جالاۋ مىڭباي ۇلى تۇركيادا ارداقتالدى

ول قازاق اتقارۋ كوميتەتىن (كيرتسيك) 1925-1927 جىلدارى باسقاردى. بۇعان دەيىن دە قايراتكەر ساياسي مەكتەپتىڭ بەل-بەلەسىنەن وتكەن ەدى. بۇل ۋاقىت – ۇلتىمىز ءۇشىن دە, كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن دە اسا جاۋاپتى ءارى اۋىر جىلدار-تىن. قانشاما ءبىلىم مەن مادەنيەت وشاقتارى اشىلدى, جاڭا استانا تۇرعىزىلىپ, وداق ورتالىعى مەن رەسپۋب­ليكا اراسىنداعى بايلانىس­تا ءوڭىردىڭ مۇددەسىن قورعاعان قاعيداتشىل ۇستانىم ورنىقتى. ەكونوميكالىق قيىن كەزەڭدە قازاق ۇلت تەاترىنىڭ, تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پايدا بولۋى – وسى شاق. قايراتكەر قوسىمشا «اۋىل ءتىلى» گازەتىن باسقارىپ, ءبىراز رۋحاني باستامالار دا كوتەردى. سونىمەن بىرگە ولكەلىك پارتيا باسشىلىعىنا ف.گولوششەكيننىڭ كەلىپ, رەسپۋب­ليكا بيلىگىن – تىعىرىققا, حالقىن اپاتقا اپاراتىن سايا­سات جۇرگىزە باستايتىنى دا وسى كەز. جالاۋ مىڭباي ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, سۇلتانبەك قوجان ۇلى ەل باسىنا تونگەن وسى ناۋبەتتى تەرەڭ سەزىنىپ, ساياسي ۇستانىمىن ايقىن كورسەتتى. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ سوڭى ولاردىڭ ۇلكەن ساياساتتان شەت­تەتىلۋىنە, ءتىپتى قايعىلى قازاسىنا دەيىن ۇلاستى.

بىلتىر تاۋەلسىزدىك كۇنى قار­ساڭىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالاۋ مىڭباي ۇلىنىڭ ەڭبەگى مەن قايراتكەرلىگىنە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان قاتىسقان عالىمدار, ساياسي قايراتكەرلەر, دەپۋتاتتار, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ زيالىلارى, ۇرپاعى وسى تۇلعانى تۇركى دۇنيەسى اياسىندا ناسيحاتتاۋدى قارارعا ەنگىزگەن بولا­تىن. ويتكەنى جالاۋ مىڭباي ۇلى 1916-1917 جىلدان مۇستافا شوقايمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋ قوزعالىسىنان شەت قالماعان. سونىمەن بىرگە ول – تۇرىكشىل قايراتكەردى فورت-شەۆچەنكو ارقىلى ەميگراتسياعا شىعارىپ سالۋ­شىلاردىڭ ءبىرى. قازاق جەرى ارقى­لى ەميگراتسياعا كەتكەن باش­قۇرت قايراتكەرى احمەت زاكي ۋاليديگە دە قولايلى جاعداي تۋعىزعان. سونىمەن بىرگە ءانۋار پاشا تۇركيادان ورتالىق ازيا ۇلىستارىن بولشەۆيزمنەن ازات ەتەمىن دەپ كەلگەندە, ونىمەن دە جولىققان. تۇركىمەنستاننىڭ قالىپتاسىپ-دامۋىندا, قازاق­ستانمەن ورنىقتى بايلانىس ورناتۋىندا دا جالاۋدىڭ ءرولى ەرەكشە.

وسى جىلى 2-3 ماۋسىمدا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى انكارا قالاسىنداعى قاجى بايرام ءۋالي ۋنيۆەرسيتەتىندە «حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىن­داعى تۇركى الەمى جانە جالاۋ مىڭباي ۇلى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. ءىس-شارا­نى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەۋرا­زيا جانە تۇركى الەمى عىلىمي ورتالىعى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتى, سونداي-اق ماڭ­عىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى مەن قايراتكەر اتىنداعى قوعامدىق قور بىرلەسىپ تۇركياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن وتكىزدى.

