الماتىعا اقاەۆ كەلدى. ءيا, باۋىرلاس قىرعىز ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى. ساياسي ساحنادان الدەقاشان كەتكەنىمەن, ساياسات جونىندە ءدارىس وقيدى. الەمنىڭ كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورنى شاقىرادى. بۇل جولى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە ءدارىس وقىدى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى رەتىندە ەكىنشى كەلىسى ەكەن.
اسقار اقاەۆ 2006 جىلى برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي سىندى 4 ەلدى بىرىكتىرگەن بريكس مەملەكەتارالىق ۇيىمى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. كەيىن بۇل ۇيىمعا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى دا قوسىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل بەس وركەنيەتتى, اتاپ ايتقاندا, لاتىن امەريكاسى (برازيليا), ەۋرازيا (رەسەي), قىتاي, ءۇندىستان, وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىن قامتىعان مەملەكەتتەردىڭ بىرلەستىگى. سپيكەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بريكس – قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن مەملەكەت مۇشە بولعىسى كەلەتىن تانىمال حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءبىرى. ول مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايدى, بىراق ولاردىڭ دامۋىن دەموكراتيالىق جانە تەڭ نەگىزدە قولدايدى. سپيكەر ورتالىق ازياداعى تۇركى وركەنيەتىندە قازاقستاننىڭ كوشباسشى سانالاتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بريكس بولاشاقتا كوپباعىتتى الەمدىك ءتارتىپتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىراتىنىن جەتكىزدى.
«قازاقستان – ەۋرازيالىق وركەنيەتتە كەلەشەكتە ورتالىق ازيا, تۇركى وركەنيەتىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە كىرۋگە لايىقتى كانديدات. سىزدەر بارلىق كورسەتكىشى بويىنشا بولاشاق كوپپوليارلى الەمدىك قۇرىلىمنىڭ باستاۋىن كوتەرەتىن پەرسپەكتيۆالى جانە كەلەشەگى مول ۇيىمنىڭ قۇرامىندا بولۋعا لايىقتىسىزدار دەپ سانايمىن», دەدى لەكتور.
ا.اقاەۆ كسرو ىدىراعاننان كەيىن الەمدە اقش ۇستەمدىك قۇرعانىن, ءبىر پوليارلى جۇيە قۇرىپ, جاھاندىق ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلعانىن جەتكىزدى. «بىراق اقش اتالعان ماقساتتى 90-جىلدارى دا, 2000-جىلدارى دا ورىنداي المادى. ونىڭ سەبەبى ءار قىرلى. وعان توقتالمايمىن. بۇل اقش-تىڭ ءوز كىناسى. ولار وداقتاستاردىڭ دا, قارسىلاستاردىڭ دا ىشكى ىستەرىنە ارالاسىپ كەتىپ وتىردى. Proxy سوعىسقا دا, ناعىز سوعىسقا دا قاتىناستى. اۋعانستان, سيريا, يراك, ليۆيادا قان توگىلدى, مەملەكەتتەر كۇيرەدى. الايدا ولار ۋادە ەتكەن دەموكراتيا ورنامادى», دەگەن سپيكەر الەمنىڭ كۇيرەتكىش ءبىر پوليارلى جۇيەنى قولدامايتىنىن, وعان ارقاسىن بەرگەنىن, قازىر مويىماس ادامزات وركەنيەتى جاڭا كوپ پوليارلى تارتىپكە قاراي بەت العانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىندە دە قاقتىعىستار, قانتوگىستەر, قارسىلىقتار توقتاعان جوق. بۇل جەكەلەگەن كوشباسشىلاردىڭ تاكاپپارلىعى مەن كەلىسپەۋشىلىكتەرىنىڭ سالدارى مەن زيانى. قازىرگى كەزدە باتىستىڭ 500 جىلدىق باسىمدىعى اياقتالىپ كەلەدى. سوڭعى 100 جىلدا اقش باسىم بولسا, وعان دەيىن ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند, ت.