قاتەلىك قايتالانباۋى كەرەك

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ء«بىزدىڭ باس­تى ماقساتىمىز – قازاقستاندا ادىلەتتىلىك ورناتۋ. ول ءۇشىن وت­كەننەن ساباق الىپ, وتكەننىڭ قاتەلىگىن تۇزەتىپ, قوردالانعان ماسە­لەلەردى شەشۋ كەرەك», دەدى. ساياسي تۇعىرناماسىندا پرە­زيدەنت «قازاقستانداعى ولي­گوپول­دىك كاپيتاليزم الەۋمەت­تىك تەڭسىزدىكتى تۋدىرعانىن», سونداي-اق «كەدەيلىك تۇزاعىنان» شىعۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى, ونى قۇرۋداعى مونوپوليستەردىڭ ايتارلىقتاي تەرىس ءرول ات­قار­عانىن, ولاردىڭ ۇلەسىنە ساراپشىلار ەسەپتەگەندەي, ۇلتتىق تابىستىڭ ۇشتەن ەكى, ال حالىققا ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن ازى عانا تيەسىلى بولعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ال شىن مانىندە بۇل «كور­سەتكىش» كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى. ارينە, مۇ­نىڭ سەبەپتەرى تەرەڭدە جاتىر. ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك باس­قارۋ جۇيەسىندەگى جىلدار بويى قالىپتاسقان تەرىس ترانس­فورماتسيالىق ۇدەرىستەردى اتاپ ءوتۋ قاجەت. شىنىندا دا, قابىلدانعان شەشىمدەر­گە جاۋاپ­كەرشىلىك بولماۋى, ۆەدوموست­ۆو­لىق بولىنىستە ساپا مەن كاسى­بي­لىكتىڭ تومەندەۋى بايقالدى.

تاۋەلسىز رەفورمالار جىلدا­رىندا كوپتەگەن مەملەكەتتىك, سالالىق جانە ايماقتىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. سوڭعى ەكى ونجىلدىقتا كوپتە­گەن باستاما ساتسىزدىككە ۇشىرا­دى, باع­دارلامالار ماقسات­تى باعىتتار بويىنشا ورىندالماي قالدى نەمەسە كەرىسىنشە, مەرزىمىنەن بۇ­رىن ورىندال­دى دا ۇنەمى تۇزە­تۋ­لەر ەنگىزى­لىپ وتىردى. ال مۇ­نىڭ بارلى­عى باعدارلامالىق قۇجاتتا­ر­­دىڭ قاتاڭ عىلىمي-ادىس­تەمەلىك نەگىزدەۋ ساتىسىنان وتپە­گەندى­گىنەن ەدى. وسىلايشا, يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق نەگىزدە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ۇلكەن ساتسىزدىككە ۇشىرادى. 

جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە بىرنەشە مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلدى, بىراق ءىس جۇزىندە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ سەزىلمەدى. ەكو­نوميكانىڭ وڭدەۋ سەكتورى ءوز ونىمدەرىنىڭ ەداۋىر بولىگى بو­يىن­شا الەمدىك ەكونوميكادا عانا ەمەس, ەاەو-نىڭ جالپى نارى­عىندا دا باسەكەگە مۇلدەم قابى­لەتسىز ەكەنىن كورسەتتى. باسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق جوبا شەڭبەرى اياسىندا از نەمەسە مۇلدەم ءتيىم­سىز باعدارلامالار مەن ىشكى باع­دار­لامالاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى جا­سالدى. بۇل قۇجاتتار, شىن ما­­نىندە, باعدارلامالىق جاساق­تا­ما بولا وتىرىپ, ەلدىڭ الەۋ­مەت­ت­ىك-ەكونوميكالىق دا­مۋىن باس­قارۋعا ءبىرشاما كەدەر­گى كەل­­تىرەدى. ويتكەنى ولار قول­دانىستاعى مەملەكەتتىك باعدار­لامالارعا قايشى كەلىپ, جاناما جۇمىس ىستەيتىن كەيبىر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى نەمەسە ولاردىڭ جەكە مىندەت­تەرىن تو­لىعىمەن قايتالادى. باس­قارۋداعى بۇل سايكەسسىزدىك ءىس جۇزىن­دە بارلىق ەكونوميكانىڭ «Forbes قازاقستان» تىزىمىندەگى «ىقپالدى» دەپ تانىلعان بىر­نەشە ادامنىڭ قولىندا بولۋى­مەن بايلانىستى ەدى. ويتكەنى جەك­ەشە­لەندىرۋ كەزىندە مەملە­كەت­­تىك مەنشىك مۇددەلى تاراپتار­دىڭ شاعىن توبىنىڭ پايدا­سىنا شەشىلدى, ۇلتتىق قور قارا­جاتىنا قول سالۋ باستال­دى, مەم­­لەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى دە زاڭ­سىزدىقتار ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلىپ كەلدى.

