گەوگرافيا ءپانىنىڭ كۇردەلى جاعدايى

قازىرگى كەزدە ەل مەكتەپتەرىندە 5-6-سىنىپتارىندا جاراتىلىستانۋ, ال 7-11-سىنىپتاردا گەوگرافيا ءپانى وقىتىلادى. رەسپۋبليكانىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ قاۋىمداستىعى 8-سىنىپتا قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى, 9-سىنىپتا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە  الەۋمەتتىك گەوگرافياسى باعدارلامادان تىس قالىپ قويعاندىعىنا, سونىمەن قاتار جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە شيىرشىق ادىسىمەن وقىتۋدىڭ ءتيىمسىز تۇستارىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ كەلەدى.

گەوگرافيادان رەسپۋبليكالىق اتاۋ­لى مەكتەپ جەتەكشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۇلجالعاس ەسنازاروۆا اتالعان ماسەلەنى ءباسپاسوز بەتىندە ءجيى كوتەرىپ, كەيىنگى جيىرما بەس جىلدا جۇيەلى تۇردە وقىتىلىپ كەلگەن گەوگرافيا ءپانى جاڭارتىلعان باعدارلاما اياسىندا وزگەرىسكە ۇشىراعانىن ايتادى.

– جاڭارتىلعان باعدارلامادا گەو­گرا­­­فيا عىلىمدارىندا قالىپتاسقان گەو­­گرا­فيا ءپانىن وقىتۋدىڭ عىلىمي جۇيەسى ءبىر­جولا بۇزىلدى. بۇگىندە بىز­دەن وزگە پوست­كە­ڭەستىك ەلدەردىڭ بار­لى­عىندا دەرلىك ءوز وتانى­نىڭ گەوگرافياسى جەكە ءپان رەتىندە وقى­تى­­لادى. مىسالى, قىرعىزستان, وز­بەك­ستان سياقتى كورشىلەرىمىز ەگەمەندى ەل­ رەتىندە ءوز گەوگرافياسىن وقىتىپ جات­سا, انگليادا وقىلاتىن مىندەتتى بەس ءپان­نىڭ ءبىرى – گەوگرافيا. جەر كولەمى شا­عىن عانا يزرايل ەلىندە گەوگرافيا­نى­ ەكى جىل قاتارىنان وقىتۋ ءۇردىسى قالىپ­تاس­قان. قازاقستان سياقتى بايتاق ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەو­گرا­فيا­­سىن زەردەلەپ وقىتۋ, ەل دا­­مۋىنا­ قا­تىستى ماتەريال­داردى وقۋ­شىلاردىڭ كەڭ كولەمدە يگەرۋى ازىرگە مۇمكىن بولماي وتىر, – دەيدى ۇ.ەسنازاروۆا.

وسىلايشا, گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدى جۇيە­لەۋدى باسشىلىققا العان ۇستازدار قاۋى­مى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جالپى­ ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە گەو­گرا­فيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلى» تۇ­جىرىمداماسىن جاساپ, ى.التىنسارين اتىن­داعى ءبىلىم اكادەمياسىنا ۇسىنعان ەدى.­ وسى ورايدا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى تارا­پىنان جاۋاپ المادىق دەگەن بىرقاتار ۇس­تاز ۇسىنىس-پىكىرىن ورتاعا سالعان ەدى.

اتىراۋ وبلىسى جاڭا قاراتون اۋىلى­ №22 ورتا مەكتەپتىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعا­لى­مى ­ايناگۇل شايحينانىڭ ايتۋىنشا, جالپى­ ورتا ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىندا 8-9-سىنىپ­تاردا «قازاقستاننىڭ فيزيكا­لىق­ گەوگرافياسى» جانە «قازاقستاننىڭ ەكو­نو­ميكالىق گەوگرافياسىن» وقىتۋدى قاي­تا قولعا الۋ قاجەت.