ب. باتىس ەلدەرى الەمگە ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. بۇگىندە بۇل تسيكلدىڭ اۋىسۋى ءجۇرىپ جاتىر. شىعىس ەلدەرى مەن وركەنيەتى قايتا كوتەرىلدى. اسىرەسە قىتاي مەن ءۇندىستان وركەنيەتى 1990-جىلداردان باستاپ جەدەل دامىپ كەلەدى. پارسى شىعاناعىنداعى يران 30 جىل بويى قاتاڭ سانكتسيادان كوز اشپاسا دا ەكونوميكادا, عىلىمدا, تەحنولوگيادا جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ەكى تەكتونيكالىق پليتا سوعىلسا, جەر سىلكىنىسى بولادى. وركەنيەت تە وسى سياقتى. قازىر وسى وركەنيەتتەر سوقتىعىسى ءجۇرىپ جاتىر. باتىس وركەنيەتى قۇلدىراپ كەلەدى. ساياسي, ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق قاتىناستاردا توقىراۋ بايقالادى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. ل.گۋميلەۆ ايتقانداي, ءبارىنىڭ باستاۋى بولادى, ءبارىنىڭ اقىرى بولادى. شىعىس وركەنيەتىنىڭ دە گۇلدەنگەن, كۇيرەگەن كەزدەرى بولعان. قازىر قايتا باس كوتەردى. بۇل – تابيعات, ەۆوليۋتسيا زاڭى. وركەنيەتتەردىڭ وسىنداي سوقتىعىسۋىندا قاقتىعىستار تۋماي قالمايدى. ءبىز ۋكرايناداعى proxy سوعىستى, قحر-عا قارسى تايۆانداعى ارانداتۋشىلىقتى ت.ب. كورىپ وتىرمىز. وعان ارقالاي باعا بەرۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى زاڭدى قۇبىلىس. بۇل دا وتەدى. ءبىز بولاشاقتاعى الەمدىك تەڭگەرىمدى بريكس ەلدەرى قالىپتاستىراتىنىن كورىپ وتىرمىز. مەن وسى رەتتە بريكس تۋرالى اڭگىمەلەگىم كەلىپ وتىر. قازاقستان – بريكس-كە مۇشە بولۋعا لايىقتى ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرى», دەدى ا.اقاەۆ.
ەكس-پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بريكس – بۇل تولىسىپ كەلە جاتقان كۇش. ونىڭ كوشباسشىسى – قىتاي. «قىتاي ۇيىقتاپ جاتقان الىپ, ول ويانعاندا الەم شايقالادى» دەگەن ايگىلى قولباسشى ناپولەوننىڭ ءسوزى بار. بۇل ەل راسىندا وياندى. 2010 جىلى الەمنىڭ ەكىنشى دەرجاۆاسى تۇعىرىنا بەكىدى, سول كەزدە ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءىجو-دەگى ۇلەسى 10 پايىز بولسا, بۇگىندە 20 پايىزعا جەتتى. ال اقش-تىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءىجو-دەگى ۇلەسى – 16 پايىز. قىتايدان 4 پايىزعا كەم. 30 جىلدىق رەفورمادان سوڭ قىتايدىڭ ءىجو-ءى 1980-2010 جىلدار ارالىعىندا 100 ەسەگە ءوستى. جىل سايىن ورتاشا ءوسىم 10 پايىزدى قۇرادى. 2020 جىلى يۋان الەمنىڭ نەگىزگى قوسىمشا ۆاليۋتالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. قازىر كوپتەگەن ەل مۇنايدى دوللارعا ەمەس, يۋانعا ساتادى. ال اقش ەكونوميكاسىن دەمەپ كەلگەن نەگىزگى تىرەكتەردىڭ ءبىرى دوللار بولعانى بەلگىلى. قىتاي بۇگىندە الەم مۇنايىنىڭ 15 پايىزىن ساتىپ الادى. قارا التىندى ەكسپورتتاۋشىلار دا قازىر يۋانعا ساتۋعا قۇمبىل. سوندىقتان قىتاي 2030 جىلى الەمدىك كوشباسشىلىقتى اقش-تان تارتىپ الاتىنىنا سەنىمدى. بۇل راس. كوپشىلىگى وسىدان ون جىل بۇرىن عانا ەكونوميكالىق تۇرعىدان الارىنا سەنگەنىمەن, تەحنولوگيالىق جاعىنان باسىم تۇسەرىنە كۇماندى بولاتىن. 2019 جىلى شانحايعا بارعان ساپارىمىزدا عىلىمي, عارىشتىق تەحنولوگيالارىمەن جانە باسقا باعىتتاعى زەرتتەۋلەرمەن تانىسىپ, ولاردىڭ بۇل سالادا دا كوشى ۇزاپ كەتكەنىن كوردىك.
