ەلىمىزدەگى ەڭ كوپ رەفورمالانعان سالا – ءبىلىم. الايدا وسىناۋ كوپ رەفورمانىڭ بىردە-ءبىرى سالاعا وڭ سەرپىن بەرگەن جوق. نەگە؟ سەبەبى كوپ.
بيلىك – ۋاقىتشا, ءبىلىم – ماڭگىلىك
بىرىنشىدەن, بۇل رەفورمالاردان مۇعالىمدەر قاۋىمى تىس قالدى. ولاردان ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان جوبا-باعدارلامالار تۋرالى اقىل-كەڭەس سۇراۋ بىلاي تۇرسىن, مۇعالىمدەردىڭ رەفورما تۋرالى ايتقان قاراپايىم پىكىرىن ەشكىم قاپەرگە العان جوق. ەكىنشىدەن, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلىپ, ساراپتالماعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگىمىزدى ەشكىم ەسەپتەپ, سارالامادى. ۇشىنشىدەن, رەفورمانى جۇزەگە اسىراتىن ەڭ باستى تۇلعا – مۇعالىمنىڭ دە, وقۋشىنىڭ دا ۇلتتىق مەنتاليتەتى مەن پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەدى. تورتىنشىدەن, جاڭانىڭ كوزى سانالاتىن رەفورمالار وقۋشىعا ءبىلىم بەرۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە قالىپتاسقان وقۋ جۇيەسىنەن الدەقايدا تومەن ەدى.
وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن قابىلدانعان «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلامالىق تۇعىرناماسىندا: «...وقۋ جولى ءوز الدىنا اۆتونوميا تۇرىندە بولۋى, ۇكىمەت وقۋ ىسىنە كىرىسپەۋى كەرەك», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ ءتۇپ ماعىناسىن زەرتتەپ, سارالاعان ەشكىم جوق. شىندىعىندا, ءبىلىم-عىلىمدى باسقارۋ اتقارۋشى بيلىكتەن تىس تۇرۋعا ءتيىس. سەبەبى كەز كەلگەن اتقارۋشى بيلىك – ۋاقىتشا. ال ۇلتتىڭ وركەنيەتكە جەتۋ جولى مەن دامۋ ستراتەگياسىن ايقىندايتىن ءبىلىم-عىلىم – ماڭگىلىك. ۋاقىتشا بيلىك ارقىلى ءبىلىم-عىلىمنىڭ ماڭگىلىك جولىن باسقارۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي ءبىلىم-عىلىمدى دامىتۋدىڭ جان-جاقتى جەتىلگەن, تۇراقتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. وركەنيەت بيىگىنە جەتكىسى كەلگەن كەز كەلگەن مەملەكەت ءبىلىم-عىلىمنىڭ وركەندەۋىنە جاعداي جاساي وتىرىپ, وسكەلەڭ جاس ۇرپاق ساناسىنا ءبىلىم نەگىزىن قالاۋعا مىندەتتى. ال ءبىلىم نەگىزى – مەكتەپتە قالانادى.
ال ەلىمىزدە جاسالعان ءبىلىم رەفورمالارىندا ءبارى كەرىسىنشە بولدى. بۇل رەفورمالار بىزدەگى قالىپتاسقان وقۋ جۇيەسىنىڭ دە, سول جۇيە بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ دا بىلىمگە دەگەن پسيحولوگيالىق كوزقاراسىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. سەبەبى باتىستىق وقۋ جۇيەسىنەن تالعامسىز كوشىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنا كۇشپەن ەنگىزىلگەن بۇل رەفورمالاردىڭ وزەگىندە جۇيەلى ءبىلىم نەگىزى جوق ەدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنا ءوزىن قورشاعان سىرتقى قوعامدىق ورتانى تانىستىرا وتىرىپ, وزىندىك تۇلعالىق كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بەرىلەتىن بىلىمدە ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەسكەرىلۋى كەرەك ءارى ۇدەرىس جۇيەلى نەگىزدە بولۋى كەرەك. رەفورمالاردىڭ بىردە-ءبىرى وسى قاراپايىم قاعيدانى ەسكەرمەدى. رەفورمالار ارقىلى جۇيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم سالدارىنان جەكە تۇلعالىق كوزقاراسى قالىپتاسپاعان, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى تومەن ەنجار ۇرپاق ءوسىپ-ءوندى.