ەڭ قاۋىپتىسى, وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىندەگى, بارلىق تۇرعىن حالىقتىڭ ءومىر سۇرۋىندەگى الشاق­تىققا الىپ كەلدى. وڭىرلەردى دا­مىتۋدىڭ ەكونوميكالىق دەڭ­گەيلەرىن تەڭەستىرۋگە باعىت­تالعان ايماقتىق ساياساتتىڭ بۇل ۇس­تانىمى مەملەكەتتىك باسقا­رۋ­دىڭ بۇرىننان كەلە جات­قان يدەياسى بولعانىمەن, العا قويعان ماقساتقا جەتۋدىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورسەتە المادى. پا­يىم­داپ قاراساق, بۇل ماقساتقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى بۇل مەجە مەتودولوگيالىق ماعىنادا ءار­­تۇرلى تابيعي رەسۋرستارى بار دامىعان ەلدەردە دە سىنعا تو­تەپ بەرە المايدى. سالا­لار مەن سالالىق كەشەندەردى ما­مان­­داندىرۋدا باسەكەلەستىك ارتىق­شىلىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, سونداي-اق وڭىرلىك كلاستەر­لەردى قالىپتاستىرۋ نەگىزىندە وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن بارىنشا ارتتىرۋ قاجەت.

1990-1995 جىلداردا مەملە­كەت­تىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىندە عىلىمي ورتادان شىققان ادامدار بولعانى ەسىمدە. ولاردىڭ قولى تازا ەدى جانە ينتەللەكتۋالدىق قادىر-قاسيەتى جوعارى بولدى. سوندىقتان دا ولار ەل ءۇشىن ءتيىمسىز, قولايسىز شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا جول بەرمەدى. 

وبلىس اكىمدەرىنىڭ قىزمەتىن رەيتينگتىك باعالاۋ جۇيەسىمەن بايلانىستى ءتيىمدى وڭىرلىك سايا­ساتتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىس­تەرىن تەجەيتىن تاعى ءبىر قاعيدات­تى اتاپ وتۋگە بولادى. باسقارۋ جۇيە­سىنىڭ ارداگەرلەرىنىڭ ەسىن­دە بولۋى كەرەك, بۇرىن بۇل باعا­لاۋ ءتاسى­لى ەكى رەت – 90-جىلدار­دىڭ ەكىن­شى جارتىسىندا جانە 2000-جىل­داردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قولدانىلعان. بىراق بۇل قاعيدات ابسۋردقا دەيىن جەت­تى. ويتكەنى باعالاۋ ادىستەمە­سى­نىڭ نەگىزىنە وبلىس اكىمدەرى­نىڭ باقىلاۋىنداعى ايماقتاردىڭ وزدەرى ۇسىنعان اقپارات نەگىزگە الىندى.

