اۋىل جانە اگلومەراتسيالىق احۋال

اتالعان القالى جيىندا پرەزيدەنت اۋىل-ايماقتاردى كەشەندى تۇردە وركەندەتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا 1 مىڭنان اسا اۋىلداعى 3 703 الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم نىسان جاڭعىرتىلعانىن ءارى بۇل جۇمىس بۇدان ارى دا جالعاساتىنىن جەتكىزدى. ارينە, بۇل جاڭعىرتىلعان نىسانداردىڭ باسىم بولىگى تىرەك اۋىلدارعا تيەسىلى ەكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى باسقا ەلدى مەكەندەردەن گورى تىرەك اۋىلدار مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن قولداۋعا ءبىرىنشى بولىپ قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىگى مول. ياعني تىرەك اۋىلعا باعىتتالعان يگىلىكتى تەك سول اۋىل عانا ەمەس, ىرگەلەس ورنالاسقان اۋىلدار بىرگە كورەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل – ورتالىقتان شالعاي ورنالاسقان, ۋربانيتسازياعا ۇشىراعان, جان سانى ازايىپ دەگراداتسيا جاعدايىندا تۇرعان اۋىلداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قاۋىمداسىپ, ۇيەمەل-سۇيەمەلدەسە ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلى. سوعان ساي تىرەك ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتۋ جانە ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا ءوندىرىس ورىندارى اشىلۋى كەرەك.

سوعان ساي تىرەك ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتۋ جانە ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا ءوندىرىس ورىندارى اشىلۋى كەرەك.

شاعىن ەلدى مەكەندەردەگى اۋىل تۇرعىن­دارى الىسقا بارماي-اق تىرەك اۋىلدان قاجەتىن تابادى. مىنە, مۇنى ءار ايماق ءوز اۋماعىنداعى اۋىلداردىڭ جاعدايىنا قاراي وتىرىپ, تىرەك اۋىلدارىن بەكىتەدى. الايدا تىرەك اۋىلداردىڭ ءتيىستى ولشەم-شارتتارى بار. ماسەلەن, كلاستەردى قالىپ­تاس­تىرۋ بويىنشا حالىق تىعىز شوعىر­لانعان اۋماق ءۇشىن 10 شاقىرىم, ال حالىق ورتاشا قونىستانعان اۋماق ءۇشىن 15 شاقىرىم بولۋعا ءتيىس. سونداي-اق ول جيى­نى 15 كورسەتكىشتى قامتيتىن دەموگ­رافيالىق, ينفراقۇرىلىمدىق, ەكونومي­كالىق, گەوكەڭىستىك بولىپ 4 بلوكقا بولىنەدى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىر اۋىلدى جەرلەردە 8 ميلليونداي ادام تۇرادى. دەمەك, اۋىلدا قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاپ جاتقان حالىقتىڭ ۇلەسى 42% بولىپ وتىر. ال ەلىمىزدەگى 6 454 اۋىلدىڭ 3 477-ءسىنىڭ عانا دامۋ الەۋەتى بار ەكەن. ونىڭ ىشىندە 1 150-ءى تىرەك اۋىل بولسا, قال­عان 2 327-ءسى سەرىكتەس اۋىلدار نەمەسە شەكارالاس ەلدى مەكەندەر بولىپ ەسەپتەلەدى.

تىرەك اۋىلداردى دامىتۋ ءۇشىن وبلىس­تىق, اۋداندىق بيۋدجەت قاراجاتىمەن بىرگە ينۆەستورلار دا تارتىلادى. جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك قاراس­تىرىلادى. جولدارى جوندەلىپ, ينفرا­قۇرىلىمى جەتىلە تۇسەدى. ەسكىسى جاڭعىرىپ, كەمى تۇگەندەلەدى. ءسويتىپ, ءبىرىنشى تىرەك اۋىلدىڭ تىرشىلىگى بۇلك-بۇلك قايناسا, جان-جاعىنداعى شاعىن اۋىلدار دا جايناماق. اۋەلدە جوبانىڭ جوسپارى سولاي بولعان...

بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى اۋىل حالقىنىڭ 85%-ى تۇراتىن كەلەشەگى بار تىرەك ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا تاپ­سىر­­ما بەرگەن. تاپسىرما بويىنشا تىرەك ەلدى مەكەندەر جول, ينتەرنەت, بايلانىس جۇيەسى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ نىساندارى, مادەنيەت پەن سپورت كەشەن­دەرى سياقتى ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس-ءتى. پرەزيدەنت اۋىلدىق جەرلەردە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن 3 جىل ىشىندە 100 دەنە شىنىقتىرۋ جانە ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىن سالۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇل رەتتە اۋىلدى جانە اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن بىلىكتى مامان, «اسار» قوعامدىق بiرلەستiگiنىڭ توراعاسى, ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى, س.سەيفۋللين اتىن­داعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى قايرات بوداۋحان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل تاپسىرمالارىن ۇكىمەت ءالى دە تۇبەگەيلى ورىنداي الماي وتىرعانىن ايتادى.

– كەزىندە اۋىل جىلىن جاريالادىق, «ديپلوممەن اۋىلعا», «سەرپىن» سەكىلدى باعدارلامالار مەن جوبالار جاسالىپ, مەملەكەت تاراپىنان تاۋ-تاۋ قارجى ءبو­لىندى. ايتكەنمەن ونىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەي وتىرعانى راس. ويتكەنى اۋىلدىڭ احۋالىنا بەلگىلى ءبىر مينيسترلىك جاۋاپتى ەمەس. مىسالى, اۋىلعا يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى, قارجى مينيسترلىگى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگى سەكىلدى ءارتۇرلى قۇزىرلى ورىن­داردىڭ قاتىسى بار. سوندىقتان بۇعان پرەزيدەنتتىڭ اۋىلعا قاتىستى تاپسىر­مالارىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىراتىن ۇيلەستىرۋشى مەكەمە كەرەك. ونىڭ قولىندا ءبارىن تەكسەرەتىن قۇزىرەتى بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە اۋىلعا باعىتتالعان يگىلىك­تەر جەرىنە جەتىپ بولعانشا, جەمقورلار شەتىن كەتىپ تۇگەيدى, – دەيدى پروفەسسور ق.بوداۋحان.

راس, اۋىل ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ايانىپ قالعان كەزى جوق, قاشان دا دامىتۋدى كوزدەيدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە, بيىل تاعى 1,5 مىڭ­نان اسا جوباعا بيۋدجەتتەن 143 ملرد تەڭگە بولىنبەك. ول اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. وسىعان وراي «اۋىل اماناتى» جوباسى قولعا الىنىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا 5-7 جىل­دىق ءوسىمى 2,5% بولاتىن شاعىن نەسيە بەرىلمەك.

– قازىر ەلىمىزدە اۋىل تۋرالى ەكى باعىت­تى ۇستانىم بار. ءبىرى – بولاشاعى جوق اۋىلداردى جابۋ. ياعني ولاردى ينفراقۇ­رىلىمى بار اۋىلدارعا قوسۋ. ويتكەنى قازىر بولاشاعى جوق دەيتىن اۋىلداردا تەك زەينەتكەرلەر تۇرادى. ال ەكىنشى باعىت – وسى تىرەك اۋىلدار ارقىلى شاعىن ەلدى مە­كەندەردى ساقتاپ قالۋ. بۇل جەردە وبەك­تيۆتى, سۋبەكتيۆتى, ءتىپتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەبەپتەر بار. مىسالى, ەشكىم قالماعان اۋىلعا جول سالۋ, گاز تارتۋ – اۋىلدى كوركەيتۋ مە, الدە ارتىق شىعىن با؟ جانە وندا كەتكەن شىعىنىن قايتا اقتاي ما دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. سوندىقتان بۇل سالاعا ساراپتامالىق جانە كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, سوعان ساي ناقتى جول كارتاسى جاسالۋعا ءتيىس. وعان تەك اۋىل شارۋاشىلىق ماماندارى عانا ەمەس, ارحيتەكتورلار, ەكونوميستەر, ينجەنەر-گەودەزيستتەر, ينجەنەر-تەحنولوگتار ارالاسۋى كەرەك, – دەيدى ب.قايرات.