قاجى بايرام ۋنيۆەرسيتە­تىندەگى عىلىمي جيىندا رەسمي ۇيىمداردان تۇركسوي باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ءبىلال چاكىدجى, قازاقستاننىڭ تۇركيا­داعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى مەرەي مۇقاجان, قاجى بايرام ءۋالي ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پرورەكتورى ورحان قۇرتوعلۋ قۇتتىقتا­دى. ونلاين رەجىمدە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ كوميتەت توراعاسى نۇرتورە ءجۇسىپ, «اقجول» پارتياسى فراك­تسيا­سىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەم­لە­كەتتىك كوميسسيا ءوفيسىنىڭ باسشىسى, زاڭگەر سابىر قاسىموۆ جيىنعا ساتتىلىك تىلەدى.

عىلىمي جيىننىڭ بەس سەكتسيا اياسىندا ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلى «تۇركى تۇلعا­لارى تاعىلىمى جانە جالاۋ مىڭباي ۇلى», س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور مارات ابسەمەتوۆ «مىر­جاقىپ دۋلات ۇلى جانە جالاۋ مىڭ­باي ۇلى: كوزقاراس ۇندەستىگى», پروفەسسور ابدىۋاقاپ قارا «مۇستافا شوقاي ىستانبۇلعا كەلگەن­دەگى جاعداي جانە ونىڭ پاريج­گە بارۋ سەبەبى», مەملەكەتتىك ورتالىق ارحيۆ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءسابيت شىلدەباي «ۆكپ (ب) ساياسي بيۋروسىنىڭ قازاقستانعا قاتىستى ساياساتى جانە جالاۋ مىڭباي ۇلى», قاجى بايرام ءۋالي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گۇلجانات قۇرمانعاليەۆا-ەرجلاسۋن «الاشقا قاتىستى باتىستاعى جانە تۇركياداعى ەڭ العاشقى دەرەكتەر», پامۋكقالا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نەرگيز بيراي «1920 جانە ودان كەيىنگى ءبىلىم سالاسى: الاش جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى قىزمەتى», وزبەكستان پروفەسسورى زەينادين ابدراشيدوۆ «وزبەك جاديتتەرىنىڭ ىزدەنىستەرى», ازەر­بايجان عالىمى, دوتسەنت يلاحا گۋربانلى «1920-1930 جىلدارى ازەربايجان ازاتتىق سوعىسى قاھارمان جازۋشىلارىنىڭ مۇزدى توزاعى», ءا.بوكەيحان ۋنيۆەرسيتەتى الاشتانۋ ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى ەركىن راحمەتۋللين «الاش قالاسىنداعى ساياسي ۇدەرىستەر (1917-1927)», قاجى بايرام ءۋالي ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور نەدجيە يىلدىز «20-جىلدارداعى تۇركياداعى ايەلدەر قوزعالىسى», پروفەسسور فاتيح كيريشچوگلۋ «ساحا زيالىلارى جانە جازبا ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋى», جاس عالىم زەي­نەپ اسلان «بەيىمبەت مايلين اڭگىمەلەرىندەگى قازاق قوعامدىق ءومىرىنىڭ ىزدەرى», وزبەكستانداعى ءا.ناۋاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دو­تسەنتى سابوحات بازاروۆا «1920-1930 جىلداردا وزبەكستانداعى اعارتۋشىلىق قوزعالىستار», البانياداعى تيران ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ دوتسەنتى جەميلە ابديۋ «جاڭارۋ قوزعالىستارى كەزەڭىندەگى تۇرىك ادەبي شىعار­مالارىنىڭ ادەبي ءستيلى», دوتسەنت سپارتاك كاديۋ «جاڭارۋ قوز­عا­لىس­تارى كەزەڭىندەگى ادەبي اۋدارما», زەرت­تەۋشى البان فوچي «جاڭارۋ قوزعا­لىس­تارى كەزەڭىندەگى ادەبي شىعار­مالار­دىڭ قۇ­رىلىمى مەن ماز­مۇنى», دوتسەنت جەمي­لە كيناچي «كەڭەستىك اشارشى­لىقتا ادام ەتىن جەۋ وقيعالارى», قىرعىز­ستانداعى ماناس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى زۋحرا التىمىشوۆا «قىرعىز مەملەكەت قايراتكەرى ابدىكەرىم سىدىقوۆ جانە ونىڭ ساياسي-مادەني قىزمەتى», ازەربايجاننىڭ جاس عا­لىمى جاۆيد اليەۆ ء«بىرىنشى تۇركو­لو­گيا كونگرەسى جانە ونىڭ تاريحي ما­ڭىزى», جاس زەرتتەۋشى ايگەرىم قوبداباەۆا «جىم­پيتى – كۇن­باتىس الاش وردانىڭ ورتالىعى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.

