ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ باستى قاعيداتى – اشىقتىق. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى نىعايتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ جاڭا فورماسىنا كوشۋدەن بايقالىپ وتىر. ويتكەنى بۇعان دەيىن باسىنان داۋ ارىلماعان پيك جۇمىسىنا تاعىلاتىن ايىپ كوپ قاباتتى ۇيلەردى كۇتىپ-جوندەۋگە جينالاتىن قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز, كولەڭكەلى جۇمسالۋى ەدى. ەندى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ ءۇمىت ارتىلعان ميب-ءتىڭ جۇمىسى قانشالىقتى مۇلتىكسىز بولماق؟
قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءبىر پاراسى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بولعاندىقتان, مۇنى جۇيەلى شەشۋدىڭ جولى رەتىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ارناۋلى زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋگە باستاماشىلىق جاساعان ەدى. وسى ايدىڭ ورتاسىندا مەملەكەت باسشىسى اتالعان زاڭ جوباسىنا قول قويدى. سونىمەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» بۇل زاڭنىڭ نەگىزگى باعىتتارى – كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ تەتىگىن جاقسارتۋ, كوندومينيۋم نىساندارىن باسقارۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ جونىندەگى قىزمەتتە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق پاتەرلەر, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلار يەلەرىنىڭ وسى ۇدەرىستەرگە قاتىسۋى.
تالقىلانىپ جاتقان زاڭناماعا سايكەس, ەندى پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىنىڭ (پيك) ورنىن م ۇلىك يەلەرىنىڭ بىرلەستىگى (ميب) نەمەسە قاراپايىم سەرىكتەستىك (قس) باسادى. ءوز كەزەگىندە بۇل بىرلەستىكتەر ء«بىر م ۇلىك يەلەرىنىڭ بىرلەستىگى – ءبىر شوت» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى مارعۇلان ابدىكارىموۆ تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى.
– جاڭا باستامانىڭ اياسىندا كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ يەلەرى باسپانالارىن وزدەرى قاداعالاپ, جاۋاپ بەرەدى. رەفورمانىڭ حالىققا ءتيىمدى تۇسى تۇرعىنداردان جينالعان قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلىپ, سونداي-اق بۇل اقشا ناقتى ءبىر تۇرعىن ءۇيدى باسقارىپ, كۇتىپ ۇستاۋعا باعىتتالادى. قارجىلىق سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مەنشىك يەلەرىنىڭ جالپى سانىنان كۆورۋمدى تومەندەتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قاجەتتى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن پاتەر يەلەرى مەن كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيدەگى بوس كەڭىستىكتى يەلەنىپ وتىرعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 51%-ىنىڭ قاتىسۋى جەتكىلىكتى بولادى. سونىمەن قاتار كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە مەملەكەت قاتىساتىن مەكەمەلەر بار. وسى وبەكتىلەردىڭ ورتاق م ۇلىكتى باسقارۋعا قاتىسۋى ءۇشىن جانە كۇتىپ ۇستاۋعا ارنالعان شىعىستاردى, كۇردەلى جوندەۋگە جينالاتىن جارنالاردى تولەۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىن جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان جاڭا زاڭ جوباسىندا وسىنداي جارنالاردى تولەۋ ءۇشىن مەملەكەت قاتىساتىن ۇيىمدارعا «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىن تاراتپاۋ ۇسىنىلادى, – دەدى م.ابدىكارىموۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ, از پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ مەنشىك يەلەرى, ياعني 16 پاتەرگە دەيىن كوندومينيۋم وبەكتىسىن باسقارۋ فورماسىن ەركىن تاڭداپ, اۋىستىرا الادى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى سانىنىڭ شامامەن 50%-ىندا كوندومينيۋم وبەكتىلەرى تىركەلگەن. تۇرعىنداردىڭ ەنجارلىعىنا بايلانىستى كوندومينيۋم وبەكتىسىن تىركەۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وسى راسىمگە باستاماشىلىق جاساۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
بۇعان قوسا زاڭناماداعى ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا ۋاقىتشا باسقارۋشى كومپانيانى تارتۋ, كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋ, جاۋاپتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا كوندومينيۋم وبەكتىسىن تىركەۋگە ءوتىنىش جىبەرۋ فۋنكتسياسىن بەرۋ, تۇراق ورنى مەن قويما يەلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەكىتۋ, سونداي-اق اۋىلدى جەردە, كەنتتە تۇرعىن ءۇي سالعان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ بار.
