ەرجىگىت تابىلعانوۆ ەسىمى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە كەڭىنەن تانىمال.
ول تاريحتا ۇمىتىلماس الاساپىرانىمەن بەدەرلەنگەن 1931 جىلى ماڭعىستاۋدىڭ ورتا ەسپە توپىراعىندا بالىقشى وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. اكەسى تابىلعان ۇلى ەرجىگىت ون جاستان اسا بەرە بالىقشىلىقتى ءبىرجولاتا تاستاپ, 1 ماي كولحوزىنا جىلقىشى بولىپ قابىلدانادى. اتقۇمارلىق قازاقتىڭ قانىندا بار ەمەس پە, اتقا مىنسە قاناتتانىپ شىعا كەلەتىن قازاقىلىعىنا ساي تابىلعان دا الدىنا ءبىر ءۇيىر جىلقى سالىپ, جۇيرىك ءمىنىپ قۇرىعى مەن قامشىسىن قاتار ويناتقان كادىمگى جىلقىشى بولىپ شىعا كەلەدى. اكەسى مەن اعاسى دالۋبايعا كومەكشى بولىپ قارشادايىنان قولىنا قۇرىق العان ەرجىگىت مال باعۋدىڭ قيىن دا قىزىقتى تىرلىگىنە بۇكىل ءومىرى ارنالاتىنىن, داڭق پەن دارەجەنى دە وسى ەڭبەكتەن, مالدان تابارىن ول كەزدە بىلگەن جوق. ءدالۋباي اعاسىنىڭ سوعىسقا اتتانىپ قايتا ورالماۋى ەرجىگىتتىڭ ەڭبەكتەگى سالماعىن اۋىرلاتا ءتۇستى – جاس تا بولسا بۇكىل اۋىرتپالىقتى ارقالاپ, قيىندىقتى كورۋدەي-اق كوردى. مال باسىن ءوسىرۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ تالاپ-تەگەۋرىنى مالشىلاردان ت ۇلىكتەردى كوز ىلمەي كۇزەتىپ, بالاشا باپتاپ ءوسىرۋىن تالاپ ەتتى. بۇل ەرجىگىتتىڭ ەڭبەككە ەتەنە بەرىلىپ, شىمىر, شيراق ناعىز مالساق بولىپ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولدى. كوزىن اشقالى كىرپياز جىلقى ت ۇلىگىن باعۋ مەن باپتاۋدىڭ قىر-سىرىن اكە تالىمىنەن ۇيرەنە بەرگەن جاس جىگىت سىرالعى جىلقىشى بولىپ ءوستى: جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن اساۋدى قۇرىقتاپ باس ءبىلدىردى, ءۇيىر اراسىنان جۇيرىك بولار تۇلپاردى ق ۇلىنىنان تاپ باسىپ تانىپ, ايرىقشا نازارعا الدى, تەرىن الدى, سۋىتتى, تاڭ اسىردى, قىدىرتتى, ايتەۋىر بابىن كەلىستىرە الار كانىگى سەيىسكە, سۇڭعىلا اتبەگىگە اينالدى. 1949 جىلى ماڭعىستاۋدا قۋاڭشىلىق بولۋى سەبەپتى باسشىلىقتىڭ بۇيرىعىمەن قىزىلوردانىڭ ارال اۋماعىنا ءار ۇيىردە 400 باس جىلقى توپتاسقان 8 ءۇيىر جىلقى ايدالادى. ءشوبى شۇيگىن بولعانمەن قاسقىرى كوپ بوتەن قونىس ۇيىرلەر ابدەن جەرسىنىپ كەتكەنشە ءبىراز قيىندىق بەرگەنى انىق. جات جەردە جۇرسە دە ەڭبەك ىرعاعىن باسەڭدەتپەي, اكەلى-بالالى جىلقىشىلار ۇنەمى جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە ءبىلدى. 1954 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ماقساتىنداعى گ.مالەنكوۆ قول قويعان قاۋلى نەگىزىندە تابىلعان وتباسىنا 31 باس جىلقى جەكەمەنشىككە بەرىلەدى. كوپ ۇزاماي باعىمىنداعى 121 بيەدەن 116 ق ۇلىن الىپ گۋرەۆ وبلىسى بويىنشا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتكەندىكتەن, ە.تابىلعانوۆ ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق جەتىستىكتەر كورمەسىنە قاتىسىپ العاشقى مەدالمەن ماراپاتتالادى. ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى تابىلعان اقساقال باعىمىنداعى جىلقى ءۇيىرىن تاپسىرىپ, ماڭعىستاۋعا كوشىپ كەلىپ تۇيە شارۋاشىلىعىنا كىرىسەدى. ۋاقىت وتە كەلە مالدى تانۋدى, باعۋدى اكە مەكتەبىنەن جەتىك مەڭگەرىپ, دالا سىرىنا ابدەن قانىققان ەرجىگىت تۇيەشىلىكتىڭ سىرىعىن قارت اكەسىنەن ءوز قولىنا الىپ, شارۋاشىلىقتىڭ بىلدەي تۇيەشىسى رەتىندە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا جۇكتەيدى. تۇيە – مومىن جانۋار بولعانمەن, وتە سىرباز, ماڭعاز. «مال باققانعا بىتەدى» دەگەندەي ءتىلىن ءتۇسىنىپ, بابىن تاپپاسا, قوراڭا تۇيە تۇگىل لاق تا قۇتايمايدى, بالاپان دا بىتپەيدى. ەڭبەك مەكتەبىندە جىلقى ت ۇلىگى تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات الىپ, وزىنە ومىرلىك قور قالىپتاستىرعان مالساق ەرجىگىت ەندى تۇيە تۋرالى ىزدەنىپ, تۇيەدەن بوتا الۋ سانى, ساۋىلاتىن ءسۇت كولەمىن ارتتىرۋ, ساپالى ءجۇن تاپسىرۋ سىندى ۇجىمشار مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدا مەجەدەن جوعارى كورسەتكىشتەرگە تۇراقتى قول جەتكىزە باستايدى.
