جاراتىلىستانۋ عىلىمى «باباسى بالدىردان باستاۋ الدى» دەيتىن وسىمدىكتەردىڭ دە ومىردە ءوز ورنى, ءوز تاعدىرى بار. ونىڭ ىشىندە الەمگە ءار بەرگەن, سۇلۋلىق پەن ءسان بەرگەن گۇلدەردىڭ ورنى, ءتىپتى بولەك. جەردىڭ ءجۇزىن جايناتقان – گۇلزارلار مەن گۇلدى القاپتار. ادامزاتقا جارقىن ءومىر سىيلاپ تۇرعان دا وسى – جاسىل الەم. ادام مەن تابيعات – ەگىز. بىردە ەۋروپانىڭ ەرەكشە تابيعاتىن تاماشالاۋعا بارعان ءبىر تانىسىم توتىداي تۇرلەنگەن توعايدىڭ كىرەبەرىسىندەگى تاقتايشادا ء«سىز مەنىڭ جۇرەگىمدەگى تامىرلاردى جۇلماڭىز!» دەگەن جازۋدى وقىپ قايران قالعانىن ايتقان-دى. سول ءبىر لەپە كوكتەم شىقسا, قازاق توپىراعىن ماساتىداي قۇلپىرتقان قىزعالداقتىڭ تاعدىرىن ەسكە تۇسىرگەن ەدى.
دالا گ ۇلىنىڭ ءتۇپ-توركىنى – تۇران توپىراعى
ساكۋرا گ ۇلى دەسە – جاپونيا, ۇيەڭكى جاپىراعى دەسە – كانادا, پالما اعاشى دەسە اراب ەلدەرى ەرىكسىز ويعا ورالادى. ال بۇگىندە گۇل مەن گوللانديا ەگىز ۇعىمعا اينالدى. الايدا سول گوللانديا جەرىنە جەتكەن قىزعالداق گ ۇلىنىڭ ءتۇپ-توركىنى تۇران توپىراعى ەكەنى, ونىڭ العاش پايدا بولعان جەرى قازىرگى قازاقستان اۋماعى ەكەنى عىلىمدا ناقتىلانعان. قازاقستان – قىزعالداقتىڭ وتانى, قازاقستان گۇلستان دەسە دە ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الايدا ءبىز بارىمىزدى باعالاپ, جوعىمىزدى تۇگەندەپ بولعانشا, كەيبىر پىسىقتاۋ جۇرت ءبىراز اسىلىمىزدى جان-جاقتان جىرىمداپ, جۇلمالاپ جۇرگەنى دە جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, تاريحي تۇجىرىمداردا قىزعالداق گ ۇلى قازاق جەرىنەن « ۇلى جىبەك جولى» ارقىلى يراننان تۇركياعا جەتىپ, ودان ءارى گوللاندياعا بارعانى ايتىلادى. وسىلايشا گوللاندىقتار «قىزعالداق ەلى» بولىپ شىعا كەلدى. وندا قىزعالداقتىڭ قىمبات بولعانى سونشا, ءۇش ءتۇپ قىزعالداقتىڭ قۇنىنا امستەردامنىڭ ورتالىعىنان ءبىر ءزاۋلىم ءۇي ساتىپ الۋعا بولادى ەكەن. قازىر مۇنداي بولماسا دا قىزعالداق گ ۇلى قۇنىن ءالى جوعالتقان جوق. ال ەندى مىنا ءبىر سالىستىرۋعا قاراڭىز, نيدەرلاند قىزعالداقتارى كۇتىممەن وسسە, ءبىزدىڭ قىزعالداقتار تابيعي. قايسىسى قۇندى ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا ءبىز سول قولدا بار التىنىڭ قادىرىن ءبىلىپ ءجۇرمىز بە؟ ەندى سونى تارماقتاپ, تارقاتىپ كورەيىك.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باعلان ماحامەدوۆانىڭ ايتۋىنشا, دالا قىزعالداقتارى ەلىمىزدىڭ كوپ جەرىندە كەزدەسەدى.
– قىزعالداق – لالاگۇلدەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن كوپ جىلدىق شوپتەسىن پيازشىقتى وسىمدىك. قىزعالداق گ ۇلىنىڭ سۇرپى مەن تۇرىنە قاراي گۇلدەۋ مەرزىمدەرى دە ءارتۇرلى. كوبىنەسە ناۋرىز-مامىر ايلارىندا گۇل اشادى. بارلىق ءتۇرى 20-25 كۇن ارالىعىندا گۇل جارىپ تۇرادى. قىزعالداقتىڭ ءتۇسى اقتان قاراعا دەيىنگى ارالىقتا الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. كوپ جاعدايدا ءار ساباعىندا ءبىر تال عانا گۇل جارادى. بۇل دالا گ ۇلىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭىندا باستالعان. اكادەميك پيتەر سيمون پاللاس جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيا 1771 جىلى سولتۇستىك قازاقستان ايماعىندا العاش رەت قىزعالداقتى زەرتتەپ, باسپا بەتىندە جاريالادى. قازاق جەرىندەگى قىزعالداقتاردى زەرتتەۋ ءىسى كوپتەگەن اتاقتى ادامداردىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ماسەلەن, كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ بىرنەشە جىلعا سوزىلعان ەكسپەديتسيالارى مەن ساياحاتتارى وتە قيىن جاعدايدا اياقتالعان. ولاردىڭ جانە وزگە دە عالىمداردىڭ ەسىمى الماتى, سانكت-پەتەربۋرگ جانە باتىس-ەۋروپا ەلدەرىندەگى ءىرى اكادەميالىق كوللەكتسيالاردا, گەرباريلىك جاپىراقتار ەتيكەتكاسىندا ساقتالعان. لەمون, شرەنك, بورششوۆ قىزعالداقتارى عىلىمي ورتاعا جاقسى تانىس. الماتى قالاسىنداعى بوتانيكا ينستيتۋتىندا قازاقستان ايماعىنان ا.شرەج, گ.كارەلين, ي.كيريلوۆ 1840-1842 جىلدارى جيناعان قىزعالداقتاردىڭ ەڭ ەسكى گەرباريلىك جاپىراقتارى ساقتالعان, دەيدى اگروبيولوگيا سالاسىنىڭ ساراپشىسى.
ال عالىم اننا يۆاششەنكو «قازاقستان قىزعالداقتارى جانە جۋا تۇقىمداس وسىمدىكتەر» دەگەن ەڭبەگىندە قىزعالداقتىڭ وتانى قازاقستان ەكەنىن جازادى. «قازاق حالقى ەجەلدەن بەرى دالا گ ۇلى – قىزعالداقتى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى, ونىڭ كوركىنە قىزىعىپ قانا قويماي, شيپالى قاسيەتى بار وسىمدىك رەتىندە, اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرىندە كوپتەپ قولدانعان», دەپتى عالىم.
ناسيحاتى ناشار
قىزعالداق گ ۇلى ىقىلىمنان اقىنداردى دا, عالىمداردى دا, پاتشالاردى دا تاڭعالدىرىپ, تولعاندىرىپ, وزىنە ىنتىقتىرىپ كەلەدى. سودان دا بولار, شىعىستىڭ شايىرى عافيز قىزعالداقتىڭ قىزداي نازىكتىگىنە, سيقىرلى سۇلۋلىعىنا قاراپ, ءتىپتى راۋشان (روزا) گ ۇلى دە وعان تەڭ كەلمەيدى دەپ جىرلايدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ورتالىق ازيا ايماعىنان تابىلعان ح-ءحىىى عاسىرلىق قىش بۇيىمداردا قىزعالداق سۋرەتتەرى سالىنعانى انىقتالعان. مىسالى, ايشا ءبيبى جانە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەلەرىنىڭ كىرپىشتەرىندە كەزدەسەتىن ورنەكتەر سونىڭ ناقتى ايعاعى ىسپەتتى. كوشپەندىلەردە قىزعالداق بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق پەن جاڭارۋدى بىلدىرەدى ەكەن. ال قۇلپىتاستاردا سالىنعان قىزعالداق بەينەسى ءومىردىڭ وتپەلى ەكەنىن بەينەلەيتىنىن ايتادى بىلەتىندەر. قازاق قولونەرىندە دە قىزعالداق بەينەسى كوپ ۇشىراسىپ جاتادى. بۇل – تاريحي ىزدەر. ال قازىر شە, قازاق قىزعالداعىنىڭ قوعامدا قانشالىقتى بەدەلى بار؟ ءبىر عانا مىسال, فرانتسۋز جازۋشىسى وليۆە بلەيستىڭ «قىزعالداق ساۋداگەرى» شىعارماسى كەزىندە گوللانديانىڭ اتاعىن جاھانعا جايدى. شىركىن, بىزدەن وسىنداي ءبىر ادەبي مۇرا تابىلا ما؟ قيىنداۋ... ايتەۋىر داتكە قۋات, ەلىمىزدە جىل سايىن قىزعالداق فەستيۆالدەرى وتكىزىلىپ تۇرادى. مۇنداي گۇل مەرەكەلەرى قىزىعۋشىلارعا قىزعالداق تۋرالى دەرەكتەرمەن تانىسۋعا, ولاردىڭ سۇلۋلىعىن تاماشالاۋعا تاپتىرماس وراي. بۇل ءبىر جاعىنان ەكوترۋزيمنىڭ بىردەن-ءبىر كوزى بولىپ وتىر. وسى رەتتە قازاقستان قىزعالداقتارى مەن سارعالداقتارىنىڭ ءالى دە بولسا ناسيحاتى ناشارلاۋ ءتۇسىپ جاتقانى كوزگە ۇرىپ-اق تۇر.
«قىزىل كىتاپتاعى» قىزعالداق
فلوريستەردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە قىزعالداقتىڭ 64 جابايى ءتۇرى بار ەكەن. ازىرگە 34-ءى زەرتتەلىپتى. ال ونىڭ 11-ءى – ەندەمەك. ياعني بۇل ەلىمىزدە عانا كەزدەسەتىن ءتۇرى. كەيبىرى سيرەپ بارا جاتقان قىزعالداقتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. قازىر سونىڭ 18 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. تابيعاتقا زيان, ال مەملەكەتكە زالال كەلتىرمەس ءۇشىن مۇنداي قىزعالداقتىڭ تۇرلەرىن بىلە جۇرگەن دە ارتىق بولماس.
قىزىل كىتاپتىڭ دەرەگىنشە, گرەيگ قىزعالداعى – شوعى قىپ-قىزىل, ال ساباعى قوڭىرشاڭ كەلگەن. بۇل قىزعالداقتى العاش رەسەي باۋ-باقشا قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى سامۋيل گرەيگ قاراتاۋ ەتەگىنەن تاۋىپتى. قىزعالداقتىڭ اتى دا سول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالعان. بۇل قىزعالداق عىلىمدا ءحىح عاسىردان بەلگىلى بولعان. سەلەكتسيادا ءجيى قولدانىلادى. گوللاندياعا تاراعان 200-گە تارتا ەليتالى قىزعالداقتىڭ سورتى دا ءدال وسى قىزعالداقتان الىنعان كورىنەدى. قازىر بۇكىل ەۋروپاعا تاراپ, بوتانيكالىق باۋ-باقشانىڭ كوركىنە اينالىپ وتىرعان دا – وسى قىزعالداقتىڭ تۇقىمى. جاپىراعى جالپاق تاسپا ءتارىزدى, كەيدە جيەگى يرەكتەلىپ كەلەدى. گ ۇلى دارا, قىزىل, قىزعىلت سارى ءتۇستى, كوكتەمدە گۇلدەيدى. بىراق بۇل قىزعالداقتىڭ جابايى ءتۇرىن تابۋ وتە قيىن. تۇركىستان وبلىسى مەن وڭتۇستىك وڭىردە, دالىرەك, اقسۋ-جاباعىلى مەن قاراتاۋ قورىعىندا, بەرقارا باۋىندا كەزدەسەدى.
تاعى ءبىر ەرەكشە گۇل – بورششوۆ قىزعالداعى. ورىس بوتانيگى يليا بورششوۆ تاپقان, اتاۋى ونىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان گۇل. قازىر بۇل قىزعالداق بايقوڭىر ايماعىنىڭ ءرامىزى سانالادى. بۇل كەيدە تورعاي, ارال وڭىرىندەگى قۇمدى شولدەردە, قىزىلقۇمدا كەزدەسەدى. قۋ دالادان قۇلپىرعان قىزعالداق كورۋدىڭ ءوزى ءبىر قىزىق قۇبىلىس سەكىلدى. سوندىقتان شولەيت دالادا, قۇمدى جەردە وسەتىن قىزعالداقتار كوكتەمدە كوزگە وتتاي باسىلادى دەسەدى.
ال بيبەرشتەين قىزعالداعى باسقا قىزعالداقتارعا قاراعاندا ءبىرشاما كەڭ تاراعان. قاپ تاۋى مەن قىرىم, رۋمىنيا جەرلەرىندە دە كەزدەسەدى. قىزىعى – بۇل كەز كەلگەن جەردە وسە بەرەدى, كۇي تالعامايدى. ۇزىندىعى – 15-30 سم. ءساۋىر ايىندا گۇلدەپ, شىلدە ايىندا جەمىس بەرەدى.
شرەنك قىزعالداعى دا – ەڭ تانىمال گۇلدەردىڭ ءبىرى. بۇل گۇل ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا وسەدى. سۋىق قىس پەن ىستىق جازدى جاقسى كورەدى. گ ۇلى ءىرى, اق, قىزىل نە سارى ءتۇستى. مامىردا گۇلدەيدى, ماۋسىمدا جەمىسى ءپىسىپ جەتىلەدى. بۇل قىزعالداق تا گرەيگ قىزعالداعى سىندى قازىرگى گوللاند قىزعالداقتارىنىڭ ءتۇپ اتاسى سانالادى. بۇل بادانامەن ەمەس, گ ۇلى دانىمەن كوبەيەدى. بوتانيكتەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىزعالداقتى ج ۇلىپ السا, ونىڭ قايتىپ ءوسىپ شىعۋىنا كەمى 10 جىل ۋاقىت كەتەدى.
كاۋفمان قىزعالداعى – قاراتاۋ, تالاس الاتاۋى مەن وگەم جوتاسىندا تاراعان قىزعالداق ءتۇرى. جاپىراعىنىڭ سانى 2-3-تەن اسپايدى, ۇزىنشا نەمەسە ەلليپس سياقتى. گ ۇلى قىزىل جانە كۇلگىن ءتۇستى. ناۋرىزدىڭ اياعى مەن ساۋىردە گۇلدەيتىن ساندىك وسىمدىك. سەلەكتسياعا كوپ پايدالانادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنشە, بۇل گۇلدىڭ قازىر الەمدە 200-دەن اسا سۇرپى بار.
تاعى وسى سەكىلدى ەكىگۇلدى قىزعالداق, بىرگۇلدى قىزعالداق, زينايدا قىزعالداعى, كوك قىزعالداق, قىسقااتالىق قىزعالداق, كەش گۇلدەيتىن قىزعالداق, البەرت قىزعالداعى, كولپاكوۆسكي قىزعالداعى, كورولكوۆ قىزعالداعى, لەماننوۆسكي قىزعالداعى, وستروۆسكي قىزعالداعى, رەگەل قىزعالداعى, قاتارلى 18 قىزعالداق «قىزىل كىتاپقا» ەنىپتى.
قوعام جانە قۇقىق
وسىمدىكتەر الەمى وركەنيەتپەن يتجىعىس ءومىر كەشىپ كەلەدى. وسىمدىكتەرسىز وركەنيەت تە جوق ەكەنىن ەرتە تۇسىنگەن ەلدەر قورشاعان ورتانى قورعاۋعا وتە ىقتيات قارايتىنىن بايقايمىز دا, وزىمىزدەگى جاعدايعا قاراپ, ەرىكسىز قىنجىلامىز. تالاي ەلدىڭ تالايىنا بۇيىرماعان تابيعي بايلىقتى باعالاي الماي وتىرعانىمىز وتىرىك ەمەس. ونىڭ كورىنىسى كوكتەم شىعا جايقالىپ وسكەن قىزعالداقتار مەن سارعالداقتاردى ج ۇلىپ, ونىڭ فوتوسۋرەتىن الەۋمەتتىك جەلىگە جارىسا جاريالاۋدان باستالادى. باقساق, ول ادامدار بۇل گۇلدەردىڭ «قىزىل كىتاپقا» ەنگەنىن, ول مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قورعاۋىنداعى وسىمدىكتەر ەكەنىن, ونى جۇلعان جاعدايدا زاڭمەن ايىپتالاتىنىنان ءالى دە بەيحابار ەكەنى اڭعارىلادى. ايتپەسە اقىل-ەسىندە اقاۋى جوق ادام جاساعان قىلمىسىن قالاي جالپاق جۇرتقا جار سالادى؟ ەگەر قاساقانا تابيعاتقا زيان تيگىزسە, باتىس ەلدەرىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا بۇل ەكوتەرروريزم بولىپ سانالادى.
بوتانيكتەردىڭ ايتۋىنشا, قىزعالداق – وتە نازىك گۇل. ءوسۋى مەن تاراۋى, جەمىس بەرۋى مەن تۇقىم تاستاۋىنا ۇزاق ۋاقىت كەتەدى. قىزعالداق گۇل تۇقىمداستارى سياقتى بادانامەن كوبەيمەيدى. كوبىندە ءدان مەن تۇقىم ارقىلى تارايدى. ال ءدان جەردى جارىپ ءوسىپ شىققانشا 4 جىلدان 7 جىلعا دەيىن ۋاقىت كەتەدى ەكەن. سوندىقتان ءوسىپ كەلە جاتقان قىزعالداقتى جۇلامىن دەپ, تامىرىن مۇلدە قۇرتىپ جىبەرۋىمىز كادىك. ءسويتىپ, سۇلۋلىقتىڭ جۇرتىن سيپاپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەكەن. ازىرگە قورعانسىزدىڭ كۇيىن كەشىپ تۇرعان نازىك جاراتىلىستى ساقتاۋعا دەگەن ەكومادەنيەت قالىپتاسپاي جاتقان سەكىلدى. ەندەشە, ونى قورعاۋ ءۇشىن امالسىز زاڭعا يەك ارتاتىنىمىز انىق.
وسىعان بايلانىستى تۇركىستان وبلىسىنداعى قازىرگى قىزعالداق ماۋسىمىنىڭ احۋالىن ءبىلىپ كورگەن ەدىك. تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ ايتۋىنشا, گۇل جۇلعانداردىڭ قاتارى بيىل دا بايقالعان, سول ءۇشىن ونىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى.
«تۇركىستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرى پوليتسەيلەرمەن بىرلەسىپ, وڭتۇستىك وڭىردە وسكەن گرەيگ قىزعالداقتارىن قىزىقتاۋعا كەلگەن ازاماتتارعا ءتيىستى تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
ال قىزعالداق جۇلعانداردى قانداي «سىي» كۇتىپ تۇرعانىن زاڭگەر دۋمان كوپباەۆتان بىلدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەرگە زيان كەلتىرگەن ازاماتتار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. قازاقستان قۇقىقتىق كودەكسىنىڭ 339-بابىنا سايكەس, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. اسا سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارعا زيان تيگىزۋ, تابيعاتقا زالال كەلتىرۋ 3 مىڭ اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل تولەۋگە نەمەسە سول مولشەردەگى تۇزەۋ جۇمىستارىنا تارتىلۋعا اپارىپ سوعادى. تابيعاتقا قارسى جاسالعان قاستاندىقتىڭ ءتۇرى مەن كەلتىرگەن زيانىنا بايلانىستى 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا تاعايىندالۋى مۇمكىن.
«كەز كەلگەن ادام قىزعالداقتى جۇلۋ كەزىندە قولعا تۇسسە, قىلمىستىق كودەكستىڭ 339-بابىمەن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورمان زاڭناماسىن بۇزۋدان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋگە ارنالعان بازالىق مولشەرلەمەلەردى بەكىتۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ 2007 جىلعى 31 مامىرداعى №441 قاۋلىسىنىڭ 3 بولىگىنە سايكەس ايىپپۇل تولەيدى», دەپ ناقتىلاپ ەسكەرتتى زاڭگەر.
وتكەن اپتادا ءدال وسىنداي جازاعا ىلىگىپ, قىلمىستىق ىزدەۋ سالىنعان ازاماتتار جايلى اقپاراتتار تارادى. مۇنىڭ سوڭى نە بولارى ءالى بەلگىسىز, الايدا 2021 جىلى تۇركىستان وبلىسىندا قىزعالداق جۇلعان ءبىر ەر ازامات 9 ملن تەڭگە ايىپپۇل ارقالاعانى ەل ەسىندە. ال بۇل ايىپپۇل قازىرگى مولشەرمەن ەسەپتەگەندە, 3 مىڭ اەك دەگەنىڭىز 10 ملن 350 مىڭ تەڭگە بولادى ەكەن. باياعىدا ءبىر قىزعالداق جۇلعان ادامنىڭ باسىن شاباتىن جازا تاعايىنداعان كورىنەدى وسمانىلىنىڭ پاتشاسى. بۇل جازالاردىڭ قاي-قايسى دا گۋمانيستىك تۇسىنىككە تومپاق كەلەتىنى ءالازىر ۇكىم ەكەنى راس. ەندەشە ونىڭ وڭتايلى جولىن ءبىر بىلسە, وسى كىسى بىلەر دەپ, قىزعالداق گۇلدەرىن فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ونى قورعاۋدى ناسيحاتتاپ جۇرەتىن تابيعات جاناشىرى, ەكوبەلسەندى قايرات كارىباەۆتان سۇراپ كوردىك. ونىڭ ايتۋىنشا, جازانى كۇشەيتپەي-اق, ەكولوگيالىق سانا قالىپتاستىراتىن ۇگىت جۇمىسىن ۇدەتسە, مۇنىڭ تۇك تە قيىندىعى جوق كورىنەدى.
– قازىر قىزعالداق وسەتىن كەيبىر القاپتاردى شارۋاشىلىقتارعا بەرىپ جىبەرگەن. ول جەردى جىرتىپ, ءارتۇرلى ءداندى-داقىل ەگەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, گۇل جۇلعاندار «ونى مال دا جەپ جاتىر عوي» دەگەن قارسى ءۋاج ايتادى, الايدا قىزعالداقتى ەشقانداي مال جەمەيدى. بىراق قىزعالداقتار مال اياعىمەن تاپتالىپ جاتىر. ءتىپتى بۇل دا – پروبلەمانىڭ باسى ەمەس. ەڭ قيىنى «ەكىاياقتىلار» بولىپ تۇر. حالقىمىزدىڭ ەكولوگيالىق تۇسىنىگىنىڭ تومەندىگى قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. قازىر بازاردا دا قىزعالداقتار تولىپ تۇر. سونى السىن دا يىسكەي بەرسىن. ەشتەڭەگە زيانى جوق وسىمدىكتى ادامدار نە ءۇشىن جۇلاتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن. ول جۇلعاننان كەيىن 15 مينۋتتا سولىپ قالادى. بىزدە وسىنى حالىققا دۇرىس جەتكىزەتىن ۇگىت-ناسيحات از. ەكولوگيالىق ساۋاتتى بالالارعا جاستايىنان ءسىڭىرۋىمىز قاجەت. قىزعالداقتى قورعاۋ زاڭدا بار بولعانىمەن, ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلە بەرمەيدى. كوپ جاعدايدا ادامدار ونى بىلمەستىكپەن جۇلادى. ايتپەسە وعان ەشكىمنىڭ جاۋىزدىعى جوق. ايتسە دە وبالى نە كەرەك, كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا بۇل ءبىرشاما رەتتەلىپ كەلەدى. قىزعالداق گ ۇلى وسەتىن القاپتاردىڭ ماڭىنا, اسىرەسە جولدىڭ جيەكتەرىنە ەسكەرتۋ تاقتايشالار ءىلىنۋ كەرەك. باق-تا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىمەن بىرگە, ءتارتىپ ساقشىلارى باقىلاپ تۇرسا, ودان ناتيجە شىعار ەدى, دەيدى ق.كارىباەۆ.
ءار وسىمدىك تەك سۇلۋلىق ءۇشىن ەمەس, ادامزاتتىڭ تاعدىرىمەن تامىرلاس ەكەنى حالىق ساناسىنا بەرىك ورناماي, «قىزعالداق – قازاقستان كوركى» دەگەن ۇران جەتكىلىكسىز ءتارىزدى...