ء«بىر مەملەكەتتى باسىپ الۋ ءۇشىن وعان سوعىس اشىپ, اتوم بومباسىن تاستاپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ول ءۇشىن سول ەلدىڭ ءبىلىم جۇيەسىن تاس-تالقان ەتسەڭ بولدى», دەگەن ۇستانىمداعى شەتەلدىك ديۆەرسيالىق كۇشتەر ءبىر ادامعا تابىنىپ, جەمقورلىق جايلاعان ءبىزدىڭ اۆتوريتارلىق جۇيەدەگى پاراقور شەنەۋنىكتەردى پارامەن ساتىپ الىپ, «قاراەۆ تەحنولوگياسى», «كەمبريدجدىك وقۋ ءادىسى», «جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى» اتتى ءبىلىم رەفورمالارى ارقىلى ەلىمىزدىڭ قالىپتاسقان ءبىلىم جۇيەسىن تاس-تالقان ەتىپ, ۇلت بولاشاعىن جويىپ, تاۋەلسىزىگىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ جاتقانداي بولىپ كورىنەدى ماعان. راس, «ۇلت بولاشاعى», «مەملەكەتتىك مۇددە» دەگەن ۇعىمنىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن كەيبىر جەمقور شەنەۋنىكتەردەن ءبارىن دە كۇتۋگە بولادى. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جاس ۇرپاقتىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىندا جەتەكشى كۇشكە يە, ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق كودىمىزدىڭ نەگىزى – «قازاقستان تاريحى» مەن «قازاق ادەبيەتى» ءپانىن جۇيەلەپ, عىلىمي نەگىزدە وقىتپايتىن, «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ گرامماتيكاسىن جۇيەلى تۇردە تەرەڭدەتە مەڭگەرتىپ, بۇل پاننەن ديكتانت جازدىرمايتىن, «دۇرىس ەمەس» دەپ وقۋشىنىڭ قاتەسىن تۇزەۋگە بولمايتىن, وقۋشىعا ويىن جازباشا تۇردە ساۋاتتى جەتكىزۋگە ۇيرەتپەيتىن «رەفورمالار» جوعارىدا ايتقان ويىمىزدىڭ انىق ايعاعى ەمەس پە!؟
انىعىنا كەلسەك, وزىمىزدەن دە بار. نەگىزىندە, ءبىزدىڭ قوعام – اۆتوريتارلى جۇيەگە بەيىم. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن مەملەكەتتىك جۇيەمىزدى – جالعىز حان, اۋىلدى – اقساقال, توقسان ءتۇرلى ءتۇيىندى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن شەشەتىن جالعىز بي باسقارعان ەلىمىزدىڭ سول كەزەڭدەگى سوت جۇيەسى مەن بارلىق ماسەلەنى ءبىر عانا پارتيا شەشكەن كەيىنگى كەڭەستىك جۇيەدەن ىزدەۋ كەرەك سياقتى. اۆتوريتارلىق جۇيە قانىمىزعا ءسىڭىپ, ەتىمىزدەن ءوتىپ, سۇيەگىمىزگە جەتكەن. قالاي دەسەك تە, بۇگىنگى قازاق قوعامى جالعىز ادام باسقاراتىن اۆتوريتارلى جۇيەگە بەيىم. اۆتوريتارلى جۇيەگە بەيىمدىلىكتىڭ ءبىر جاقسى جەرى – جوعارىدان باستالعان كەز كەلگەن رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي. تومەندەگىلەردىڭ ءوزى جوعارىدان ۇنەمى رەفورمالى جاڭالىق كۇتىپ وتىرادى. سوندىقتان بولۋ كەرەك, جوعارىدان باستالعان ءبىلىم رەفورمالارى قوعام تاراپىنان ەش قارسىلىقسىز قابىلدانىپ جاتتى.