تۇيە باعۋ وڭاي ەمەس – تۇيە تۇقىمدارى مەن تۇستەرىن, مىنەز-ق ۇلىقتارى مەن جەكە قاسيەتتەرىن تانۋ, تۇيە تالعايتىن ءشوپ تۇرلەرىنە قاراي جايىلىم تاڭداۋ, جاسى كەلگەن انالىق تۇيەلەردى بۋراعا نە ۇلەككە تارتۋ, قايىماعان تۇيەلەردى قيۋ, قايىعان تۇيەلەردىڭ كۇتىمى, ولاردىڭ بوشالاپ كەتپەي امان-ساۋ قولدا بوتالاۋى, بوتا كۇتىمى, ءسۇت ساۋ جانە ساپالى, قۇنارلى, تازا شۇبات دايىنداۋ تەحنولوگياسى, توڭازىتقىشى جوق دالا جاعدايىندا ءسۇت پەن شۇباتتى ساقتاۋ, تۇيە كۇزەۋ تاسىلدەرى, جۇندەردى ساراپتاۋ – ءوز الدىنا ۇلكەن عىلىم. مالدى مال مەن دالا سىرىن جەتىك بىلەتىن جاندار عانا باعا الادى, ول كەز كەلگەنگە بۇيداسىن ۇستاتىپ, شىلبىرىن بەرەتىن جەڭىل كاسىپ ەمەس. ەرجىگىت بۇل شارۋانى دا ۇرشىقشا ءيىردى, ەسىمى وبلىس تۇگىل رەسپۋبليكاعا تانىلىپ, مارعاسقا مالبەگىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن ۇيرەنۋگە ىنتالىلار كوپ بولدى. كەڭشار, اۋدان ورتالىقتارىندا ارنايى جيىندار, كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, ارنايى بولمە, بۇرىشتار جاساقتالدى. ەڭبەك ەرى ەرەكەڭ دە بىلگەنىن جاستارعا, ارىپتەستەرىنە ايتۋدان جالىقپاعانى بىزگە ول تۋرالى جازىلعان ەستەلىكتەردەن ءمالىم.
ەڭبەك مايدانىندا وزات شىققان ەرجىگىت ماڭعىستاۋ وڭىرىنە ات باپتاپ بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن سەيىس رەتىندە دە تانىلدى. ەرەكەڭ باپتاپ قوسقان جۇيرىكتەردىڭ جۇلدە سالعان الامانى از ەمەس.
...بۇگىنگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ءتاۋىر جىلقى, جۇيرىك ات ونىڭ ءحوببيى ەدى. ەرەكەڭنىڭ قانداي جۇيرىك ات ۇستاپ, قانشا رەت بايگە العانىن سانامالاماي-اق, ەل ەسىندە تەرەڭ قالعان قاشاعان اقىننىڭ 150 جىلدىق تويىندا بولعان الامان بايگەنى الساق تا جەتىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ات جاراتىپ, جۇيرىك تازى ۇستاعان ەرجىگىت «تازىنى كۇشىك كۇيىندە تاڭداعاندا, ونىڭ كەۋدە تۇسىندا ءۇش تال قىلشىق بولسا – شامالى, ەكى تال بولسا – ورتاشا, ال جالعىز تال بولسا – ەرەن جۇيرىك بولعانى. جالعىز تال قىلشىقتى بولعاننىڭ وزىندە, قۇلاعىنان ءبىراز ۇستاپ وتىراسىڭ دەپ, ەرەكەڭ تازىنى باپتاپ باعۋ, كۇشىگىن اۋىزداندىرۋ, اڭ الۋعا ۇيرەتۋ سىندى تاسىلدەردى قىزىعا اڭگىمەلەيدى ەكەن.