قازىر ۇكىمەتتە بۇل جۇيەنى تاعى, ياعني ءۇشىنشى رەت ەنگىزۋ يدەيا­سى قوزعالىپ وتىر. وسىعان باي­لانىستى سۇراق تۋىندايدى. ءبىز وسى قادام ارقىلى بۇ­رى­ن­عى قاتەلىكتى قايتالاپ وتىر­عان جوقپىز با؟ بۇل جۇيە نەگىزى­نەن جيناقتالعان كوكەيكەستى ما­سە­لەلەردى شەشۋ ءۇشىن نە بەرە الادى؟ قازىرگى جاعدايدا اتال­عان جۇيە ونشا ءتيىمدى ەمەس. سەبەبى, مەملەكەتتىك ستاتيستيكا ەكونوميكانى, ياعني ونىڭ وتە جابىق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورىندا ۇلكەن سەنىم تۋدىرمايدى. بىراق رەيتينگتىك باعالاۋ مۇمكىندىگىنشە وبەكتيۆتى بولسا جانە ەڭ باستىسى, ولار وڭىرلەردى دامىتۋ بويىنشا ناقتى جۇيەلى ءىس-قيمىلداردى نەگىزگە السا, ول ءالى دە وڭ ءرول اتقارا الادى. ءتۇ­يىندى ءارى كوكەيكەستى ماسە­لە­لەر­دى شەشپەي قانداي دا ءبىر ءتيىمدى ەكونوميكالىق دامۋدان ۇمىتتەنۋ قيىنعا سوعادى.

بيلىكتىڭ بارلىق تارماق­تارى­نىڭ, نەگىزىنەن اتقارۋشى بيلىك­تىڭ مىندەتى بولىپ سانالاتىن ىق­تي­مال شەشىمنىڭ ەگجەي-تەگ­جەيى­نە ۇڭىلمەي-اق, وسى ماسەلە­گە قاتىستى ويلاردى جالپىلاما تۇردە ايتۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, ۇيلەسىمدىلىكتىڭ تەڭگەرىمدى مەحا­نيزمىن ەسكەرە وتىرىپ, دامۋ­دى باسقارۋ مىن­دەتتەرىنە مەم­لەكەتتىك كوز­قاراستىڭ بۇرىنعى باسىم­دىعىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتىڭ الەۋەتىن تارتۋ نەگىزىندە اعىمداعى, ورتا جانە ۇزاقمەرزىمدى دامۋدىڭ ماق­سات­تارى مەن مىندەتتەرىن جوعا­رى ءتيىم­دى بولجاۋ, قويىلعان ماق­ساتتار­عا قول جەتكىزۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ جونىندەگى شارا­لار كەشە­نىن سارالانعان, ويلاس­تىرىلعان تۇردە جوسپارلاۋ قاجەت. باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جوس­پارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ۇدەرىستەرىن قاتاڭ مونيتورينگتەۋ نەگىزىندە ءىس-شارالاردى ورىنداۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ سياقتى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋعا ءتيىس.

1990-1995 جىلداردا مەملە­كەت­تىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىندە عىلىمي ورتادان شىققان ادامدار بولعانى ەسىمدە. ولاردىڭ قولى تازا ەدى جانە ينتەللەكتۋالدىق قادىر-قاسيەتى جوعارى بولدى. سوندىقتان دا ولار ەل ءۇشىن ءتيىمسىز, قولايسىز شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا جول بەرمەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن, 1996-2000 جىلدارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە جوبالىق ءتاسىل اكەلگەن جانە بيۋروكراتيالىق جۇيەگە قارقىن بەرگەن كوپتەگەن تابىستى كاسىپكەر شاقىرىلدى. ولار ەلدىڭ جالپى دامۋىمەن ۇشتاستىرا بەرمەسە دە, ءبىراز ناقتى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىن جەدەلدەتۋ جولىندا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بەينەلەپ ايتقاندا, ولار جەكە اعاشتاردى انىق بايقاعا­نىمەن, ورماندى تۇتاس­تاي كورە المادى.