وسىدان 16-17 جىل بۇرىن باستالعان «قاراەۆ تەحنولوگياسى» اتتى «رەفورمانىڭ» العاشقى ء«تىرى ناتيجەلەرى» – «جوعالعان ۇرپاق» اتويلاپ الدىمىزدان شىعا كەلگەندە عانا: «ويباي, مىنالار قايدان پايدا بولدى؟», دەپ ماڭدايى تاسقا تيگەن بەكىرە بالىقتاي «اح» ۇردىق. مىنە, وسى كەزەڭنەن باستاپ ەلىمىزدە ءبىلىم رەفورمالارىنا دەگەن جاپپاي قوعامدىق قارسىلىق پايدا بولدى. تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىن 14 مينيستر باسقارىپتى. ورتا ەسەپپەن العاندا ءار مينيستر جايلى «كرەسلودا» ەكى جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت وتىرىپتى. ءبىر قىزىعى, مينيستر بولعانداردىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنا ءوز رەفورمالارىن «سۇيرەپ الىپ» كەلدى. ولارعا «بۇلارىڭ قالاي؟», دەگەن ءبىر ادام بولمادى. وسىدان كەيىن «ۇلتىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنا قارا نيەتتى ديۆەرسيالىق كۇشتەر جوسپارلى تۇردە شابۋىل جاساپ جاتقان جوق پا؟», دەگەن ويعا قالدىق. ءبىلىم رەفورمالارىنا دا كۇدىكپەن قاراي باستادىق. قازىر بۇل سالانى عاني بەيسەمباەۆ باسقارادى. بىزدىڭشە, حالىقتىڭ قازىرگى مينيستردەن كۇتەرى كوپ. ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى, ارينە.
جوسپار جازۋداعى جۇيەسىزدىك
سوڭعى ءبىلىم رەفورماسى – «جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى» بويىنشا وقۋ جوسپارى «ۇزاقمەرزىمدى جوسپار» جانە «قىسقامەرزىمدى جوسپار» بولىپ ەكىگە بولىنەدى. مينيسترلىك بەكىتكەن وقۋ ستاندارتىنا ساي, ۇزاقمەرزىمدى وقۋ جوسپارىن ساعات سانىنا ىڭعايلاپ, مۇعالىمنىڭ ءوزى تۇزگەنى – قۇپتارلىق ءىس. ال مۇعالىمنىڭ قىسقامەرزىمدى وقۋ جوسپارى پەداگوگيكا عىلىمى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دۇنيە. ايتىپ وتىرعانىڭىز قىسقامەرزىمدى وقۋ جوسپارى بولسا, بۇرىن دا ساباق جوسپارىن جازىپ جۇرگەن مۇعالىمگە ونىڭ نەسى قيىن دەرسىز. قيىندىعى سول, بۇل – بەلگىلى فورمادا وزىندىك فورمۋلامەن جازىلاتىن وقۋ جوسپارى. اۋەلى ساباقتىڭ ماقساتى, ودان ءارى وقۋ ماقساتى, بەلسەندى وقىتۋ ادىستەرى, سارالاۋ ادىستەرى مەن كريتەريالدى باعالاۋ تۇرلەرى جانە ساباقتىڭ ىقپالدى قورىتىندىلارى, قابىلەتىنە قاراي توپقا بولىنگەن وقۋشىلار تاقىرىپتان نە ۇيرەندى... قىسقاسى, قانداي قيمىل جاساپ, نە ىستەدىڭىز ءبارىن-ءبارىن حاتتاپ جازىپ وتىرۋعا مىندەتتىسىز. ءارى بارلىعى دا ءوز كەزەگىمەن بولۋى كەرەك. تۋرا ءبىر كروسسۆورد شەشىپ وتىرعانداي بولاسىز. وسىنداي جاعدايدا جازىلىپ, كومپيۋتەرگە باسىلعان قىسقامەرزىمدى جوسپار 3-4 پاراق جازۋعا اينالادى. ءار سىنىپتىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى. سوندىقتان بىردەي سىنىپ بولسا دا, ءار سىنىپقا جەكە-جەكە قىسقامەرزىمدى جوسپار جازاسىز. ويلانىپ, اقىل تەزىنە سالىپ كورىڭىزشى. 