قىتاي – «الەمدىك فابريكاعا» اينالدى. ءۇندىستان – اقپاراتتىق قىزمەتتىڭ الەمدىك كەڭسەسى بولىپ وتىر. الەمدەگى قولدانبالى باعدارلامالاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى تيەسىلى. بۇل ەلدەر سوڭعى ون جىلدا عالامات جىلدامدىقپەن دامىپ كەلەدى. ولاردىڭ كۇش-قۋاتى – ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋىندا. قىتاي سياقتى الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلى وتىز جىلدا وسىنداي عاجايىپ قارقىنمەن دامىعان جوق. قىتاي – كەدەيلىكتى جەڭگەن ەل. بۇگىندە بۇل ەلدە 600 ملن ورتا تاپ وكىلى بار. ياعني باتىس الەمىنىڭ قالتالى تۇتىنۋشىلارىنا تاۋەلدى ەمەس. وسىدان وتىز جىل بۇرىن ورتالىق ازيادا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر قۇرىلعاندا بىزگە دامۋ جولى تەك باتىس مودەلى ارقىلى جۇزەگە اسادى دەپ ۇيرەتىپ كەلگەن-ءدى. بىراق قىتاي مەن ءۇندىستان باتىس مودەلىنسىز دە عاجاپ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى.
ارينە, بريكس ەلدەرىنىڭ پروبلەمالارى دا جەتەرلىك. وعان توقتالمايمىز. بارشاعا بەلگىلى, بۇل – كەدەيلىك, الەۋمەتتىك قىسىم ت.ب. قيىندىقتار. بۇل – برازيليادا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا, ءۇندىستاندا كەڭ ەتەك العان كۇردەلى جاعداي. دەگەنمەن بريكس باسقا ەلدەرگە ءبارىبىر تارتىمدى بولا تۇسەدى. ايتالىق, ون جىل بۇرىن يندونەزيا, مالايزيا, نيگەريا سەكىلدى مۇسىلماندارى كوپ ەلدەر ۇيىمعا ەنۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاعان ەدىك. بۇل بۇگىندە ىسكە اسىپ جاتىر. بريكس-ءتىڭ جالپى بىرىكتىرۋشى سيپاتتاماسىنا توقتالايىق. 2000-جىلداردىڭ باسىندا ولاردىڭ ءبارى دە الەمنىڭ جەدەل دامىعان ءىرى ەكونوميكالارى بولدى. بۇل تاراپتا قىتاي مەن ءۇندىستان كوشباسشىلىعىن ءالى دە ساقتاپ كەلەدى. ءىرى ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋى ماسەلەلەردى دە تەز شەشەدى. قىتاي وسى ارقىلى قوردالانعان تالاي تۇيتكىلىن شەشىپ الدى. ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, تەڭگەرىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى تەحنولوگيالىق پروگرەسس ۇدايى ءوسىپ وتىردى. سوڭعى ەكى ونجىلدىقتان بۇرىن ولار سىرتقى سۇرانىسقا تاۋەلدى ەدى. حالىق كەدەيلەنىپ, ىشكى سۇرانىستىڭ ۇلەسى از بولدى. ون جىل بۇرىن ساپالى, جوعارى تەحنولوگيالى تاۋاردى اقش-قا, ەۋروپاعا تاسىدى. قىتايدىڭ بۇگىندە اقش-پەن, ەۋرووداق ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمى جارتى ترلن دوللاردى قۇرايدى. بۇل – رەسەيدىڭ ءىجو-مەن تەڭ ۇلكەن كورسەتكىش. بۇگىندە