– وسى ماسەلەنى بىلتىر ءساۋىر ايىندا تۇركىستان قالاسىندا قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋدەگى وزىق وي جانە زاماناۋي كوزقاراس» تاقىرىبىنداعى گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق سەزىنە قاتىسقان دەلەگاتتار جان-جاقتى تالقىلاعان بولاتىن. بىراق سەزدە ايتىلعان ماسەلەلەر ءالى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, گەوگرافيانى سوڭعى 7 جىل وقىعان وقۋشىلار ەلىمىزدىڭ 5 وڭىرىنە جانە وبلىستارعا قاتىستى قاراپايىم سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە المايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ساعاتتاردىڭ بارلىعى قىسقارتىلعاندىقتان, ماتەريالدى تولىق يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل مۇعالىمگە دە, وقۋشىعا دا وڭايعا سوقپاي وتىر. مۇعالىم باعدارلامادان قالىس قالماۋدى ءارى وقۋشىنىڭ تەز قابىلداۋىن قالايدى. سالدارىنان وقۋشىنىڭ پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى جوعالسا, مۇعالىمنىڭ وتكەن ماتەريالعا قايتا ورالۋعا ۋاقىتى جەتپەيدى. بۇل ءبىلىم ساپاسىنىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە وقۋشى كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. «گەوگرافيا» وقۋلىعىندا تاقىرىپتىڭ, ماتەريالداردىڭ بەرىلۋىندە جۇيەلىلىك جەتىسپەيدى, قاتە كوپ. ماتەريالدار ءار سىنىپتا قايتالانىپ كەلەتىندىكتەن, شيرىقشىقتى ادىسپەن بەرىلگەن تاپسىرمالاردى مەڭگەرۋ جەمىسىن بەرمەي وتىر.تاجىريبەلىك تاپسىرمالار ازا­يىپ كەتكەن. باعدارلامادا ماتەريكتەر, مۇحيتتار, جەكەلەگەن مەملەكەتتەردى ايماق بويىنشا رەتىمەن مەڭگەرۋگە قاتىستى ماتەريالدار از. پايدالى قازبالار, كەن ورىندارى, دايىن ءونىم الۋعا قاتىستى تاقىرىپتار شاشىراڭقى. گەوگرافيا ءپانىن جەتە مەڭگەرگەن وقۋشى ءۇشىن مىسالى, بيولوگيا ساباعىندا جانۋارلار, وسىمدىكتەر الەمىن مەڭگەرۋى دە وڭايعا تۇسەدى, – دەيدى ا.شايحينا.

اقتوبە قالاسىنداعى №31 قازاق ورتا­ مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى نۇرگۇل قور­­عانباەۆانىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ كوپ­تە­گەن­ ەلىندە گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدىڭ عا­سىر­لىق­ جۇيەسى قالىپتاسقان. جاڭارتىلعان وقۋ­ باعدارلاماسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن گەو­گرافيانى وقىتۋدىڭ عىلىمي جۇيەسى مۇلدەم بۇزىلعان.

– 6-سىنىپتاعى باستاپقى كۋرستا جەر شا­رى جانە گەوگرافيالىق قابىقتار تو­لىق قامتىلىپ كەلسە, 7-سىنىپتاعى «ماتە­ريكتەر مەن مۇحيتتار گەوگرافيا­سى» كۋرسىندا ءاربىر ماتەريك پەن مۇ­حيت, تابيعات ەرەكشەلىكتەرى, مەملە­كەت­تەرگە جەكە توقتالاتىن تولىق گەو­گرا­فيالىق ءبىلىم بەرەتىن جۇيەنىڭ جويى­لعانى قىنجىلتادى. ءوز ەلىمىزدىڭ تابي­عات ەرەكشەلىكتەرىن, ەكونوميكاسى­ مەن­ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن تولىق وقى­تا­تىن 8-سىنىپتاعى قازاقستاننىڭ فيزي­كا­لىق گەوگرافياسى, 9-سىنىپتاعى قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەو­گرافياسى ءپانى كۋرستارىنىڭ وقىتۋ جۇيە­سى مۇلدەم وزگەردى. وقۋلىقتاردا تۇسى­نىكسىز تاپسىرمالار كوپ. تابيعات ەرەك­شە­لىكتەرىن سيپاتتايتىن فيزيكالىق اۋدان­دان­داستىرۋ مەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەرەك­شەلىگىن وقىتاتىن ساعاتتار قىسقارىپ قال­دى. وسى ورايدا وقۋشىلاردىڭ دۇنيە­تا­نىمى, وقۋ ۇردىسىندە ۇلتتىق تاربيە جۇمىسىن جانداندىرۋدا گەوگرافيا ءپانى قاراستىراتىن مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىعىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە, – دەيدى ن.قورعانباەۆا.

پاۆلودار وبلىسى ەرتىس اۋدانى م.گور­كي مەكتەبىنىڭ گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعا­لىمى داۋرەن ءىلياسوۆتىڭ پىكىرىنشە, جال­پى گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ ءداستۇرلى ۇلت­تىق, رۋحاني, ساياسي قۇندىلىقتار جانە­ وقۋشىنىڭ سانا-سەزىمىن قالىپ­تاس­تى­رۋ­دا­عى­ ءرولى زور.

