عىلىم اكادەمياسى. وسى ءبىر سوزگە ءبىر ۇلتتىڭ عىلىمى, وعان دەگەن كوزقاراسى مەن وسى سالاداعى بولاشاعى سىيىپ-اق تۇر. قازىرگىدەي عىلىم داۋىرىنە قادام باسقان تۇستا عىلىمسىز ەلدىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەنى داۋسىز. بۇل رەتتە «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى – ادىلەتتى قازاقستانداعى باعىتى مەن باعدارى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى. ءبىز وسىعان جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
كوشىرىپ الۋشىلارمەن كۇرەس
مۇحتارباي وتەلباي,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى:
– الدىمەن وتاندىق عىلىمنىڭ اۋىلىندا تايرانداپ جۇرگەن عالىمسىماقتاردان ارىلۋ كەرەك. عىلىمعا اقشا كوپ بولىنگەن سايىن بۇل توڭىرەكتە عالىمسىماقتار كوبەيىپ كەتەدى. شامالى ۋاقىتتان كەيىن قاراسىن باتىرادى. سوعان قاراعاندا, باسقا جاقتان دا ناپاقا تاباتىن سەكىلدى عوي. ال ناعىز عالىمدار سالانىڭ وتىمەن كىرىپ, سۋىمەن شىعۋعا بەل بايلاپ, قالا بەرەدى. سولاردىڭ ارقاسىندا عىلىم داميدى. مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بىرنەشە باسشىسىن كوردىم, بىرازىمەن قاتار جۇمىس ىستەدىك. بۇل رەتتە ومىرزاق سۇلتانعازيننەن كەيىنگى باسشىلار اكادەميانىڭ جۇمىسىن اقساتىپ الدى دەر ەدىم. عالىمداردىڭ ىشىندە ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن, اقتى اق, قارانى قارا دەپ ءادىلىن ايتاتىن ادامدار بار. مىنە, كوپ جاعدايدا سولار مەكەمە باسشىلارىنىڭ «جوسپارىن» جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. ولاردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن اكادەميا پرەزيدەنتتەرى عالىمداردى پرەزيديۋم ارقىلى وتكىزۋ دەگەن تالاپتى ويلاپ شىعاردى. الدىمەن وسىنى توقتاتۋ كەرەك. اتاقتى وڭدى-سولدى تاراتا بەرۋدىڭ ءجونى جوق. ماسەلەن, رەسەيدەگى ۇشقىشتاردىڭ بىردە بىرەۋى اكادەميك ەمەس, ال بىزدەگى ۇشقىشتاردىڭ ءبارى – اكادەميك. ولاردى حالىق ونسىزدا سىيلايدى, قۇرمەتتەيدى. ەندەشە, مۇنداي اتاقتىڭ ولارعا نە كەرەگى بار؟
اكادەميانىڭ جۇمىسى ونىڭ باسشىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەندىگى جەردە ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى تاقتا جەتى جىل عانا وتىراتىن بولدى. سول سەكىلدى اكادەميا پرەزيدەنتىنىڭ ۇيىمدى باسقارۋ مەرزىمىنە قاتىستى دا ورتاق تالاپ كەرەك. مەنىڭشە, عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى جانە رەكتورلار ءبىر ورىندا 4-5 جىلدان ارتىق وتىرماۋى كەرەك. باسشى ۇزاق وتىرعان سايىن ونىڭ اينالاسىنا ىلعي «تىلالعىشتار» توپتاسادى. ولار پرەزيديۋمدا وتىرىپ, كىم كورىنگەندى مۇشەلىككە قابىلداي بەرەدى. ايتالىق, ءوزىم بىلەتىن ماتەماتيكا باعىتى بويىنشا دا كانديداتتىققا جارامايتىن «عالىمدار» قابىلدانىپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارى عىلىمعا جاسالعان قاستاندىق. ولار عىلىمي جۇمىستارىن باسقالاردان كوشىرىپ الۋ ارقىلى قاتارعا قوسىلادى. كوشىرمەمەن اينالىساتىنداردى اشىق جاريالاپ, اكادەميانىڭ عىلىمي سەسسياسىندا كەشىرىم سۇراتقان ءجون. ءبىر مىسال ايتايىن. ءبىر شاكىرتىمنىڭ شاكىرتى ماعان ماتەماتيكادان قازاقشا جازىلعان عىلىمي جۇمىسىن كورسەتتى. وتە جاقسى جازىلعان ەكەن. قۋانىپ قالدىم. سويتسەم ول باسقا ءبىر عالىمنىڭ عىلىمي جۇمىسىن ۇرلاپ, شەت تىلىنە اۋدارىپ, ءوز اتىمەن جاريالاپ جىبەرىپتى. كەيىن الگى جىگىت مەنىڭ تاعى ءبىر شاكىرتىمنەن كەشىرىم سۇرادى. «مەنەن كەشىرىم سۇراعانىڭ تۇك ەمەس, وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتكىڭ كەلسە, ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستانعا» ماقالا جازىپ, جالپاق جۇرتتان كەشىرىم سۇرا», دەدىم. شىر ەتە ءتۇستى دە: «مەن نەگە كەشىرىم سۇرايمىن, ماقتاۋلى رەكتورلار دا عىلىمي جۇمىسىن كوشىرىپ الادى عوي, الدىمەن سولار كەشىرىم سۇراسىن» دەگەندە اۋزىما قۇم قۇيىلدى. مۇندايلارمەن كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي عالىمسىماقتار بولاشاقتا الدىمەن اكادەميانىڭ, سوسىن قازاق عىلىمىنىڭ جۇمىسىنا, دامۋىنا كەدەرگى جاسايدى.