جاعداي وزگەردى. بريكس ەلدەرىنىڭ حالقى دا ساپالى جانە جوعارى تەحنولوگيالى تاۋاردى ساتىپ الاتىن حالگە جەتتى. سوندىقتان ولار بۇل تاۋەلدىلىكتەن ارىلدى. ون جىل بۇرىن بريكس كوشباسشى ەلدەرى پوزيتسيالارىن جوعالتادى دەگەن سەنىم بولعان, ال جەتپىس جىل بۇرىن تىپتەن ولارعا ەش ەل نازار اۋدارماعان ەدى. بۇگىندە بريكس ەلدەرى قايتا گۇلدەندى. كوپتەگەن ساراپشى ءبىراۋىزدان الداعى ون جىلدا بريكس ەلدەرى الەمدە ەكونوميكاسى ورلەگەن, جوعارى تەحنولوگياعا يە كوشباسشى ەلدەرگە اينالادى دەپ وتىر. بۇرىن بۇل تاراپتا ەكونوميكانى عانا ايتاتىن.
بىرنەشە جىل بۇرىن يممانۋيل ۆاللەرستاين باستاعان ەۋروپالىق تانىمال الەۋمەتتانۋشى عالىمدار «كاپيتاليزمنىڭ بولاشاعى بار ما؟» دەگەن ەڭبەگىندە ءبىراۋىزدان قازىرگى قارجىلىق كاپيتاليزمنىڭ كەلەشەگى جوق دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. بىراق قايدا بارامىز, باعىتىمىز قالاي؟ بۇگىندە كوپتەگەن كورنەكتى عالىم گۋمانيستىك ينتەگراتسيا اياسىنداعى الەمگە قادام باسۋىمىز كەرەگىن قۇپتايدى. سوڭعى 30 جىلداعى الەمدىك تەپە-تەڭدىكتەگى داعدارىس, باتىستىڭ توقىراۋى مەن شىعىستىڭ جاندانۋى, وركەنيەتتەردىڭ تالاس-تارتىسى جاھاندىق تۇراقتى دامۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر.
2008-جىلدارى ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرى ۇلكەن جيىرمالىق ەلدەرىنە ەنەتىن قىتاي باستاعان, ءۇندىستان قوستاعان الەمنىڭ كوپتەگەن دامۋشى ەلىنە داعدارىستان شىعۋعا كومەكتەستى. جاعداي قالاي جىلدام وزگەرەدى؟ بىلتىر بريكس-ءتىڭ ءىجو-ءنىڭ اۋقىمى (الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 31,5 پايىزى) ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرىنىڭ ءىجو-نەن (الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنا جۋىق) اسىپ ءتۇستى. ون جىل بۇرىن عانا الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەسى بويىنشا بريكس ەلدەرى بار-جوعى 10 پايىزدى, ۇلكەن جەتىلىك 40 پايىزدى ەنشىلەيتىن. قازىر باتىس الەمى وزدەرىنە ءتيىمدى بولماعاندىقتان پروتەكتسيونيزم ساياساتىنا كوشتى. بۇرىن ولار جاھاندانۋدى بەتكە ۇستاپ ەركىن ساۋدانى قولدايتىن. مەنىڭ ويىمشا, ەندى ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرى بۇۇ ارقىلى ۇلكەن جيىرمالىقتان شىعۋدى زاڭداستىرۋدى ويلاستىرادى. «جيىرمالىق» فورماتى – ءححى عاسىرداعى الەمدىك ۇكىمەتتىڭ ءىزاشارى» دەگەن فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكولا ساركوزيدىڭ ءسوزى بار. ۇلكەن جەتىلىك بۇگىننىڭ وزىندە بريكس ەلدەرىنىڭ قىسىمىن سەزىنىپ وتىر.