بۇعان قاتىستى مەملەكەت باسشىسى: «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ جانە ءونىم وتكىزۋ ءۇشىن قۇرىلادى. ولارعا قۇرال-جابدىق جانە تەحنيكا ساتىپ الۋ ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلەدى. وسى ماقساتقا 1 ترلن-عا جۋىق تەڭگە بولىنەدى. «اۋىل – ەل بەسىگى», «اۋىل اماناتى» جوبالارى اۋىلدى دامىتۋعا ارنالعان جاڭا تۇجىرىمداماعا ارقاۋ بولۋعا ءتيىس. توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاپ, ونى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماڭىزدى», دەگەن ەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋىلدى دامىتۋ باعدارلا­ماسى بىرنەشە باعىتتان تۇرادى. ءبىرىنشى باعىت – فۋنكتسيونالدى قالالاردى جاڭ­عىرتۋ. وعان استانا, الماتى, شىمكەنت جانە اقتوبە قالالارىنىڭ ماڭايىنداعى ەڭ ۇل­كەن 4 اگلومەراتسيا كىرەدى. سونىمەن قاتار 13 وبلىس ورتالىعى مەن سەمەي قالاسى. ەكىنشى باعىت – مونو قالالار. ءۇشىن­شى باعىت – اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە تىرەك اۋىلداردىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن, تۇرعىنداردىڭ ءومىر-سالتىن جاقسارتۋ. مۇنداعى باسىم باعىت – اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ. سوعان ساي «اۋىل – ەل بەسىگى» اۋىلداردى دامىتۋ, ينفرا­قۇرلىمىن جاقسارتۋ جوباسىنا 2019-2021 جىلدارى جىل سايىن 30 ملرد تەڭگە بولىنگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن مول قارا­جات ءبولىپ جاتقان اتىراۋ, قاراعاندى, ال­ما­ت­ى, اقتوبە وبلىستارى ەكەنى ايتىلادى.

مۇنداي مەملەكەتتىك يگىلىكتەردىڭ شاراپاتىن كورىپ وتىرعان تىرەك اۋىلداردىڭ ءبىرى – اقمولا وبلىسى, بۋراباي اۋدانى, اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگى. اۋىل اكىمى قاناي ەسەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, تىرەك اۋىل­داردىڭ الەۋەتى مىقتى بولسا, شاعىن ­اۋىل­دار دەگرەداتسياعا ۇشىرامايدى.

– اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگىنە التى اۋىل كىرەدى. ول – جاڭاجول, جارقايىڭ, جا­سىل, قاراجار, شيەلى اۋىلدارى. تىرەك اۋىل دەگەن مارتەبە عانا ەمەس, مول مۇمكىن­دىك. بۇل ارقىلى كوپ نارسەگە كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋگە بولادى. ماسەلەن, بىلتىر «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا اتامەكەن اۋىلىنىڭ كوشەلەرى اباتتاندىرىلىپ, جولدارى جوندەلدى. ەندى 2025 جىلعا دەيىن اۋىلدى تازا سۋمەن قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىر اتامەكەن اۋىلى­نا ىرگەلەس ورنالاسقان ءبىراز ەلدى مەكەندە جان سانى ازايعانى راس. بىراق بولاشاعى جوق دەي المايمىز. ويتكەنى اۋىلدار جابىلعان جوق. بارىنشا سول شاعىن اۋىلداردى ساقتاپ قالۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ويتكەنى ۇلكەن ادامدار بۇرىننان ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان اۋىلىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەيدى, – دەيدى قاناي ساعىندىق ۇلى.