– وسى ورايدا بۇگىندە اۆتوتۇراقتار مەن قويمالار جەكەمەنشىككە قارايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. سايكەسىنشە بۇلاردىڭ كاداسترلىق ءنومىرى بار جانە سالىق كودەكسىنە سايكەس سالىق سالۋ وبەكتىلەرى بولىپ سانالادى. وسىعان بايلانىستى 31-باپقا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, يەسىز سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ بولۋى فاكتىلەرى بار. بۇل جونىندە زاڭدا قۇرىلىس سالۋشىعا سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەردى كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋ مىندەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ ۇسىنىلادى. ال اۆتوتۇراق ماسەلەسىنە ورالساق, مۇنىڭ جەكەمەنشىكتە ەكەنىن ايتتىق. بىراق سولاي ەكەن دەپ اۆتوتۇراق يەلەرىنىڭ پاركينگتە كولىك جۋىن ورىندى دەپ ايتا المايمىز. ءىس جۇزىندە مۇنداي فاكتىلەر كەزدەسەدى. بۇل پاركينگتى ۇستاۋدىڭ قۇرىلىس جانە سانيتارلىق نورمالارىنا سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان كوندومينيۋم وبەكتىسىنىڭ ورتاق مۇلكىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن پاركينگتىڭ نەمەسە تۇراق ورنىنىڭ جانە قويمانىڭ كونسترۋكتيۆتى بولىگىن, فۋنكتسيونالدىق ماقساتىن وزگەرتۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنادى, – دەدى سپيكەر.
سونداي-اق م.ابدىكارىموۆ اتاپ وتكەندەي, يەسىز قالعان سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەر بار. بۇل رەتتە زاڭدا قۇرىلىس سالۋشىعا سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەردى كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋ مىندەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ ۇسىنىلدى. كوپ جاعدايدا تۇرعىن ءۇيدىڭ ورتاق ينجەنەرلىك جۇيەلەرى پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ مەنشىك يەلەرى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدە كونسترۋكتسيالارمەن قورشالادى. سوسىن مەنشىك يەلەرى اپاتتار مەن سۋدىڭ اعۋى ورىن الا قالعان جاعدايدا ونى اشۋدان باس تارتادى. وسىعان بايلانىستى پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ مەنشىك يەلەرى پاتەردە, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايدا ورنالاسقان ورتاق م ۇلىككە قول جەتكىزۋدى شەكتەيتىن كونسترۋكتسيالاردى ءوز بەتىنشە بولشەكتەيدى دەگەن نورما زاڭنامالىق تۇردە بەكىتىلمەك.
بۇعان قوسا كوندومينيۋم وبەكتىسىنىڭ ورتاق مۇلكىن, ونىڭ ىشىندە ءليفتتى جوندەۋ بولىگىندە كوپتەگەن ماسەلە تۋىندايتىنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ شەشىمى رەتىندە كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ ليفتتەرىن ءوز كىرەبەرىسىندە جوندەۋ نەمەسە اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. بۇل رەتتە مۇنداي شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىندەگى پاتەر يەلەرىنىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامىنىڭ قولداۋى قاجەت.
جالپى, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 5 572 ميب جانە 39 853 قس قۇرىلدى. وسى ورايدا قوسشى قالاسىنداعى ميب توراعاسى ەركەبۇلان مەڭجاساروۆ تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ جاڭا فورماسىنا كوشۋدەگى جاعدايدان ازداپ حاباردار ەتتى.
– «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, بۇل رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدا كوپتەگەن قيىندىق بولدى. دەگەنمەن ميب قۇرۋ ارقىلى تۇرعىندار وزدەرى تۇرىپ جاتقان ءۇيدى باسقارۋدى ءوز قولىنا الدى. مىسالى, قازىر ءبىر تۇرعىن ءۇيدىڭ ءوز شوتى بولادى. وندا تۇسكەن قارجىنىڭ قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن تۇرعىندار تۇگەل كورىپ وتىرادى. ياعني تولىقتاي اشىقتىق قاعيداتى ساقتالادى. اي سايىن ءۇيدىڭ كىرەبەرىستەرىندەگى تاقتادا ارنايى ەسەپ ءىلىنىپ تۇرادى. بۇعان قوسا مۇنداي ەسەپتەردى, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى قازىرگى زاماننىڭ تالابىنا سايكەس الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءبولىسىپ وتىرامىز. ءارى بۇل جەلىلەر تۇرعىنداردىڭ پىكىرى مەن ارىز-شاعىمىن ءبىلىپ وتىرۋعا قولايلى, – دەدى ە.مەڭجاساروۆ.