– گەوگرافيا پانىنە قوسىمشا كۋرس رە­تىندە ولكەتانۋ, تۋعان جەر گەوگ­را­فيا­س­ى ساباقتارىن وتكىزۋ ءپان بويىن­شا ساعات جەتپەي قالعان تاقىرىپ­تار­دى يگەرۋگە ىقپال ەتەدى. گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ شىعارماشىلىق قىزى­عۋشىلىعىن وياتۋ ماقساتىندا داپ­تەر جانە بالالاردىڭ كارتادا جاساعان جۇمىس­تا­رىن تەكسەرۋىن ىنتالاندىرۋ دا قاپەرگە الا­تىن جايت. سونىمەن بىرگە ساعاتتار سانى­نىڭ ازدىعىنا بايلانىس­تى گەوگرا­فيا ماماندىعىنا باراتىن تۇلەكتەر كور­سەتكىشى تومەن. مامان تاپشىلىعىنان بىر­قاتار مەكتەپتە بۇل ءپاندى بيولوگيا, تاريح­ پاندەرىنىڭ مۇعالىمدەرى جۇرگىزەدى. ءوز ءىسىنىڭ مامان­دا­رى وقىتپاعاندىقتان, گەوگرافيا ءپانى­ وزەكتىلىگىن جوعالتۋ ۇستىندە. ەگەر جوعا­رىدا ايتىلعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, قازاقستان گەوگرافياسى ءپانى زامانعا ساي قايتا جاندانىپ, نەگىزگى ءپاننىڭ بىرىنە اينالاتىنى انىق, – دەيدى د.ءىلياسوۆ.

تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانى امانگەلدى اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلنار شوتاي دا ءوز پىكىرىمەن ءبولىستى.

– مەكتەپ وقۋشىلارىن جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا سوڭعى جەتى جىل كولەمىندە وقىتىپ كەلەمىز. وسى ۋاقىت ىشىندە ۇستازدار مەن ءبىلىم الۋشىلار ءبىرشاما قيىندىققا تاپ بولدى دەۋگە نەگىز بار. بىرىنشىدەن, گەوگرافيانىڭ ءالىپبيى سانالاتىن كارتانى 6-سىنىپتا جاراتىلىستانۋ ءپانى شەڭبەرىندە بيولوگ, حيميك ماماندار وقىتىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان گەوگرافيا ءپانىن 6-سىنىپتان وقىتۋدى قايتارۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, شيىرشىقتالعان وقىتۋ مودەلى بويىنشا 7-سىنىپتان باستاپ سول كارتامەن جۇمىستى يگەرمەگەن بالا گەوگرافيا عىلىمىنىڭ بارلىق سالاسىن ءبىر جىلدا شولىپ شىعادى. 8-سىنىپقا كەلگەندە سول وقۋ ماقساتتارى ءسال كۇردەلەنىپ قايتالانىپ كەلەدى. بالا الدىڭعى بىلىمىنە سۇيەنىپ, ءبىلىمى مەن داعدىلارىن ارتتىرۋى كەرەك. الايدا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كوبىسى ءبىر جىل تۇرماق ءبىر توقسان بۇرىن يگەرگەن وقۋ ماتەريالدارىن ۇمىتىپ, قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدىڭ بۇل مودەلى ءتيىمسىز بولعاندىقتان, 6-7-سىنىپتاردا باستاپقىدا ماتەريكتەرمەن مۇحيتتار گەو­گرافياسىن وقىتىپ, عىلىمنىڭ نەگىزگى ۇعىم­دارىن, تابيعاتتاعى قۇبىلىستار مەن ۇدەرىستەردىڭ زاڭدىلىقتارىن ۇعىن­دى­رىپ, بازالىق ءبىلىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەت. كەلەسى قادام: 8-سىنىپتا­ نەگىزگى بازا­لىق ءبىلىم, داعدىلار قالىپتاسقان ءبىلىم الۋشىلارعا تۋعان جەرىنىڭ ەرەك­شە­لىكتەرىن گەوگرافيالىق زاڭ­دى­لىقتارعا سۇيەنىپ يگەرۋگە جول اشىلادى. قازىرگى باع­دارلاما بويىنشا 9-سىنىپتا بو­لىن­­گەن ساعات سانى ماتەريال­دى­ زەرتتەۋگە­ جەتكىلىكسىز. سەبەبى يگەرۋ­گە ءتيىستى ماتەريالدىڭ كوپتىگىنەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وزىندىك جۇمىسى (ساراماندىق جۇمىستار) مۇمكىندىك بەرمەيدى. 9-سىنىپتا تۋعان جەرىنىڭ تابيعات ەرەكشەلىكتەرىن تولىق يگەرگەن بالاعا ادامي جانە تابيعي رەسۋرستاردان باستاپ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق گەوگرافياسىن وقىتۋ قاجەت, – دەيدى ول.