راس, اكىم ءسوزىنىڭ جانى بار, مۇنداي جاع­داي بولاشاعى جوق اۋىلدىڭ ءبىرازىندا باي­قا­لادى. تىرەك اۋىلدارعا ايرىقشا كوڭىل ءبولى­نىپ جاتقانىمەن, كەيبىر بولاشاعى جوق دەپ تانىلعان ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى بۇر­ىن­نان مەكەندەپ كەلە جاتقان قونىسىنان كوشكىسى كەلمەيدى. ويتكەنى ونىڭ دا ءارتۇر­لى سەبەپتەرى كوپ. بۇل دا ماسەلە بولىپ وتىر­عانى راس. دەگەنمەن تىرەك اۋىلداردىڭ شاعىن ەلدى مەكەندەرگە تىرەك بولاتىن كۇنى الىس ەمەس سەكىلدى. ماسەلەن, سولتۇستىك قا­­زاق­­ستان وبلىسىنا تىرەك اۋىلداردى دا­مى­تۋ ماقساتىندا ىشكى كوشى-قون سولاي با­عىت­تالىپ وتىر. وسىلايشا ۇكىمەت سول­تۇس­تىك وڭىرگە جاس مامانداردى تارتىپ, جۇ­مىس­­سىزدىقتى ازايتۋدى كوزدەيدى. اسى­رەسە, كوپ بالالى وتباسىلارعا جانە شەتتەن كەلگەن رەپاتريانتارعا دا باسىمدىق بەرىلۋدە.

– بۇعان جاناما قاتىسى بار ءبىر ماسەلە – دەموگرافيا. قازىر ەۋروپا ەلدەرى قانداي كۇيگە ءتۇسىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. حالقى قارتايعان. ولار قازىر ءبىزدىڭ جاستاردى «تەگىن» اكەتىپ جاتىر. ءتىپتى 80 ملن حال­قى بار دامىعان وڭتۇستىك كورەيانىڭ ءوزى جىل سايىن ءبىزدىڭ قانشاما جاستاردى وزىنە تارتادى. قازىر الەمدىك دەڭگەيدە دەموگ­رافيالىق داعدارىس بار. قارت ادام­دار­دىڭ سانى كوپ, جاستار از. ال بىزدە كەرىسىن­شە, جاستاردىڭ سانى كوپ, كەلەشەك بار. سوندىقتان دەموگرافيانى دامىتا بەرۋ قاجەت. حالىق سانى وسكەن سايىن مىندەتتى تۇردە بوس جاتقان جەردى يگەرە­دى, بۇل – تابيعي زاڭدىلىق, – دەيدى ق.بوداۋحان.

قالاعا ۇدەرە كوشۋ – ۇزىلمەيتىن ۇدەرىس. وركەنيەت وزەگى قالادا ەكەنى وتىرىك ەمەس. سوندىقتان كەز كەلگەن ادام جاقسى جەردە, جايلى ءومىر ءسۇرۋدى اڭسايدى. ونى تەجەپ, توقتاتۋ دا مۇمكىن ەمەس. ال اۋىلعا جاعداي جاسالسا, تىرەك اۋىلدار جاندانسا, اۋىلدان شىعاتىن شيكىزاتتى وڭدەيتىن جەرگىلىكتى ءوندىرىس وشاقتارى اشىلسا, اۋىلداردىڭ دامىماۋعا حاقىسى جوق. بۇعان قوسا ەل ءىشىنىڭ تەپە-تەڭدى­گىن ساقتاۋ جانە بوس جاتقان جەرلەردى ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن اۋىل مەن قالانىڭ وركەنيەتى بىردەي دامىپ نىعايۋى كەرەك. ەستۋىمىزشە, دامىعان ەلدەردە سولاي. قازتۋعان جىراۋدىڭ «جارلىسى مەن بايى تەڭ, جابىسى مەن تايى تەڭ, جارى مەنەن سايى تەڭ» دەپ جىرلاعانىنداي, بىزدە, ەڭ بولماسا, اۋىل مەنەن اۋدان تەڭ دەڭگەيگە جەتسە دەگەن تىلەك.