سونىمەن قاتار ول قاراستىرىلىپ جاتقان ءتيىستى زاڭ جوباسىنا قاتىستى ءوز ويىن دا ءبىلدىردى.
– ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اۆتوتۇراق ورىندارى مەن قويمالار – كوندومينيۋم وبەكتىسى. ياعني ءبىز تۇرعىن ءۇيدىڭ بولىكتەرىن بولەك-بولەك قاراستىرا المايمىز. بۇعان تەحنيكالىق قاباتتار مەن جەر ۋچاسكەلەرى دە جاتۋى كەرەك. تاعى دا قوسارىم, جاڭادان سالىنعان كوپ پاتەرلى ۇيلەردى قابىلداپ الاردا ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ بولماۋى قىنجىلتادى. سونىڭ سالدارىنان قۇرىلىس ساپاسى تومەندەپ كەتەدى. شىنداپ كەلگەندە, قۇرىلىس نىسانىنا تاپسىرىس بەرۋشى دە, ونى ورىنداۋشى دا, سودان سوڭ قابىلداپ الۋشى دا ءبىر تۇلعا بولاتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. بۇدان كەيىن قايدان ساپا بولسىن؟! قازىر قوسشى قالاسىندا وسىنداي پروبلەمالارمەن سوتتاسىپ جاتقان داۋ-داماي كوپ. سونداي قارالىپ جاتقان ىستەردە ءبىز سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىس قۇجاتىنا تولىق سايكەس كەلمەيتىنىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ باعىپ جاتىرمىز. وسى ماسەلە نازارعا الىنىپ, الداعى ۋاقىتتا سالىنعان قۇرىلىستاردى ۇكىمەتتىك كوميسسيا ءجىتى قاداعالاپ, قابىلداپ السا, ساپاسىنا الاڭداماي, كوڭىل دە جاي بولار ەدى, – دەدى ميب توراعاسى.
بۇل رەتتە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى قالا قۇرىلىسى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان لەپەسوۆ تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا قانداي شارالار قابىلداناتىنى تۋرالى ايتىپ بەردى.
– قازىرگى كەزدە مينيسترلىك اتالعان باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ناقتىراق ايتساق, قالا قۇرىلىسى كودەكسىنىڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. سول كودەكس بويىنشا ءبىز قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت سالاسىنا قاتىستى نورمالاردى ەنگىزۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز. ولارعا تالداۋ جاساعان سوڭ زاڭعا ەنگىزەمىز. ءتيىستى زاڭ جوباسىن بيىل قاراشا ايىندا ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ۇسىنامىز. جالپى, 7 جىل بۇرىن سالىنعان قۇرىلىستى ساپاسىن باعالاپ, قابىلداپ الاتىن مەملەكەتتىك كوميسسيا بولعان. قۇرىلىس سالاسىندا قازىر تەك 4 ادام – سايكەستىك دەكلاراتسياسى بويىنشا, مەردىگەر, اۆتورلىق تەحنيكالىق قاداعالاۋ جانە تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ءوزى پايدالانۋعا بەرۋ اكتىسىنە قول قويادى. سوسىن نىساندى قابىلداۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس ينسپەكتسياسى قول قويىپ, تەكسەرەدى, – دەدى مينيسترلىك وكىلى.
قالاي دەگەنمەن, تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعى – «اۋى مەن باۋى» كوپ ماسەلە. ونىڭ تۇيتكىلدەرىن شەشۋ ءۇشىن, جۇيەلى جولعا قويۋ ءۇشىن ءالى دە بايىپتى, جان-جاقتى تالقىلاۋ قاجەت. سودان كەيىنگى ءتيىستى زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر كوپشىلىكتىڭ ۇدەسىنەن شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.