تۇركىستان وبلىسى جەتىساي اۋدانى ءال-فارابي اتىنداعى №12 ورتا مەكتەپتىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى راۋشان اكىمشاەۆا: «قازىرگى كەزدەگى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ نەگىزىندە وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋدا جەكە­ تۇلعا­نىڭ ءوزىن-ءوزى تانىتۋ تەتىك­تە­رىن, عىلىمي ويلاۋ ادىستەرىن, زەرتتەۋ­ مادەنيەتىنىڭ نەگىزدەرىن يگەرۋدى, كاسىبي ماقساتتارىن قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى ءبىرىنشى ورىندا. ودان بولەك تۇلعانىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەلەنۋى دە وزەكتى. سول سەبەپتى مەكتەپ باعدارلاماسىنا قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى مەن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىن قايتا ەنگىزگەن ءجون. سوندا وقۋشىلاردىڭ وتانىمىزدىڭ گەوگرافياسىن, تابيعات جاعدايلارىن, الۋان ءتۇرلى رەسۋرس­تارىن, ۇلان-بايتاق اۋماعىنداعى قۇبىلىستار مەن ۇدەرىستەرى تۋرالى تۇسىنىكتەرى مولايادى. قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرا­فيا­سىمەن قاتار ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك گەوگرافياسىن مەڭگەرگەن وقۋشى قان­داي ماماندىقتى تاڭداسا دا ومىرلىك قا­جەتىنە جاراتا الادى», دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.

 – جاڭارتىلعان مازمۇنداعى باع­دار­لا­ماعا گەوگرافيانىڭ بارلىق سالاسى­ كىرىك­تىرىلگەندىكتەن, گەوگرافيالىق زاڭ­دى­لىقتاردىڭ جۇيەسى ەسكەرىلمەي قالعان. جارا­تىلىستانۋ ءبىلىمىن ينتەگراتسيالاپ وقى­تۋ­دىڭ العاشقى كەزەڭىندە تابيعات قۇ­بى­لىستارى تۋرالى دۇرىس, ءبىرتۇتاس تۇسى­نىك قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, تابي­عات تۋرالى عىلىمداردى ودان ءارى سارالاي وقىپ ۇيرەنۋگە نەگىز قالايدى. الايدا كىرىكتىرىلگەن عىلىم سالاسى­ بول­عاندىقتان, 5-6-سىنىپتارداعى جارا­تى­­لىستانۋ ءپانىن رەسپۋبليكا مەك­تەپ­تەرىندە بيولوگيا, جۇكتەمەسى از بولسا,­ ءتىپتى حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى دە وقى­تىپ جۇرگەنى قىنجىلتادى, – دەيدى جام­بىل وبلىسى مەركى اۋدانى №44 ورتا­ مەكتەپتىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى گۇلميرا نايزابەكوۆا.

الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانى­ ­شا­­­مالعان جاڭا قازاق ورتا مەكتە­بى­نىڭ­ گەورافيا ءپانى مۇعالىمى گۇلزيرا الياكباروۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭار­تىل­­عان­ باعدارلاما مازمۇنى وتە كۇر­دە­لى. «وقۋ­­لىقتا دا جۇيەسىزدىكتەر كەز­دە­سەدى. گەو­­گرافيا رەسپۋبليكالىق اتاۋلى­ مەكتەپ قاۋىم­داستىعى ازىر­لە­گەن­ تۇجىرىمداما جوبا­سىندا كور­سە­تىل­گەندەي, باعدارلامادا ەسكە­رىل­مە­گەن,­ وقۋ­لىقتا جەتىلدىرەتىن تۇس­تار­عا ناز­ار­ اۋ­دارعان ءجون. وقۋشىعا گەو­گرافيا­دان تيا­ناقتى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن في­زيكا­لىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تا­قىرىپ­تار­دى وقىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. ءوز­ ەلى تۋرا­لى مالىمەتتەرگە قانىق وسكەن وقۋ­شى­نىڭ دا العا قويعان ماقساتى, بولا­شاق­­تا تاڭدايتىن ماماندىعى دا ناقتى بولا­تىنى ءسوزسىز», دەيدى ول.

ءتۇيىن:تاۋەلسىز ەلدەر تاجىريبەسىن پاي­دالانۋمەن قاتار كوپتەگەن جىل بويى ۋا­قىت سىنىنان وتكەن گەوگرافيا ءپانىن وقى­تۋدىڭ وتاندىق ادىستەمەسىن زاماناۋي­ ءبى­لىم جۇيەسىنە يكەمدەۋدىڭ ماڭىزدى ەكە­نىن اتاپ وتكەن ۇستازدار قاۋىمى جا­ڭار­تىلعان باعدارلاما مازمۇنىن بايىتۋ­مەن­ قاتار وقۋلىقتاردى دا جەتىلدىرۋ قا­جەتتىگىن العا تارتتى. وسى ورايدا ۇلت­جاندى ۇرپاق تاربيەسىندە گەوگرافيا­ ءپانىن وقىتۋدىڭ ۇلتتىق مودەلىن ىسكە اسى­رۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرە وتى­رىپ, گەوگرافيالىق عىلىمنىڭ بەي­بە­رەكەتسىزدىگىنە جول بەرمەۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدارىن ءبىلدىردى.