بورىشى وتەلمەگەن بانكتەر

قارجىلىق ورنىقتىلىقتى ارتتىرۋ باع­دارلاماسىنان بولەك مەملەكەت ءىرى جانە جۇيە قالىپتاستىرۋشى بانكتەرگە دە قول­داۋ كورسەتكەن. اگەنتتىك دەرەگى بو­يىنشا 2017 جىلدان بەرى 6,9 ترلن تەڭگەنىڭ «ناشار» نەسيەلەرى ەسەپتەن شىعارىلعان. 8 تولەم قابىلەتى جوق ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەن ليتسەنزيا قايتارىلعان. سترەستىك اكتيۆ مولشەرى 7,7-دەن 2,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن قىسقارعان. پروبلەمالىق نەسيە پورتفەلى بو­­يىنشا 982,4 ملرد تەڭگەگە پروۆيزيا قالىپتاسقان. تولەن­بەگەنىنە 90 كۇننەن اسقان نەسيە دەڭگەيى 12,3-تەن (2017 جىلعى) 3,3 پايىزعا (2021 جىلعى) تومەن­دەگەن.

مەملەكەت قولداۋىن العان 6 بانك 8,267 ترلن تەڭگەگە جاڭا زايم بەرگەن. سونىڭ 4,01 ترلن تەڭگەسى – زاڭ­دى تۇلعالارعا, 4,257 ترلن تەڭگەسى جەكە تۇل­عالارعا ۇسى­نىلعان. قازىر اتال­عان 6 بانكتىڭ ەنشى­سىن­دە 1,8 ترلن تەڭگە كولە­مىن­دە مەملەكەت قارجىسى ءالى بار. ساۋىق­تىرۋ باع­دار­لاما­سىنا «ەۋرا­زيا­لىق بانك», «نۇر­بانك» جانە «بانك تسەنتر­كرەديت» قاتى­سۋ­دى جالعاس­تى­رىپ جاتىر.

«مەملەكەتتىك قولداۋ دەگەنىمىز – بانك­­تىڭ دەپو­زيتتەر, وبليگاتسيالار, نەسيەلەر بويىنشا بانككە ونى قايتارىپ الۋ ءۇشىن كەلەسى كوزدەردەن ءتيىمدى شارتتاردا بەرەتىن مىندەتتەمەلەرى: مەملەكەتتىك بيۋدجەت, ۇلت­تىق قور, ۇلتتىق بانك, قا­زاقستاننىڭ تۇراق­تى دامۋ قورى, سون­داي-اق كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتور سۋبەك­­­تىلەرىنىڭ قاراجاتى. سونداي-اق ەكو­­­­­­نوميكانى نەسيەلەۋ بو­يىنشا مەم­لە­­كەتتىك باعدارلامالار, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالا­رىن­داعى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر, يپوتە­كا­لىق تۇرعىن ءۇي زايمدارىن قايتا قارجى­لان­دىرۋ اياسىندا الىنعان قاراجات مەم­لە­كەتتىك قارىز قاراجاتى بولىپ ەسەپ­تەل­مەي­دى. ديۆيدەندتەردى ءبولۋ مەم­­­لە­كەت­تىك قولداۋ ارقىلى الىنعان كىرىس­تەرگە جاتپايدى. بانكتەر ديۆيدەند رەتىندە تەك مەملەكەتتىك قول­داۋ­دان تۇسەتىن كىرىستەن تازارتىلعان وپە­را­تسيا­لىق پايدانى بولە الادى. بۇل رەتتە بانكتەردىڭ ديۆيدەندتى مەملەكەتتىك قولداۋدان ديسكونت (كىرىس) شەگەرىلگەننەن كەيىن وڭ كاپيتال بولعان جاعدايدا عانا تولەي الاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا.

بۇل رەتتە 2014 جىلى Forte Bank-كە قولداۋ كورسەتۋ كەزىندە مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­تىڭ, ۇلتتىق قوردىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ نەمەسە ونىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ قاراجاتى پايدالانىلماعان. سوندىقتان قازىرگى زاڭ تالابى بۇل بانككە قاتىستى ەمەس. بانكتىڭ باسقارما توراعاسى بەكجان ءپىرماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قارجى ينستيتۋتى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ دە, ۇلتتىق قوردىڭ دا قاراجاتىن پايدالانعان ەمەس.

«بانكتىڭ بۇرىنعى اكتسيونەرى – «سامۇ­رىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى 2015 جىلى ءوز ۇلەسىن بولات وتە­مۇ­راتوۆقا سا­تىپ نەسيە ۇيىمى اكتسيونەرلەر قۇرا­مى­نان شىعىپ كەتتى. 2014 جىلى سوڭعى قايتا قۇرىلىمداۋ شارتى بويىنشا قور Forte Bank-تە رەتتەلگەن دەپوزيتتى ورنالاستىرۋى, تيىسىنشە ول دەپوزيت 2024 جىلعا دە­يىن­گى كاپيتالدا ەسكەرىلۋگە ءتيىس بولدى. بۇل بانكتىڭ ورنىقتىلىعىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ج­ا­سالدى. قاراجاتتى ورنالاستىرعاننان كەيىن ءتورت جىلدان سوڭ كولەمى 220 ملرد تەڭگە بولاتىن بۇل دەپوزيت 2024 جىلعا دەيىن وتەۋ مەرزىمىمەن Forte وبليگاتسياسىنا كون­ۆەرتاتسيالاندى. سوسىن بۇل كاپيتال قالىپ­تاستىرۋشى دەپوزيتتى Forte 2018 جىلى مەرزىمىنەن بۇرىن وتەدى. بۇدان كەيىن «سا­مۇرىق-قازىنا» قۇرامىنا كىرەتىن كوم­پا­نيالارمەن باسقا مامىلە بولدى», دەدى ءپىرماتوۆ.

نەسيە ۇيىمى 2018 جىلى ءادىل قۇنى 75, 75 جانە 71 ملرد تەڭگە بولعان «سامۇرىق-قازىنا», «قازاقستان تەمىر جولى» جانە «قازاتومپروم» وبليگاتسيالارىن ساتىپ العان.

ء«بىز بۇل اقشانى وزىمىزدە قالدىرماي, الگى كومپانيالارعا كرەديت ەسەبىندە قايتا­رىپ بەردىك. بۇل مامىلە ولار ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە قىزىقتى بولدى. كوممەرتسيالىق مامىلە دەپ ايتا الامىز, ول جەردە مەملە­كەت­تىك بيۋدجەت نەمەسە ۇلتتىق قور قار­جى­سىن پايدالانۋ بولعان جوق. سونداي-اق بۇل قارجىلىق ساۋىقتىرۋ ءۇشىن الىنعان جوق. تازا نەسيەلەۋ ماقساتىندا الىندى», دەيدى بانك باسشىسى.

وسىلايشا, وزگە التى بانك مەملەكەت الدىندا رەسمي بورىشتى بولىپ سانالادى جانە قارىزدى قايتارۋدى بەكىتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا ىسكە اسىرادى. بيىل قاڭ­تاردا اگەنتتىك مەملەكەت كومەگىن العان بانك­تەر­دىڭ ديۆيدەند تولەۋىن شەك­تەي­تىن زاڭ جوباسىن ورنالاستىرعان ەدى. وسى­دان سوڭ جەتى ايدان كەيىن اگەنتتىك تورا­عا­سىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆ اتال­عان شەك­تەۋ­دىڭ 7 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­كە قاتىس­تى ەكەنىن ايتقان. الايدا كە­يى­نىرەك تىزىمگە 6 بانكتىڭ عانا كىرگەنى ءما­لىم بولدى.

ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر مەملەكەتتەن العان اقشاسىن بىردەن قايتارىپ تاستاي المايدى.

«رەتتەلگەن وبليگاتسيالارعا مەم­لەكەتتىك قولداۋ قاراجاتى (شىعارۋدى تەك قانا كرەديتتىك ۇيىمدار جۇزەگە اسىرۋ­عا قۇقىلى ەميسسيالىق باعالى قاعازدار) بانكتىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعى جانە جۇمىس ىستەمەيتىن زايمدار بويىنشا پرو­ۆيزيا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بەرىلدى. سول سەبەپتى اقشانى ءبىر ساتتە قايتارۋ بانكتەردىڭ ورنىقتىلىعى ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل تۋدىرۋى مۇمكىن. بارلىق بانك­تەر قالىپتاسقان كاپيتال قورىن ەسكەرە وتىرىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن كەستە بويىنشا قايتارا الاتىن مەملەكەتتىك قولداۋ مولشەرىن دەربەس ايقىندايتىن بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى اگەنتتىك توراعاسى.

وسى رەتتە اگەنتتىك بانكتەرگە قاتىس­تى 4 تالاپ ەنگىزىپ وتىر. ءبىرىنشى تالاپ بو­يىنشا قارجى ينستيتۋتتارى مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارى ارقىلى تۇسكەن تابىس­تان ديۆيدەند بەرە المايدى. ەكىنشى تالاپ بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدان جەڭىلدىكتى نەمەسە كىرىستى شەگەرگەننەن كەيىن وڭ كاپيتالدىڭ بولۋى ەسكەرىلەدى. ءۇشىن­شى تالاپ بويىنشا بانكتەر مەملە­كەت­تىك قولداۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن قاي­تا­رۋ­عا مىندەتتى, بۇل رەتتە قايتارىم سوماسى تولەنگەن ديۆيدەندتەرگە پروپورتسيونالدى تۇردە ەسەپتەلەتىن بولادى – ديۆيدەندتەر سوماسىنىڭ كەمىندە 10% جانە 66%-ىنان اسپاۋعا ءتيىس. تورتىنشىدەن, تولەنگەن ديۆيدەند كولەمىن تاۋەلسىز اۋديتورلار مىندەتتى تۇردە راستاۋعا ءتيىس. مەملەكەت قولداۋىن الىپ جانە قولداۋىن الماي تۇسكەن تابىستىڭ ارا-جىگىن انىقتاۋ دا قيىن ەمەس كورىنەدى.

«كەز كەلگەن بانكتىڭ قارجىلىق ەسەپ­تىلىگىندە ءبارى انىق جازىلادى: وپەرا­تسيا­لىق قىزمەتتەن تۇسكەن كىرىس, زايم بەرۋدەن تۇسكەن كىرىس, ءتۇرلى قارجىلىق قۇرال­دار­دان تۇسكەن تابىس دەگەن سياقتى. سونىڭ ىشىندە قاي كىرىستىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ قۇ­رالدارىنان تۇسكەنى دە كورىنىپ تۇرادى», دەيدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆ.

بەكىتىلىپ وتىرعان ءتارتىپ بويىنشا كا­پي­تالداعى مەملەكەتتىك قولداۋدان تۇس­كەن كىرىس مولشەرى تومەن بانكتەر ءۇشىن جىل سايىن مەملەكەتكە قايتاراتىن سوما تو­لەنگەن ديۆيدەند سوماسىنىڭ 10 پا­يى­­زىنان كەم بولماۋى كەرەك. ال ەگەر كاپي­تال­­داعى مەملەكەتتىك قولداۋ كىرىسىنىڭ مول­شە­رى ايتارلىقتاي بولسا, جىل سايىنعى قاي­تاراتىن سوماسى كەمىندە 66 پايىز بولىپ بەلگىلەنەدى.