بىراق ەڭ سوراقىسى سول كەزدە مەملەكەت مۇددەسىنە قاي­شى كەلەتىن توپتىق كاسىپكەر­لىك مۇددەلەر پايدا بولدى. ودان كەيىن كادر ساياساتىندا «كاسىبي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە» سۇيەنۋ ءتاسىلى باسىم بولعان 2001-2010 جىلدار كەزەڭى كەلدى. بۇل ءىس جۇزىندە «سۇر پيدجاكتار» ورتاسىنا سىيمايتىن ادامداردى باسقارۋ جۇيەسىنەن ىعىستىرۋ كەزەڭى ەدى. اقىرىندا 2011-2021 جىل­دارى بيلىكتە شەنەۋنىك كەي­پىنە ەنگەن, «بيلىكتەگى بيزنەس­­مەندەرگە» اينالعان جانە وزدەرى باسقارعان سالالار تۋرا­لى ءالسىز تۇسىنىككە يە ادام­دار توبى قالىپتاستى. بۇل ەلدى «قاسىرەتتى قاڭتار» وقي­عاسىنا الىپ كەلدى. قاڭتار وقي­عالارىنان كەيىن «بيلىكتەگى بيزنەسمەندەر» نەگىزگى لاۋازىمداردان شەتتەتىلدى. بىراق ولار ارتىنان ەكونوميكالىق جانە جالپى بارلىق عىلىمداردان الىس, بىراق وزدەرى مەن ۆەدومستۆولارى تۋرالى اقپاراتتى ءتيىمدى ۇسىنۋ قابىلەتىن دامىت­قان شەنەۋنىكتەردەن تۇرا­تىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ با­عىت­تالماعان جۇيەسىن قال­دىرىپ كەتتى.

نەگىزگى ماسەلەلەر شەشىل­مەي قانداي دا ءبىر ءتيىمدى ەكو­نو­مي­كالىق ساياساتتان ۇمىت­تەنۋ قيىنعا سوعادى. سترا­تەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ ماق­ساتتارى مەن مىندەتتەرىنە جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن قاراۋ قاجەت. ەگەر ءبىز قوعامدا تۇسىنىستىك پەن قول­داۋعا يە, اسىرەسە, «كاسىبي ۇكىمەت» باسىمدىعى بار «قازاق­ستان-2030» سياقتى ۇزاق­مەرزىمدى ستراتەگيانى دايەكتى تۇردە ىسكە اسىراتىن بولساق, بۇگىندە جاعداي مۇلدە باسقاشا بولار ەدى. الايدا ستراتەگيانى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى دەپ جاريالاۋ­عا اسىعىپ, «قازاقستان-2050» سترا­­تەگياسى قابىلداندى. سون­دىقتان دا كوپ جاعدايدا, مەم­لەكەتتىك جانە ۆە­دومستۆولىق باسقارۋدىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ مۇمكىن بولمادى. وسىعان بايلانىستى ەكى مىندەتتى ءبىرىنشى كەزەكتەگى جانە كىدىرىسسىز دەپ ساناۋعا بولادى, ولار – جالپى عىلىمنىڭ دا, جەكە ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دا بۇرىنعى بەدەلىن كوتەرۋ, سونداي-اق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارداعى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن جانە قابىلدانعان شەشىمدەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ.

قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتىمىز دامۋدىڭ جاڭا نەگىزدەرىن قۇرۋعا قادام جاساپ, وتپەلى كەزەڭدە تۇر. سونىڭ ءبىرى – پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ سايلاۋى. بۇل ساي­لاۋ سايا­سي جۇيەنى ءىشىنارا جاڭار­تۋعا, ال ودان كەيىن بولاتىن ۇكى­مەت­تىڭ اۋىسۋى – ەل دامۋىنىڭ وڭ ۆەك­تورىن قالىپتاستىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. جالپى, ءبىز بۇل مىندەت­تەردى وڭتايلى شەشە ال­ساق, شىن ما­نىندە ادىلەتتى قازاق­ستان قۇرا الامىز.

ەدىل مامىتبەكوۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ VII شاقىرىلىم دەپۋتاتى