16 ساعاتى بار مۇعالىم كۇنىنە 3-4 ساعات ساباق بەرىپ, ءار ساباققا 3-4 پاراق قىسقامەرزىمدى جوسپار جازسا, ول ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 10 پاراق, اپتاسىنا 50 پاراق, ايىنا 200 پاراق, ءبىر وقۋ جىلىنا 1 600 پاراق جازۋ جازادى ەكەن. 1 600 ا4 پاراعىن ەكىگە بۇكتەسەك 3 200 بەت شىعادى. 3 200 بەتتى 300 بەتتەن كىتاپ ەتىپ تۇپتەسەك, ءبىر مۇعالىم ءبىر جىلدا ورتا ەسەپپەن 300 بەتتى 10 توم كىتاپ جازادى ەكەن. بۇعان ءار وقۋشىدان الاتىن ءبولىمدى جيناقتىق باعالاۋ مەن توقساندىق جيىنتىق باعالاۋدى قوسىڭىز. مۇنىڭ بارىنە كەتەتىن قاعاز بەن ونى كومپيۋتەردەن شىعارۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى مۇعالىم ءوز قالتاسىنان تولەيدى. بۇرىنعى قاعازباستىلىق دەپ جۇرگەنىمىز – قازىرگى قاعازباستىلىقتىڭ قاسىندا بالانىڭ ويىنى بولىپ قالدى. مينيسترلىكتىڭ «مۇعالىمدەردى قاعازباستىلىقتان قۇتقاردىق», دەپ جۇرگەنى – بوس ءسوز. انىعىندا, بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە ءوستى.
ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات, بىراق قازىرگى تاڭدا مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرستارى ۇستازدارعا تەك قانا قىسقامەرزىمدى جوسپار, ۇزاقمەرزىمدى جوسپار, ءبولىمدى جيىنتىق باعالاۋ, توقساندىق جيىنتىق باعالاۋ جازۋدى عانا ۇيرەتەدى. قىسقامەرزىمدى جوسپاردى جازۋعا 1 ساعاتتاي ۋاقىت كەتەدى ەكەن. مۇعالىم كۇنىنە 3-4 ساعات تەك قانا قىسقامەرزىمدى جوسپار جازسا, سوندا ول قاي كەزدە قوسىمشا ادەبيەتتەر وقىپ, كاسىبي تۇرعىدان ءوزىن ءوزى جەتىلدىرەدى؟ قازىرگى مۇعالىمدەردى كىتاپ وقىمايدى دەپ كىنالايمىز. ولاردىڭ وعان ۋاقىتى دا جوق. مەكتەپ اكىمشىلىگى وقۋ ستاندارتىنا سايكەس, مۇعالىمدەردەن قىسقامەرزىمدى جوسپار, ۇزاقمەرزىمدى جوسپار, ءبولىمدى جينىنتىق باعالاۋ, توقساندىق جيىنتىق باعالاۋ تالاپ ەتەدى. زاڭدى بۇزۋعا بولمايدى. الايدا ونى اينالىپ وتۋگە ارقاشان دا مۇمكىندىك بار. ول ەپتىلىگىڭىزگە بايلانىستى. قازىر مۇعالىمدەر دە قۋلىققا كوشكەن. ساعاتتاپ وتىرىپ قىسقامەرزىمدى جوسپار جازىپ اۋرە بولعانشا, ينتەرنەتتەگى دايىن دۇنيەگە تاقىرىپ قويىپ الا سالادى. ءبىر مەكتەپتەگى پالەنباي مۇعالىمنىڭ, پالەنباي بەتتىك قىسقامەرزىمدى جوسپارىن وقىپ, تەكسەرىپ وتىرۋعا مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ ۋاقىتى دا, مۇمكىندىگى دە جوق. سونىمەن ساباق ءبىر جاقتا, ساباق جوسپارى ءبىر جاقتا, مۇعالىم تىپتەن باسقا جاقتا قالادى. ساپاسىز وقۋلىق, قاعازباستىلىقپەن «تۇنشىعىپ» جاتقان مۇعالىم, جۇيەسىز وقۋ ستاندارتى... وسىنداي جاعدايدا مەكتەپ وقۋشىلارىنان قانداي ساپالى ءبىلىم كۇتۋگە بولادى؟ قازىرگى مەكتەپتە تىرلىگى ءتۇزۋ, جۇيكەسى ءبۇتىن ءبىر مۇعالىم جوق. قىسقامەرزىمدى جوسپار جازۋ مۇعالىمدەردى جۇيكە اۋرۋىنا شالدىقتىرىپ, جىندى ەتەتىن ءتۇرى بار. قىسقامەرزىمدى جوسپار – مەتوديكالىق نۇسقاۋ. ال مەتوديكا عىلىم ەمەس, ول – ءادىس! قانداي ءادىس قولدانسا دا, مۇعالىم وقۋ ستاندارتىنا سايكەس تاقىرىبىن شاكىرتتەرىنە مەڭگەرتسە بولدى ەمەس پە؟! تەك, قىسقامەرزىمدى جوسپار جازىپ قانا وقۋشىعا ساباق تاقىرىبىن مەڭگەرت دەپ تالاپ قويۋ – مۇعالىمنىڭ كاسىبي ءھام ادامي قۇقىعىن اياققا تاپتاۋ! مەنىڭشە, وقۋ ستاندارتىنا سايكەس, تاقىرىپتى وقۋشىعا قالاي مەڭگەرتەمىن دەسە دە, ول مۇعالىمنىڭ قۇزىرىنداعى جەكە شارۋا بولۋعا ءتيىس.
«Kundelik.kz» – كۇردەلى ماسەلە
رەسەي وقۋ جۇيەسىنىڭ «دنەۆنيگىنەن» اينا-قاتەسىز كوشىرىلىپ الىنعان دەپ سىنالا بەرگەن سوڭ, زاتىن ەمەس, اتىن عانا وزگەرتكەن بۇرىنعى «Kundelik.kz», قازىرگى «Bilim Land» ەل مۇعالىمدەرىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانىنا ءبىراز بولدى. مەكتەپتە ينتەرنەت بار ما؟ كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن بە؟ مۇندا ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق. «باتىس وركەنيەتىن قۋىپ جەتەمىز, العا!», دەگەن جاپپاي ۇرانمەن ەل مەكتەپتەرىنىڭ «Kundelik.kz»-كە كىرىپ كەتكەنىنە ءبىراز ۋاقىتتىڭ ءجۇزى بولدى. سودان بەرى مۇعالىمدەردىڭ ىشكەنى – ءىرىڭ, جەگەنى – جەلىم.
«Kundelik.kz» – «Bilim Land» ارقىلى وقۋشى كۇندەلىگىنىڭ جويىلىپ, سىنىپ جۋرنالىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشۋى پەداگوگيكا-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وتە قاتە شەشىم بولدى. مەكتەپ ەڭ كەمى 5G ينتەرنەتپەن, وقۋشىلار 100 پايىز كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جاعداي بولسا, اڭگىمە بولەك. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي جاعداي ءدال قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن قيال-عاجايىپ دۇنيە بولىپ تۇر. نە ينتەرنەتى, نە جەتكىلىكتى كومپيۋتەرى جوق ءدال ءبىزدىڭ جاعداي «شتانسىز بۇتقا – قايىس باۋ» دەيتىندەي, وتە كۇلكىلى ءارى ايانىشتى. سەبەبى بىزدە مۇعالىمدەردىڭ دە, وقۋشىلاردىڭ دا كومپيۋتەرمەن ءھام ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلۋى وتە تومەن دەڭگەيدە. ورتا ەسەپپەن 1 مىڭ بالا وقيتىن مەكتەپتە 170-250 وقۋشى عانا كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ال ينتەرنەت بولسا ناشار نەمەسە مۇلدەم جوق. وسىنداي جاعدايدا «Kundelik.kz» – «Bilim Land» ارقىلى بالانىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتاۋ قانشالىقتى اقىلعا قونىمدى؟ بۇل ءبىر.