عىلىم – قوعام ءۇشىن
مامبەت قويگەلدى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى:
– گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ وكىلى رەتىندە مىنالاردى ايتقىم كەلەدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ۇلتتىڭ قازىرگى سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الاتىن دەڭگەيدە بولعانى دۇرىس. ءبىزدىڭ زامانىمىز – جاي ەمەس, كۇردەلى دە قايشىلىقتى زامان. عىلىمنىڭ ءار سالاسى بويىنشا قورىتىندى, تۇجىرىم بولۋى كەرەك. ال بۇدان ادا بولسا, ول ەشقاشان عىلىم اكادەمياسى بولا المايدى. ءبىز وسى ۇردىستەن كەيىنگى جىلدارى ايىرىلىپ قالدىق. بۇل جاقسى نارسە ەمەس. سونى مويىنداۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قازاق قوعامى قانداي باعىتتا دامۋى كەرەك, ونىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر دەگەن ماسەلەلەردى انىقتاپ العانى ءجون. ايتپەسە, ول ءوز مىندەتىن ورىنداي المايدى. گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا تاريح ينستيتۋتى, ساياساتتانۋ ينستيتۋتى, فيلوسوفيا ينستيتۋتى, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سياقتى عىلىممەن اينالىساتىن ۇيىمدار بار. وسىلاردىڭ ءبارى قوسىلىپ, اتالعان ماسەلەلەردى قورىتىپ, انىقتاي السا – وندا ءوز مىندەتىن ويداعىداي اتقارعانى. ال كەرىسىنشە بولسا, ولار تۋرالى قانداي پىكىر ايتۋعا بولادى؟ كەزىندە عىلىم اكادەمياسى قالىپتاسقان كەزدە وسىنداي فۋنكتسيالاردى ورىنداعان. بىراق كوپ وتپەي عىلىم ورداسىنىڭ قولىن قاعىپ, جولىنا كەسە كولدەنەڭ تۇردى. سونى ورىنداۋعا كىرىسكەن عالىمداردى 25 جىلدان سوتتادى. ال قازىر ونداي جاعداي جوق. قالاي بولعاندا دا, بۇل ۇيىم ۇلتتىڭ الدىندا رۋحاني, ساياسي, الەۋمەتتىك تۇرعىدا قانداي مىندەتتەر تۇر, سونى انىقتاعانى ابزال. «عىلىم – عىلىم ءۇشىن ەمەس, عىلىم – قوعام ءۇشىن» دەگەن كوزقاراستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
سىن ايتقاننىڭ ساعىن سىندىرادى
ايگۇل ىسىماق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– وركەنيەتتى ەلدەردە بىزدەگى سياقتى عىلىمي ەڭبەكتەرى تانىلماعان, ءوز ەلىندە عالىم رەتىندە مويىندالماعان ادامداردى اكادەمياعا مۇشە ەتىپ قويۋ مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدان قازىر كىم بولسا سول اكادەميكپىن دەپ ءوزىن جاريا ەتكەندە قايران قالامىن. قاسىمدا جۇرگەن, ءوزى عانا بىلەتىن ءبىر-ەكى ديسسەرتاتسيالىق مونوگرافيانىڭ اۆتورى دا باياعىدا اكادەميك بولىپ الىپتى. مەنى شەتەلدە ءدارىس بەرگەندە «قازاق عالىمى» دەپ تانىستىرادى. بۇدان ارتىق ابىروي جوق دەپ سانايمىن. شەتەلدىكتەر كەيدە مەنى «قازاقتىڭ ءبىز بىلەتىن اكادەميگى» دەپ جاتادى. سوندا «مەن قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى ەمەسپىن» دەپ جاۋاپ بەرەمىن. اكادەميا باسشىلارىنىڭ ىڭعايىنا جاقپاعان سوڭ, ادەبيەت تەورياسى بولىمىنەن ىعىستىرىلعانىمدى ءبارى بىلەدى. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعالماي قالدى. ولار ماعان ەمەس, مەن تاڭداعان تاقىرىپتارعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. سونداعى ويلاعاندارى – سول كەزدەگى رەسمي بيلىكتىڭ جانە وزدەرىنىڭ جاعدايى. بۇلاردىڭ ەڭ باستى شارتى – جۇيەنىڭ تارتىبىمەن ءجۇرۋ. عىلىم اكادەمياسىن وزگەرتەمىز دەسەك, الدىمەن وسىنداي دۇنيەنى تىيۋ كەرەك. بۇل جەردىڭ «اكادەمياعا سىن ايتقان عالىم ەشقاشان وعان مۇشە بولمايدى» دەگەن جازىلماعان زاڭى بار. مۇنداي زاڭعا ادىلەتتى قازاقستاندا ورىن جوق. زامان وزگەرسە دە اكادەميا جۇيەسىندەگى كەڭەستىك ءتارتىپ وزگەرگەن جوق. «اكادەميك» اتاعىن يەلەنۋ – ونى الۋعا ىقپال ەتكەن ادامنىڭ ءومىر بويى ق ۇلى بولۋ دەگەن ءسوز. ودان كەيىن ەڭبەكاقى ولە-ولگەنشە جۇرەدى, پرەزيدەنتتىك ەمحانانىڭ قاراۋىندا بولادى, قايتىس بولسا عالىمدار ۇيىنەن شىعارىلادى, اكادەميككە كوشە, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنى اتاۋى تەزىرەك بەرىلەدى. وسىنشا «جەڭىلدىكتەرگە» يە بولۋدى ءوز باسىم ۇيات سانايمىن. مەملەكەت بيۋدجەتىنەن, جەتىم مەن جەسىردىڭ اقىسىنان بۇگىنگە دەيىن ءوز ەلىمىزدە عىلىمي ەڭبەگىمەن تانىلماعان اكادەميكتەرگە اتالعان بونۋستارعا قوسا, ستيپەنديا بەرىلۋىنە قارسىمىن. سوندىقتان اكادەمياعا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت دەپ سانايمىن.
ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا ماڭىزدى
قۋاتبەك دۇيسەن,
جاس عالىم:
– عىلىم ورداسىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولۋى ەلەۋلى وقيعا. دەگەنمەن بۇل مارتەبەنىڭ ارتىندا اۋقىمدى جۇمىس بار ەكەنىن ۇمىتپايىق. عىلىم ورداسىنىڭ زاڭدى تۇلعا رەتىندە وزگەرۋى الدىمەن وعان قۇقىقتىق دەڭگەيدە ترانسفورماتسيالانۋىنا اكەلەدى. سەبەبى ۇيىمنىڭ جاڭادان العان مارتەبەسى زاڭناما شەڭبەرىندە مەملەكەت تاراپىنان قوياتىن تالاپتارعا ساي بولۋدى مىندەتتەيدى. سوعان سايكەس عىلىم ورداسىندا ىشكى وزگەرىستەر الدەقاشان باستالىپ كەتكەن سياقتى. بۇل ءىستىڭ قانداي ناتيجە بەرەرىن الدا كورە جاتارمىز. قازىرگى تاڭدا عىلىم اكادەمياسى شەڭبەرىندە عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن جۇمىس ۇدەرىستەرىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قولايلى جۇمىس ورتاسىن قالىپتاستىرۋدان باستاعان ءجون سياقتى. بۇل جۇمىستار ينفراقۇرىلىم, عيمارات, كوممۋنيكاتسيالار, زەرتحانالار جانە ولاردىڭ جابدىقتالۋى, ۆيرتۋالدى جۇمىس ورتاسى, عالىمدارعا ارنالعان تسيفرلىق ونىمدەر, قۇقىقتىق قولداۋ جانە وزگە دە باعىتتاردى قامتۋى قاجەت. سەبەبى قازىرگى جاھاندانۋدىڭ دامۋ بارىسى عىلىم سالاسىندا اسا كۇردەلىلىگىمەن جانە ارتاراپتانۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل جاعداي عىلىم ورداسىنان ىشكى ۇدەرىستەردىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. سوندىقتان الەمدىك عىلىمداعى جوعارى باسەكەلەستىك جاعدايىندا جىلدام ارەكەت ەتە ءبىلىپ, جۇمىس ۇدەرىستەرىن مەيلىنشە اۆتوماتتاندىرۋ ماڭىزدى.
قالاي ايتساق تا, عىلىم اكادەمياسىنىڭ باستى مىندەتى عىلىمدى دامىتۋ ەكەنى انىق. ال ءبىزدىڭ اكادەميا ۇلتىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنىڭ اياق الىسىن جەدەلدەتۋىنە قانداي قادامدار جاسايتىنىن بولاشاق كورسەتە جاتار. قايتالاپ ايتايىق, عىلىمسىز ەل – قاناتسىز قۇس. تۇتاس ەلدىڭ عىلىمىنىڭ تاعدىرى قولىندا تۇرعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى وزگە وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن ءتۇيىن ءتۇيىپ, قازاق عىلىمىن دامىتۋعا تاۋداي ۇلەس قوسسا دەيمىز. ويتكەنى عىلىم – ۇلت, ۇلت – عىلىم.
دايىنداعان
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»