«بريكس-ءتىڭ نەگىزگى وزەگى – گۋمانيستىك وركەنيەت. كەڭەس كەزىندە ءبىز كوممۋنيزمگە جەتۋدى ارماندادىق. دەموكراتيا, تەڭدىك, ادىلدىك تۋىمىز بولدى. قىتاي مەن ءۇندىستان سياقتى ەكونوميكادا يندۋستريالاندىرۋدى, اقپاراتتاندىرۋدى تابىستى جۇرگىزگەن كوشباسشى ەلدەردىڭ قۋاتى مەن قادامىن نىق باسۋى – باتىس جوعالتىپ العان ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردان ايىرىلماۋىندا. سوندىقتان الەم ەلدەرى بريكس كونسەنسۋسىنا شوعىرلانادى. ماسەلەن, 80-جىلدارى ۆاشينگتون كونسەنسۋسى قۇرىلدى. وسى ارقىلى ساۋدا ەركىندىگى, جاھاندانۋ وزەكتىلىگى ارتتى. ول كەزدە بۇل اقش پەن باتىس ەلدەرىنە وتە ءتيىمدى ەدى. الايدا سوڭعى ون جىلداعى ۆاشينگتون كونسەنسۋسىنىڭ كوپتەگەن ەلگە سەبىلگەن كۇيرەتكىش ءدانى قاۋىپ ءتوندىردى. 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىستان سوڭ باتىس ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن الەمدىك نارىقتى مانيپۋلياتسيالاۋعا ارنالعان قارجىلىق سپەكۋليانتتىق وپەراتسيالاردى جۇرگىزىپ كەلەدى. ولاردىڭ بۇكىل ءوندىرىس ورىندارى قىتاي, ۆەتنام سەكىلدى شىعىس ەلدەرىندە ورنالاسقان. بۇل دا ولاردى ساقتاي المايدى. قازىر اقش الداعى جىلدارى ءوز ەكونوميكاسىن تەرەڭ رەتسەسسياعا اكەلەتىن بانكتىك داعدارىستى باستان وتكەرىپ جاتىر. ءادىل حالىقارالىق ساۋداعا قول جەتكىزۋ دە الەمنىڭ قۋاتتى ەلدەرىنىڭ مىندەتى سانالاتىنى بەلگىلى. دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن باقىلاۋ. وسى ماسەلەلەر بريكس ەلدەرىنىڭ الدىمەن شەشەتىن تۇيتكىلدەرى. بۇل دامۋشى ەلدەردى كوپ قىزىقتىرادى. ولار دا بريكس-پەن بىرگە بولۋعا بەل بايلايدى. ويتكەنى الەمگە ءادىل, ۇيلەسىمدى جاھاندانۋ وزەكتى. اقش قازىر ۇپاي قىتايعا اۋا باستاعان سوڭ جاھاندانۋدى تەجەپ وتىر. ياعني بۇگىندە گەگەموندىعىن ساقتاپ قالۋعا بار كۇشىن سالىپ وتىر. سوندىقتان بريكس ەلدەرى وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە قول سۇقپاي, جۇمساق كۇش – ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق جوبالار ارقىلى ۇستانىمدارىن نىقتاي الادى.
