جاھاندىق تەرروريزم يندەكسى

تەرروريزم – الەمدىك سايا­سات­تىڭ­ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ما­ڭىزدى تاقىرىپتىڭ ءبىرى.­ دەگەنمەن 2022 جىلى لاڭ­­كەستىك سالدارىنان قازا بول­عان­ ادام سانى 2021 جىلعى كور­سەت­كىشپەن سالىستىرعاندا 9 پا­يىز­عا,­ ياعني 6 701 ادامعا ازايدى. بۇل­ 2015 جىلعى ەڭ جوعارعى كور­سەت­كىش­تەن 38 پايىزعا تومەن. سول جىلى تەررورلىق اكتى سالدارىنان 10 مىڭنان ادام قازا تاپقان بولاتىن. ادامداردىڭ قازاعا ۇشىراۋىنىڭ ازايۋى تەررورلىق اكتىلەردىڭ 28%-عا كەمۋىنە بايلانىستى. ماسەلەن, لاڭكەستىك ارەكەتتەر سانى 2021 جىلى 5 463-تەن 2022 جىلى 3 955-كە دەيىن تومەندەگەن.

الەمدە 2007-2022 جىلدار ارالىعىندا تەرروريزم سالدارىنان 137 009 ادام قازا بولعان. 2022 جىلى 42 مەملەكەتتە كەمى 1 ادامنىڭ لاڭكەستىڭ قولىنان قازا­­ تابۋ فاكتىسى تىركەلگەن. ياعني يندەكستە قامتىلعان 163 مەملەكەتتىڭ 121-ىندە (ونىڭ­ ىشىندە قازاقستان دا بار) تەر­رور­لىق اكتى كەزىندە ەشبىر ادام قازا بولماعان نەمەسە بۇل ەلدەردە مۇلدە تەرراكت بولماعان. بۇل – لاڭكەستىك ارەكەتتەر تۋرا­­لى دەرەك جينالا باستاعان 2007 جىلدان بەرگى ەڭ تومەن كور­سەتكىشتەردىڭ ءبىرى.

تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا (تشسا) – 2012-2022 جىلدار ارالىعىندا ەڭ كوپ تەر­رورلىق اكتى جاسالعان اي­ماقتار. سوڭعى التى جىلدا وسى كەڭىس­تىكتە تەرروريزم دەڭگەيى تو­مەندەگەن. 2016 جىلى جا­ھان­داعى تەرروريزمنىڭ 57 پايى­زى­ تشسا ايماعىندا وتسە, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 12 پا­يىز­عا­ تومەندەدى.

رەسەي جانە ەۋرازيا وڭىرىندە 2022 جىلى 6 تەررورلىق شا­بۋىل­دان 2 ادام قازا تاپقان. ال 2021 جىلى 1 لاڭكەستىك اكتىدەن 2 ادام قايتىس بولعان ەدى. دەگەنمەن وڭىردە ءولىم سانى ازايىپ كەلەدى. 2010 جىلى تەررورلىق ارەكەت قۇربانى 323 ادامعا جەتىپ, قازىرگە دەيىن ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش بولىپ تۇر. وڭىرگە جاتاتىن 12 ەلدىڭ 8-ىنە 2022 جىلى 0.000 ۇپاي بەرىلدى, بۇل سوڭعى 5 جىلدا وسى ەلدەردە بىردە-ءبىر تەررورلىق اكتى تىركەلمەگەنىن كورسەتەدى.

باتىس الەمىن (دامىعان ەۋرو­­پا ەلدەرى جانە كانادا مەن اۋس­­تراليا) ەسەپكە الماعاندا تەر­­رورلىق اكتى سالدارىنان قازا تاپقانداردىڭ 98 پايى­زى قارۋلى قاقتىعىس ءوتىپ جاتقان ايماقتاردا تىركەلگەن. سول سەبەپتى زەرتتەۋ­دە باتىستا بولعان تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ سەبەبىن نەگىزگى ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرعان. ولار: يدەو­لو­گيا­لىق, سەپاراتيستىك جانە ءدىني تەر­روريزم.

باتىستا 2007-2022 جىلدارى بولعان تەررورلىق اكتى سالدارىنان قازا تاپقانداردىڭ شامامەن جارتىسى ءدىن, 31 پا­يى­زى يدەولوگياعا بايلانىس­تى بولعانى ايتىلادى. سوڭعى 5 جىل­داعى تەررورلىق اكتىلەردە يدەولوگيانىڭ ىقپالى ارتقان.

قورىتىندىلاي كەلە الەم­دە تەرروريزم دەڭگەيى تومەن­دەۋ­ ءۇردىسىن بايقاۋعا بولادى.­ اسىرەسە كەيىنگى بىرنەشە جىل­ بويى «قىزىل نۇكتەگە» اينال­عان­ تاياۋ شىعىس ايماعىنىڭ بەي­بىتشىلىككە ءبىر تابان جا­قىن­داعانىن كورە الامىز. تەر­رور­لىق­ اكتىلەر ورىن العان ەلدەر سانى دا, ودان قازا تاپقاندار دا ازايعان.

سۇيىندىك قابىل,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى