ەلىمىزدەگى اگرارلىق سالاداعى جەتەكشى وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى سوڭعى ۋاقىتتا قوعام تاراپىنان ءجيى سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. ونىڭ سەبەپتەرىنە كوز جەتكىزۋ ماقساتىندا ۋنۆەرسيتەتتە وتكەن كەڭەيتىلگەن عىلىمي كەڭەسكە قاتىسىپ قايتقان ەدىك.
جيىن بارىسىندا قوعامداعى سىن-ەسكەرتپەلەردىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنى ايتىلىپ, ءبىلىم بەرۋ, وقىتۋ ۇدەرىسىندە, گرانت بولۋدە, ەمتيحانداردى قايتا تاپسىرۋ, كۋرستىق جۇمىستاردى قورعاۋ ساتتەرىندە ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن العاندىعى اشىق ورتاعا سالىندى. جالاقىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ىرگەلى عىلىمدارمەن اينالىساتىن ۇزدىك ماماندار, بىلىكتى پروفەسسورلار باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنا اۋىسۋعا ءماجبۇر بولعان. سالدارىنان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كادرلىق الەۋەتى السىرەپ, ءبىلىم ساپاسى تومەندەگەن.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-وقۋ بازاسى جەكە ماقساتتارعا پايدالانىلىپ, ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار مەن وقۋ عيماراتتارى كاسىپكەرلەرگە جالعا بەرىلگەن. ءتۇرلى ويىن-ساۋىق ورىندارى اشىلىپ, وقۋ نىساندارى, جاتاقحانا, ستاديون مەن باسقا دا جەر ۋچاسكەلەرى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن. وسىنىڭ ءبارى مىڭداعان ادامى بار ۇلكەن ۇجىمنىڭ كوز الدىندا بولىپ جاتقانىنا قاراماستان, ەشقانداي ارىپتەستىك سىن ايتىلماعان. كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋ, الدىن الۋ ءىس-شارالارى جاسالماعان.
وسىنىڭ ءبارى ۋنيۆەرسيتەتكە جاڭا باسشىلىقتىڭ كەلۋىمەن انىقتالىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جيىنداردا تارازىعا سالىنىپ, جيىن بارىسىندا ورىن العان كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالار اۋقىمى پىسىقتالدى.
– ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – جەمقورلىقسىز, ادىلەتتى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ. بۇل قاعيدات ستۋدەنتتەرمەن, جاس عالىمدارمەن جانە اقىلداستار القاسىمەن بولعان كەزدەسۋلەردە اشىق ايتىلدى. ءبىلىم بەرۋ ءىسى, وقۋ ۇدەرىسىن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ, عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ باعىتىنداعى ماسەلەلەردى بىرلەسە تالقىلادىق. ارداگەر وقىتۋشىلار مەن جاستار تاراپىنان كوپتەگەن ناقتى ۇسىنىس ايتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوزدەن ىسكە كوشىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى دامىتۋدىڭ ناقتى ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋدامىز, – دەدى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
وسى جىلدىڭ ەڭ ۇلكەن جاڭالىعى – اقپان ايىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ اياسىندا تۇڭعىش رەت اشىق كونكۋرس ۇيىمداستىرىلىپتى. ناتيجەسىندە, فاكۋلتەت دەكاندارى مەن كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ قۇرامى 70 پايىزعا جاڭارعان. دەكانداردىڭ ورتا جاسى – 49, كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ ورتا جاسى 46-نى قۇرايدى. ىرىكتەلگەن ۇمىتكەرلەر ءوز سالالارى بويىنشا بىلىكتىلىگى مەن ءبىلىمىن, عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدەگى جيناقتاعان تاجىريبەلەرىنىڭ مول ەكەندىگىن ايقىن كورسەتە ءبىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسى جىلعا ارنالعان دامۋ باعدارلاماسى مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جوسپارى قايتا قارالىپ, بارلىق ءتيىمسىز شىعىن, قۇرامداس ۇيىمداردى ۇستاۋ قاراجاتى قىسقارتىلعان. بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى بولىگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا, ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار مەن وقۋ عيماراتتارىن جوندەۋدەن وتكىزۋگە جانە تاعى دا باسقا ءتيىمدى ءىس-شارالارعا باعىتتالىپ وتىر. سونداي-اق اكىمشىلىك-باسقارۋشى, وقىتۋ-كومەكشى جانە تەحنيكالىق قىزمەت پەرسونالى 50 پايىزعا دەيىن قىسقارعان. ناتيجەسىندە, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ەڭبەكاقىسى 45 پايىزعا دەيىن, كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى مەن فاكۋلتەت دەكاندارىنىڭ جالاقىسى 1,5 ەسە كوتەرىلدى. ياعني ەلىمىزدەگى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزىلدى.
ەندى جاڭا رەيتينگتىك باعالاۋ جۇيەسى وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن 50 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە جانە ودان دا كوپ ۇستەمە الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. بۇل شەشىم باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگ باعالاۋلارىن سالىستىرا وتىرىپ, قابىلدانعان. ءاربىر وقىتۋشىنىڭ ىستەگەن جۇمىسى ءتورت باعىت – وقۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك, عىلىمي-زەرتتەۋ, يميدجدىك, تاربيە جانە الەۋمەتتىك جۇمىستارى بويىنشا دەربەس باعالانادى.
كەڭەستە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ ۇدەرىسىندەگى جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستار دا ورتاعا سالىنىپ, بۇل ماسەلەدە دە ولقىلىقتاردىڭ از ەمەس ەكەنى, وقىتۋدىڭ كرەديتتىك تەحنولوگياسى بويىنشا پروبلەما تۋىنداعانى اشىق ايتىلدى. مىسالى, بيىل ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ 9 پايىزى, ياعني, 165-ءىنىڭ يگەرىلمەگەن كرەديتتەرى, اكادەميالىق قارىزدارى بار بولعاندىقتان, ديپلوم الا المايتىنى بەلگىلى بولدى. وسى ورايدا عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنە وقۋ ۇدەرىسىندەگى قۇقىق بۇزۋشىلاردى انىقتاپ, قاتاڭ تارتىپكە شاقىرۋ جۇكتەلدى.
بۇگىندە تسيفرلاندىرۋ, IT جانە بيوتەحنولوگيا سالاسىنداعى سەرپىلىستەر الەمدى وزگەرتۋدە. الايدا بۇل باعىتتا ەلىمىزدەگى كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جاڭالىعى اگرارلىق ءوندىرىس سالاسىنا جەتپەي وتىرعانى بەلگىلى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا: «وڭدەۋ ونەركاسىبىن يننوۆاتسيا مەن جوعارى تەحنولوگيا عانا جەدەل دامىتادى. بۇل – ايدان انىق نارسە. سول سەبەپتى قازاقستان ەكونوميكاسى عىلىمي جەتىستىكتەردى نەگىزگە الۋى كەرەك. زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, پاتەنت الۋ جەتكىلىكسىز. عىلىمي جاڭالىقتاردى وندىرىستە پايدالانۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى اگرارلىق سالاداعى جەتەكشى وقۋ ورنى اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋمەن قاتار, يننوۆاتسيالىق عىلىمي ىزدەنىستەرگە قول جەتكىزۋدى جانە ولاردى وندىرىستە قولدانۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل رەتتە الەمدىك وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ارقىلى, ىسكەرلىك تاجىريبەلەر الماسۋ ماقساتىندا كەشەندى جوبالار جاسالىپ جاتىر. مىسالى, ءساۋىر ايىنىڭ 19-23 ارالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ورمان ءىسى, بيوەكونوميكا بويىنشا ەۋروپادا 3-ءشى, الەمدە 4-ءشى ورىن الاتىن AgroParisTech (فرانتسيا) اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلەتىن دەلەگاتسيا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتىمەن تانىساتىن بولادى. ولار بيىل وقۋ باعدارلامالارىنداعى فۋندامەنتالدى پاندەر – ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا, بيولوگيا, حيميا پاندەرىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك, قۇرىلىمدىق جانە سيللابۋستاردىڭ مازمۇنىنا تالداۋ جاساماق. ودان ءارى قاراي باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى بىرلەسە دايارلاۋ اياسىن كەڭەيتۋ, قوس ديپلومدىق باعىتتاعى جۇمىستار جالعاساتىن بولادى.
– بولاشاق مامانداردى دايارلاۋدا كاسىبي پراكتيكانى ۇيىمداستىرۋ مەن دۋالدى وقىتۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە 7 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن, 756 وندىرىستىك-تاجىريبەلىك بازانى ينەگراتسيالاۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل ماقسات ورىندالسا, بولاشاقتا 1-2 كۋرستاعىلار تەوريالىق ءبىلىمدى ۋنيۆەرسيتەتتە مەڭگەرىپ, عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ءبىلىمدى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسىندا الادى. ال وندىرىستىك تاجىريبەنى 352 اگروكاسىپورىندا وتكىزەدى. بۇل الەمدىك ءۇردىس, – دەيدى اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى.
2023-2024 وقۋ جىلىندا «Coursera» حالىقارالىق پلاتفورماسىنا كوشۋ ارقىلى ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمداردىڭ دارىستەرىن تىكەلەي تىڭداۋعا, بىلىمدەرىن قوسىمشا جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىكتەر جاسالماق. ينتەراكتيۆتى تەحنولوگيالاردى جەتكىلىكتى قولدانۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن 70 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا ينتەراكتيۆتى تاقتالار مەن پروەكتورلارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەن.
قازاق ەلى ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى ەجەلدەن ءداستۇرلى كاسىپ ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتتە قايتا اشىلعان «زووينجەنەريا جانە تاعام ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگياسى» فاكۋلتەتى تۋرالى جاڭالىقتى سۇيىنشىلەپ جەتكىزگەن بولاتىنبىز.
تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى ماسەلە – الەمدە, ونىڭ ىشىندە ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلىپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى 40 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى «ەنەرگەتيكا, سۋ جانە كولىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كەشەندى شارالار قابىلدانۋعا ءتيىس» دەي وتىرىپ, ەلىمىزدە قوسىمشا 25 سۋ قويماسىن سالىپ, سۋدى بارىنشا ۇنەمدەۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى.
وسى جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا شىمكەنت قالاسىندا قازاقستان جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرى پرەمەر-مينيسترلەرىنىڭ دەڭگەيىندە وتكەن كەزدەسۋ اياسىندا سۋ ماماندارىن بىرلەسە دايارلاۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. سول رەسمي كەزدەسۋ اياسىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن تاشكەنت يرريگاتسيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى رەكتورلارى كەزدەسىپ, وزبەكستاندىق وقۋ ورنىنىڭ فيليالىن اشۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلاعان بولاتىن. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى جاڭا فيليالدىڭ قۇرىلۋى سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىن بىرلەسە دايارلاۋمەن قاتار, ورتالىق ازيا ايماعىنداعى سۋ رەسۋرستارى مەن سۋدى پايدالانۋ, جەردى مەليوراتسيالاۋ جانە رەكۋلتيۆاتسيالاۋ سالاسىنداعى عىلىمي جوبالاردى بىرلەسە ىسكە اسىرۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەگەن سەنىمدە.
سونداي-اق الەمدەگى بيومەديتسينالىق عىلىمدار, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنا كىرەتىن كاناداداعى ساسكاچەۆانا ۋنيۆەرسيتەتى (UofS) اگرونوميا, زووينجەنەريا, گەنەتيكا جانە جانۋارلار سەلەكتسياسى بويىنشا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانى قۋانتادى.
تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالاتىن شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلەرمەن كەرى بايلانىس, Extension-ءبىلىم تاراتۋ جۇيەسىنىڭ ەلىمىزدە دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىندىگى. ونى دامىتۋ ءۇشىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى امەريكالىق «UC Davis» تاجىريبەسىن زەرتتەپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى وڭتۇستىك وبلىستاردىڭ ءاربىر اۋدانىندا فەرمەرلەرگە تەگىن كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكستەنشن-سەرۆيس ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ارينە, وعان مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋدىڭ قاجەت ەكەندىگى انىق.
وسى ورايدا رەكتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ عىلىمي كەڭەستە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى قورىتىندىلاي كەلىپ: «عىلىم – كەز كەلگەن قوعامداعى ەڭ كونسەرۆاتيۆتى جۇيەلەردىڭ ءبىرى. فراگمەنتتىك وزگەرىستەرمەن «جىلدام جەڭىستەردى» قۋىپ, عىلىمدا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وعان تەرەڭ, دايەكتى جانە جۇيەلى رەفورمالار قاجەت. الەمدەگى وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تەڭەسۋ ءۇشىن زاماناۋي جوعارى دەڭگەيدەگى ناعىز عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋىمىز قاجەت. سونىمەن بىرگە ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە حالىقارالىق وقۋ باعدارلامالارىن باتىل ەنگىزۋگە شۇعىل نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل رەتتە ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كۇشەيتىلسە, وعان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
الماتى