ەكىنشىدەن, سىنىپتا جۋرنالدىڭ بولۋى, سول جۋرنالدىڭ سوڭعى پاراقتارىنداعى وقۋشى تۋرالى تولىق مالىمەت جانە وقۋشىعا كۇندەلىكتى باعا قويۋ مۇعالىمگە وقۋشىلاردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تولىق زەرتتەپ بىلۋىنە مۇمكىندىك تۋدىراتىن ەدى. قازىرگى مۇعالىم ءوز وقۋشىلارىن تۇلعا رەتىندە جەكە زەرتتەۋى بىلاي تۇرسىن, ولاردى تولىق تانىپ بىلمەيدى دە. وعان مۇمكىندىگى دە جوق. وقۋشىلاردى تولىق زەرتتەپ بىلمەگەن سوڭ, ءبىرتۇرلى وتىرىك ساباق بەرىپ جۇرگەن سەكىلدى كۇي كەشەسىڭ. سىنىپتا جۋرنال بولسا, وقۋشى جۋرنالعا قويىلعان باعانى كوزىمەن كورىپ, ساباققا قاراي بەت بۇرار ەدى. جۋرنال قولىمىزدا تۇرعاندا توقسان سوڭىندا وقۋشىدان اۋىزشا نە جازباشا سىناق الىپ, «ەگەر «4»-كە نە «5»-كە شىققىڭ كەلسە, مىنا تاقىرىپتى وقىپ كەل», دەپ تاپسىرما بەرەتىنبىز. بۇل ءادىس بالانىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسىنا اسەر ەتەتىن. قازىر ول جوق. بۇكىل مەكتەپتە ينتەرنەتتىڭ 2-3 نۇكتەسى عانا بار. ول جەردەگى مۇعالىمدەر اراسىنداعى كەزەكتىڭ ءوزىن ايتپاعاندا, مەكتەپتەگى ينتەرنەت نۇكتەلەرىنىڭ ءوزى كۇندىز ناشار, تەك تۇنگە قاراي جاقسى جۇمىس ىستەيدى. سوندا مۇعالىم «Kundelik.kz»-ءتى تەك تۇندە عانا تولتىرۋى كەرەك پە؟ «Kundelik.kz» مۇعالىم مەن وقۋشىسى كومپيۋتەرمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن, ينتەرنەتى مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەيتىن ەلدەرگە قولايلى شىعار. ال ءبىزدىڭ جاعدايدا بۇل مۇعالىم پسيحولوگياسىنا اسەر ەتىپ جاتىر. سەبەبى مۇعالىم ەڭبەكاقىسى «Kundelik.kz» ارقىلى تولتىرىلعان جۋرنال بويىنشا ەسەپتەلەدى.
«Kundelik.kz»-ءتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا وقۋشىعا «2» دەگەن باعا قويۋعا بولمايدى. ەگەر مۇنداي باعا قويساڭىز, «Kundelik.kz» بازاسىنداعى تۇتاس اۋدان, قالا بەردى وبلىستىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى ءتۇسىپ كەتەدى ەكەن. ورتالىق بازا ارقىلى «جوعارىداعىلارعا» ءبارى كورىنىپ تۇر. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, وقۋشىعا قويعان «2» دەگەن باعا ءۇشىن ءپان مۇعالىمىنەن باستاپ, مەكتەپ اكىمشىلىگى تۇگەل «جوعارىداعىلاردىڭ» الدىندا جاۋاپ بەرەدى. مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ بىزگە ءتۇسىندىرۋى سولاي. ۇشىنشىدەن, «جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى» بويىنشا وقۋشىعا «2» قويۋ مۇعالىمنىڭ ناشارلىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال ەشكىمنىڭ «ناشار» مۇعالىم اتانعىسى كەلمەيتىنى بەلگىلى. «2» قويمايتىنىنا سەنىپ العان وقۋشى مۇعالىمنەن اياعىن تارتىپ, دايىندالىپ, ساباق وقيىن دەپ العا ۇمتىلمايدى. ونىڭ ۇستىنە «جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى» بويىنشا وقۋشىعا «2» قويۋ بىلاي تۇرسىن, «سەنىكى قاتە», «دۇرىس ەمەس» دەپ تە ايتۋعا رۇقسات جوق. وقۋشى جاۋابى دۇرىس بولماعان جاعدايدا «سەنىكى دۇرىس, بىراق...», دەگەن سوزدەن باستاپ قاتەسىن تۇزەتۋگە بولادى. ەڭ قيىنى, وقۋشىنىڭ دۇرىس ەمەس, قاتە جەرى «سەنىكى دۇرىس» دەپ ايتىلىپ قالعان سوڭ, ودان كەيىنگى ايتىلار «بىراق...»-تان سوڭعى مۇعالىم ويىنا وقۋشى جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولىپ, كوپ جاعدايدا دۇرىس قورىتىندى شىعارا بەرمەيدى. سەبەبى وقۋشى وزىنە كەرەكتى مۇعالىمنىڭ «دۇرىس» دەگەن ءسوزىن ەستىدى, ارعى جاعى ماڭىزدى ەمەس. مۇنداي جاعدايدى ءبىز, پراكتيك-مۇعالىمدەر كۇندە كورىپ ءجۇرمىز.
