرلەسىپ, تۇسكەن ارىزدار بويىنشا شەتەلدىك جانە وتاندىق باعدارلامالىق جۇيەلەر ارقىلى قىلمىسكەردى تەز تابۋ ءۇشىن جەدەل ارەكەت ەتەدى.
كيبەرپول – تەرگەۋ امالدارىنىڭ جاڭا ءتاسىلى. وسىنىڭ ارقاسىندا كيبەرقىلمىستار بويىنشا تەرگەۋ مەرزىمى 20-30 كۇننەن 3-4 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. سونداي-اق بۇل جوباعا وتاندىق IT-كومپانيالار دا (كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعى, سەۆەنحيلس) ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر, ولار الىنعان تەحنيكانى زەرتتەۋگە, سونداي-اق تسيفرلىق دالەلدەمەلەردى ىزدەۋگە جانە وڭدەۋگە كومەكتەسەدى. بۇدان بولەك, جوبا شەڭبەرىندە بىرقاتار ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكپەن جانە كريپتوپلاتفورمامەن شوتتاردان اقشا ۇرلاۋ فاكتىلەرىنە جەدەل ارەكەت ەتۋ, جابىرلەنۋشىلەردىڭ ترانزيت ءۇشىن پايدالانىلاتىن اقشالاردىڭ شوتتارىن دەرەۋ بۇعاتتاۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاسالدى.
– ينتەرنەت جاعالاعان الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن وتانداستارىمىزعا قانداي كەڭەس ايتاسىز؟
– بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى – قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋ. وسى ماقساتتا ءبىز ۇنەمى اقپاراتتىق حابارلامالار تاراتىپ كەلەمىز. بيىلدىڭ وزىندە باق-تا پروفيلاكتيكالىق سيپاتتاعى 6 مىڭنان استام ماتەريال جاريالاندى. سونىمەن بىرگە, بايلانىس وپەراتورلارىمەن فرود-قوڭىراۋلارعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالدى. «كولەسا», «كرىشا» حابارلاندىرۋ سايتتارىمەن جانە تساركا IT-كومپانياسىمەن (كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعى) كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن, تەكسەرىلگەن جارناما سايتتارىن پايدالانۋ; ەكىنشىدەن, تاۋاردى العاننان كەيىن عانا تولەم جاساۋ; ۇشىنشىدەن, تاۋاردىڭ بار ەكەنىنە الدىن الا كوز جەتكىزۋ قاجەت. مىسالى, بەينە قوڭىراۋ ارقىلى حابارلاسىپ, تاۋاردى ءوز كوزىڭمەن كورۋىڭ كەرەك.
سونىمەن قاتار قاراپايىم قاۋىپسىزدىك امالدارىن ساقتاۋ ارقىلى ءوزىڭىزدى الاياقتاردىڭ الداۋىنان قورعاي الاسىز. اتاپ ايتقاندا, ەشكىمگە ءوزىڭىزدىڭ دەربەس دەرەكتەرىڭىزدى, ابونەنتتىك ءنومىرىڭىزدى, بانك كارتالارىن جانە ولاردىڭ دەرەكتەمەلەرىن بەرمەۋ; تەلەفونىڭىزعا كەز كەلگەن جەردەن كوشىرىلگەن باعدارلامالاردى ورناتپاۋ; تەك «App stor» جانە «Play Market» رەسمي كوزدەرىنەن قوسىمشالاردى پايدالانۋ; بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرى بولىپ حابارلاسقان ادامنىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداماۋ; كۇماندى مامىلەلەر بويىنشا اۋدارىمداردى جۇزەگە اسىرماۋ; بانك قوسىمشاسىنا كىرەتىن پارولدەردى ۇنەمى وزگەرتىپ وتىرۋ ارقىلى دا اياق استىنان تونەتىن بالە-جالادان ساقتانا الاسىزدار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»