جيىننىڭ مارتەبەسىن كوتەر­گەن تاعى دا بىرنەشە ءىس-شارا بولدى. ونىڭ ءبىرى – جالاۋ مىڭ­باي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىنە بايلانىستى فوتو كورمە, ەكىنشىسى – كونفەرەنتسيا اشىلاردا جانە ۇزىلىستە شەتەل­دىك عالىمدارعا ۇسىنىلعان ماڭ­عىستاۋدىڭ ۇلتتىق ءدامى, ونەرپازداردىڭ ءان-كۇي شاشۋى, ءۇشىنشىسى – اقىن, «ەر جالاۋ» پوەماسىنىڭ اۆتورى سابىر اداي باستاعان زيالىلاردىڭ تۇركيادا وقىپ جاتقان جەرلەس جاستارمەن اڭگىمە-سۇحباتى.

عىلىمي باسقوسۋدا ماڭعىس­تاۋ وبلىستىق ءماسليحاتى­نىڭ توراعاسى, بەلگىلى قاي­رات­كەر, الاشتانۋشى جاڭبىرباي ماتاەۆ جالاۋ مىڭباي ۇلىن ەلىمىز بەن تۇركيا­دا ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوس­قاندارعا ءوڭىر باسشىسى اتىنان العىس ايتىپ, قوعامدىق قور­دىڭ مەدالدارى مەن سىي-سيا­پا­تىن تاپسىردى. جالاۋتانۋدىڭ الدىنداعى ماقسات-مىندەتتەردى ايقىنداپ, كونفەرەنتسيا قارارىن تانىستىردى.

قاراردا قايراتكەرگە تۇركيا استاناسىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ, كوشە اتىن بەرۋ, ەڭبەگىنە قاتىستى تاريحي قۇجات جيناق­تا­رىن تۇرىك تىلىنە اۋدارۋ, بىرلەسكەن عىلى­مي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ سەكىلدى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى ورايىمەن شەشۋ كورسەتىلگەن.

شاراعا قاتىسقان ماڭعىستاۋ وبلىسى مادەنيەت باسقارماسى­نىڭ باسشىسى ابىلقايىر باي­پاقوۆ قايراتكەر ج.مىڭباي ۇلىن ناسيحاتتاۋ جونىندەگى ەلدىك-تانىمدىق ءىس-شارالاردىڭ بارىسىن, ال وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى حالىقارالىق, ەلدىك جالاۋتانۋعا مەيلىنشە اتسالىساتىنىن مالىمدەدى.

كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى ىستانبۇل قالاسىندا جال­عاستى. جالاۋ مىڭباي ۇلى مۇرا­سىن تانىمالداندىرۋشى عىلىمي-شىعارماشىلىق توپ زەيتىن­بۇرىنداعى «شاڭىراق» قوناق­جايىندا دياسپورا وكىلدەرىمەن كەزدەستى. بۇدان سوڭ ولار 20-جىلدارى ورتالىق ازيانى بولشەۆيزمنەن قۇتقارامىن دەپ, مەرت بولعان ءانۋار پاشانىڭ (سۇيەگى 1996 جىلى بۇگىنگى تاجىكستان تەرريتورياسىنان تۋعان توپىراعىنا اپارىلىپ, ارۋلاپ جەرلەنگەن) جانە گيمالاي اسقان قازاق كوشىن تۇركياعا قونىستانۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان وسى ەلدىڭ ءبىرتۋار باسشىسى ادنان مەن­دەرەس­تىڭ بەيىتىنە زيارات ەتتى.

گۇلمايسا شاڭباەۆا,

«جالاۋ مىڭباي ۇلى» قوعامدىق قورى

اقپارات توبىنىڭ جەتەكشىسى