قازىرگى تاڭدا مۇعالىمدەردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە – كاسىبي بىلىكتىلىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا ولاردان الىناتىن تەست-سىناعى. انىعىن ايتقاندا, مۇعالىمنىڭ شىن ءبىلىم دارەجەسىن تەست-سىناقتارى انىقتاپ بەرە المايدى. مەنىڭشە, قاي زاماندا دا مۇعالىمنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى وقىتقان وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم كورسەتكىشتەرىمەن انىقتالعان. سوندىقتان مۇعالىمنىڭ دەڭگەيىن وقىتقان وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم كورسەتكىشىمەن ەسەپتەۋ كەرەك. ول ءۇشىن مۇعالىمنىڭ 2-3 جىل ساباق بەرگەن سىنىبىنان جازباشا جانە اۋىزشا سىناق الىپ, ونىڭ ورتاشا بالىن شىعارا وتىرىپ, سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىمىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن انىقتاۋ كەرەك. مىنە, وسىنداي ءتاسىل ارقىلى مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دەڭگەيى انىقتالسا دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ارينە, مۇعالىمنىڭ ءوز جەكە باسىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى ءۇشىن جەتكەن جەتىستىگىنىڭ ماراپاتى مەن ول وقىتقان وقۋشىلاردىڭ پاندىك وليمپيادالاردان العان جەتىستىكتەرى ەسەپكە الىنۋى كەرەك.
قازىرگى مەكتەپتىڭ ىشكى جاي-كۇيىن سونشالىق تاپتىشتەپ جازىپ وتىرۋىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى بىرەۋ-اق. ول – تاۋەلسىزدىك العان وتىز جىلدان بەرى ءبىلىم سالاسىندا ۇزدىكسىز جاسالعان ءتۇرلى رەفورمالار, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىن قايراڭعا وتىرعىزىپ, تىعىرىققا تىرەدى. بۇدان شىعۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار. ول – ءبىلىم جۇيەسىن جەتىك بىلەتىن عالىمدار مەن تاجىريبەلى مەكتەپ مۇعالىمدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, كەڭ كولەمدەگى حالىقتىق تالقىلاۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋدىڭ «ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن» قابىلداۋ. سودان سوڭ عانا وسى تۇجىرىمداماعا نەگىزدەلگەن مەكتەپ وقۋلىقتارىن جازعان دۇرىس. ارينە, بۇل وقۋلىقتاردى جازۋعا دا بىلىكتى ماماندار, عالىمدار مەن تاجىريبەلى مەكتەپ مۇعالىمدەرى كەڭىنەن تارتىلۋعا ءتيىس. ء«بىلىم بەرۋدىڭ «ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن» ازىرلەۋىمىز كەرەك» دەگەندى «EDECH-KZ» حالىقارالىق ءبىلىم ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى كەزىندە عاني بەيسەمباەۆ تا ايتقان ەدى. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ءسوزدى ايتقان عاني بەكتاي ۇلى – قازىر وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى. ەندى ۇلتقا اۋاداي قاجەت تۇجىرىمدامانى قابىلداۋعا نە كەدەرگى؟ الدە, «ۇيدەگى ويدى بازارداعى نارىق بۇزىپ تۇر» ما؟..
نۇرعالي ماحان,
جوعارى ساناتتى
شەبەر-پەداگوگ
تۇركىستان وبلىسى,
سوزاق اۋدانى