جاڭا زامان تالابىنا ساي بىلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋمەن قاتار, اگروسەكتورداعى عىلىمي ىزدەنىستەرگە قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە زووينجەنەرلەر دايارلاۋ ءىسى قايتا قولعا الىندى. عالىمدار سۇيىنشىلەگەن جاڭالىق اگروكەشەن سالاسىندا جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋدىڭ زاماناۋي تاجىريبەسىنە نەگىزدەلىپ وتىر.
زووينجەنەر ماماندارىن دايارلاۋ ءۇردىسى سوڭعى جىلدارى كەيىنگى قاتارعا ىسىرىلىپ قالعانى بەلگىلى. «الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى 1929 جىلى ەكى فاكۋلتەتتەن قۇرىلعان بولاتىن: زووتەحنيكالىق (كەيىننەن زووينجەنەرلىك) جانە ۆەتەرينارلىق. وكىنىشكە قاراي, وتاندىق اگروكەشەن سالاسىنا ۇزاق ۋاقىت كادرلار دايارلاپ كەلگەن فاكۋلتەت وتپەلى كەزەڭدەردە ءوز اتاۋىنان ايىرىلىپ, «تەحنولوگيا جانە بيورەسۋرستار» فاكۋلتەتىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ كەتتى. اتىنان دا, زاتىنان دا ايىرىلىپ قالعاندىقتان, قازىرگى كۇنى مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى زووينجەنەر مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى انىق بايقالىپ وتىر. زامان تالابىنا ساي سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى «تەحنولوگيا جانە بيورەسۋرستار» فاكۋلتەتىنىڭ اتاۋىن «زووينجەنەريا جانە تاعام ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگياسى» دەپ وزگەرتۋگە شەشىم قابىلدادى. سونىمەن بىرگە «مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى» كافەدراسى «زووينجەنەريا» بولىپ وزگەرتىلدى», دەدى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
زووينجەنەرلەر مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءتيىمدى ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, جانۋارلاردى كۇتىپ-باعۋمەن, وسىرۋمەن, سەلەكتسيالاۋمەن, ازىقتاندىرۋمەن تىكەلەي اينالىسادى. سونىمەن قاتار قارجىلىق شىعىنداردى ەسەپتەپ جوسپارلاۋدى دۇرىس جولعا قويا بىلەتىن بىلىكتى ماماندار مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن شيكىزات وندىرۋدەگى تاۋەكەلدەردى دە تومەندەتەدى.
وسى ورايدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىراحمان ومباەۆتى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا «ەلىمىزدە بيولوگيا جانە ۆەتەريناريا سالاسىندا تەرەڭ ءبىلىمى بار, جان-جاقتى تاجىريبەسى مول زووينجەنەرلەرگە سۇرانىس وتە جوعارى. الايدا كەيىنگى 25 جىلدا زووينجەنەر مامانداردى دايارلاۋ ىسىنە مۇلدە ءمان بەرىلمەي قالدى», دەپ قىنجىلىسىن ءبىلدىردى.
– مال شارۋاشىلىعى ەجەلدەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تىرشىلىك كوزىنە اينالدى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ «مىنسە – كولىك, كيسە – كيىم, جەسە – ەت» رەتىندەگى سۇرانىسى ارتپاسا, كەمىگەن جوق. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن جالپى ءونىمنىڭ ەلۋ پايىزعا جۋىعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەنشىسىندە. وسى ورايدا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە زووينجەنەرلەردى دايىنداۋ ءىسىنىڭ جولعا قويىلۋى سالانىڭ بولاشاقتا وركەندەۋىنە جول اشاتىن بولادى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتە اشىلعان ماماندىققا اۋىل جاستارىن كوپتەپ تارتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. ويتكەنى مال باسىنىڭ ءوسۋى, ازىقتانۋى, گەنەتيكاسى, سەلەكتسياسىنا جاۋاپتى بولاتىن ماماندار – زووينجەنەرلەر. بۇگىندە قالالاردىڭ ماڭىنداعى «بايسەركە-اگرو», «ادال», «اميران», «رودينا» سياقتى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك اۆتوماتتاندىرىلعان. سيىر ساۋ, جەم-ءشوپ سالۋدى روبوتتار اتقارادى, – دەيدى ءابدىراحمان ومباەۆ.
بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 220 ملن گەكتار جەردىڭ 187 ملن گەكتارىن مال جايىلىمدارى قۇرايدى. مال جايىلىمدارىن ءتيىمدى ماقساتتا پايدالانۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان پروفەسسور ءابدىراحمان ومباەۆ كەيىنگى وتىز-قىرىق جىلدا ءسۇت ونىمدىلىگى ءبىر جىلدا 1,8-2 مىڭ ليتردەن اسپاي كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– وركەنيەتتى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ورتاشا ەسەپپەن 10-15 مىڭ ءليتردى قۇرايدى. بۇگىندە ۇلكەن شارۋاشىلىقتاردا 7-15 مىڭ ليتر ءسۇت الاتىن مۇمكىندىك بار. جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى سيىرلاردان كەمىندە 4-5 مىڭ ليتر ءسۇت الۋعا بولادى. وسى ورايدا عىلىم مەن شارۋاشىلىقتى بايلانىستىرا وتىرىپ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ دا ۋاقىت تالابى. بۇل باعىتتا دا شەتەلدەردەن ارتتا قالىپ قويدىق. ءالى كۇنگە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, ونىمدىلىگىن انىقتاۋ ادىسىندە ەسكى سۇرلەۋمەن كەلەمىز. سونىمەن قاتار دۇنيە جۇزىندە قولدانىلىپ وتىرعان گەنوم, سەلەكتسيا, گەندىك قورىن ءبىلۋ, يندەكستى باعالاۋ, مالدىڭ تەگىن انىقتاۋ جۇمىستارى دا كەنجەلەپ قالدى, – دەيدى عالىم.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا زاماناۋي جاراقتالعان زەرتحانالار الداعى ۋاقىتتا عالىمداردىڭ جاڭا ىزدەنىستەرىنە جول اشۋمەن قاتار, جىلدار جەلىسىندە دالەلدەنگەن وندىرىستىك كەلەشەگى زور جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاق-جاپون, سونداي-اق باسقا دا ۋنيۆەرسيتەتتەر عالىمدارىمەن بىرلەسكەن جۇمىستار جولعا قويىلىپ, قوس ديپلومدى جۇيە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. جاڭا زامان زووينجەنەرلەرىن دايىنداۋدى دا وسى ستاندارتقا جاقىنداتۋدى كوزدەپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەردى وندىرىستە بارىنشا ءتيىمدى, جۇيەلى قولدانۋعا باسىمدىق بەرۋمەن قاتار وقۋ باعدارلامالارىن شەتەلدىك جەتەكشى پروفەسسورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جاڭعىرتۋ جانە ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءبىلىمىن كۇشەيتۋدى ماقسات ەتەدى.
الماتى