بۇگىندە الەمدە 8 ملرد حالىقتىڭ ىشىندە 2,5 ملرد ادام ورتا تاپقا جاتادى. ولاردىڭ 900 ملن-ى باتىستا بولسا, قالعانى دامۋشى ەلدەردە تۇرادى. ياعني سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەتىن ورتا تابىستى ادامداردىڭ الەۋەتى بريكس-تە جەتكىلىكتى. قازىر بريكس ەلدەرىندەگى ەكونوميكانىڭ دامۋ ورتالىعى شىعىسقا اۋدى. قىتاي مەن اقش وندىرىستىك كاپيتالدىڭ جيناقتالۋى جاعىنان 2000-جىلدارى شامامەن تەڭ بولسا, 2010 جىلى قىتاي 20 ەسەگە كوبەيتىپ, الەمدى قامتاماسىز ەتە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ەجەلگى قىتاي جىبەك, فارفور, قاعاز جانە ت.ب. يننوۆاتسيالىق ونىمدەرىن ۇلى جىبەك جولى ارقىلى باتىسقا قالاي تاسىمالداسا, 2050 جىلعا قاراي قازىرگى قىتاي دا جاڭارعان, جاڭعىرعان جىبەك جولىمەن تاۋارىن, قىزمەتىن, جاڭا تەحنولوگيالارىن جەتكىزىپ, الەمدى تولىق قامتيدى. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تاعى ءبىر وزەگى – دەموگرافيا مەن ەڭبەك ونىمدىلىگى. بريك تۇجىرىمداماسىنىڭ اۆتورى دجيم وʼنيل وسىلاي دەيدى. بۇل تۇرعىدان دا بريكس-ءتىڭ دامۋ كەلەشەگى جارقىن. ءتىپتى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جەتىلدىرۋ مەن ءىجو تراەكتورياسى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي بىرقاتار باتىستىڭ اۆانگارد ەلدەرى كەيىن قالادى, ولاردىڭ اراسىندا جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيا دا بار. حالىق ءوسىمى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاردى جاساۋعا, مودەلدەۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاننىڭ دا بۇل تۇرعىداعى الەۋەتى جوعارى. قازىر قازاق ەلىندە جوعارى دەموگرافيالىق ءوسىم بايقالادى. قۋاتتى, ءبىلىمدى جاس ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. دەموگرافيالىق ديۆيدەندتى دۇرىس پايدالانىپ, كادرلار دايارلاپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرەر بولسا, قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ العاشقى جولبارىسىنا اينالادى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ 7-8 پايىزدىق وسىمىمەن دامىعان ەلدەرىن «ازيا جولبارىسى» دەپ اتايتىنى بەلگىلى. مەن دە قازاق ەلىنىڭ ورتالىق ازيادان شىققان العاشقى جولبارىس بولعانىن قالايمىن. جۋىردا جاريالانعان ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر قازاقستاندا تۋدىڭ, دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. سوندىقتان حالىق ءوسىمى مەن تەحنيكالىق دامۋدى مودەلدەۋگە بولادى. ءبىز بۇل تاراپتا بۇگىندە دۇنيە جۇزىنە كەڭىنەن تانىمال ءارى بارلىعى پايدالانىپ جۇرگەن مودەلدەۋلەردى ەنگىزدىك. جەر بيوسفەراسىنىڭ ادامدارعا قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان عىلىمي ەسەپتەۋلەر ارقىلى «قىزىل سىزىقتى» ەسەپتەيمىز. بۇعان بۇۇ دا نازار اۋدارىپ وتىر. ءبىزدىڭ ماتەماتيكالىق مودەلدەۋىمىزدىڭ دۇرىستىعىن قىتاي مەن ءۇندىستان حالقىنىڭ تەڭەسۋىن بولجاۋىمىزدان دا بايقاۋعا بولادى. وسى ەسەپپەن قاراعاندا, قازاقستاننىڭ كورسەتكىشى جاقسى دەڭگەيدە», دەيدى ا.اقاەۆ.
سپيكەر نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجوزەف ستيگليتستىڭ «ەگەر امەريكا ۇكىمەتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىمەن اينالىسپاسا, وندا ەكىنشى سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيا 2017 جىلى ۆاشينگتوندا بولادى» دەگەن ءسوزىن كەلتىردى. امەريكا قوعامى دا بۋىرقانعان قوعام. الەۋمەتتىك ايىرماشىلىقتىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي وسكەن سايىن ولاردىڭ نارازىلىعى دا كۇشەيە بەردى. سوندىقتان بريكس الەۋمەتتىك ادىلدىكتى العا شىعارادى. بۇعان تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم ارقىلى قول جەتكىزەتىنىنە سەنىمدى. بۇل رەتتە بريكس-ءتىڭ جاڭا دامۋ بانكىنىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە بولۋى دا مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
دۋمان اناش