ەرەكەڭنىڭ ەل ايتاتىن ەرەكشە قاسيەتى – جەرشىلدىگى. كۇندىز ەمەس تاستاي قاراڭعى ءتۇننىڭ وزىندە جۇلدىزدارعا قاراپ جول تابۋ بىلاي تۇرسىن, جەردەن ءبىر ۋىس توپىراقتى الىپ يىسكەپ جىبەرىپ قاي جەردە جۇرگەندىگىن, ەندى قالاي ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ءدال ايتادى ەكەن. سونداي-اق ەلگە قارايلاساتىن جومارتتىعى دا ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ەل ىشىندە «1960 جىلى كارى جەرىندە 1 ماي اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ پىشەن شاۋىپ جاتقان بريگاداسىنا ارناپ ەرجىگىت تابىلعانوۆ ەكى ايعىردىڭ ءۇيىرىن بايلاپ, بيە ساۋىپ, قىمىز دايىندادى» دەگەن دەرەك بار. اياعى سىنعان مالداردى, بوتالاماعان تۇيەلەردى ءوزى-اق ەمدەپ, ءار مالدى تۇستەپ, ءتىپتى وسقىرىنعان-پىسقىرىنعان داۋىسىنان-اق تانيتىن ەرەكشەلىگى تاعى بار.
ءوز ىسىنە اسقان ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ, مال باعۋدى تەك كۇنەلتىستىڭ كوزى دەپ ەمەس, ءاردايىم جاڭاشىلدىقپەن جۇمىس جاساۋعا ۇمتىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالىپ, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرى» اتانىپ, ەسىمى رەسپۋبليكانىڭ «قۇرمەت» كىتابىنا جازىلادى. كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ قولا مەدالىنىڭ يەگەرى. وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا ۇسىنىلعانمەن ماسكەۋ جاقتان ماقۇلدانبايدى.
ەتى مەن ءسۇتى, ءجۇنىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا وراي ماڭعىستاۋدا تۇيەگە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ءوز الدىنا جەكە كەڭشار اشىلادى. وسى «جاڭا جول» كەڭشارىندا تۇيەشى بولىپ, كەيىن وتباسىلىق بريگادانى باسقارعان ە.تابىلعانوۆ سوتسياليستىك جارىستاردا الدىنا قارا سالمايدى. ءبىر-جار مىسال. ونىڭ بريگاداسى 1981 جىلى ون ءبىرىنشى بەسجىلدىقتىڭ ءبىرىنشى جىلىندا جوسپارلانعان 34 بوتانىڭ ورنىنا 38 بوتا السا, وسى بەسجىلدىقتىڭ سوڭىندا, ياعني 1985 جىلى جوسپارلاعان 35 بوتانىڭ ورنىنا 52 بوتا الادى. وڭىردە وكپە اۋرۋلارىن تۇيە سۇتىمەن ەمدەيتىن «تۇششىبەك» ءساناتوريىنىڭ اشىلۋى وتباسىلىق بريگادا جۇمىسىنا كۇردەلەندىرە تۇسەدى, ەندى ولار بەسجىلدىقتىڭ ءبىرىنشى جىلىندا 164 باس تۇيەدەن 144 تس ءسۇت الۋعا مىندەتتەمە العانمەن, ناتيجەسىندە كورسەتكىشتى 160 تس-گە جەتكىزەدى. ناقتىراق ايتساق, تۇيەدەن ساۋىلاتىن ءسۇت ءونىمى 1981 جىلى 350 كگ, 1984 جىلى 448 كگ-عا جەتەدى.
ال تۇيە ت ۇلىگى تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەرى – بۇگىنگى تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتامىن دەۋشىلەرگە تاپتىرماس كومەكشى قۇرال, ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق, ۇلكەن عىلىمي مەكتەپ. ەرجىگىت تابىلعانوۆتىڭ بۇگىندە ەستەلىككە اينالعان تۇيە شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ءىس-تاجىريبەسىنە ءبىر ماقالادا تولىق توقتالۋ, ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ مۇمكىن ەمەس.
– ماڭعىستاۋ وڭىرىندە نەگىزىنەن قازاقتىڭ قوس وركەشتى تۇيەسى وسىرىلەدى. بۇل تۇيە تۇقىمى سۋىققا, ىستىققا ءتوزىمدى, مامىق ءجۇندى, شۋدالى بولىپ كەلەدى. ءسۇتىنىڭ مايلىلىعى جوعارى. بۇدان باسقا «بۋدان» دەپ اتالاتىن نار مايا, قوسپاق تۇيەلەرى وسىرىلەدى. بۇلار ەجەلدەن كورشىلەس تۇرىكمەن حالقىنىڭ ارۋاناسىمەن تۇقىم ارالىق بۋدانداستىرۋدان الىنعان, ءبىرىنشى ۇرپاقتان شىققان. ولاردىڭ ەركەگىن «نار», ال ۇرعاشىسىن «نار مايا» دەيدى. ءتۇس ايىر قوس وركەش ىنگەن مەن ۇلەكتەن الىنعان, ساندىق وركەش نار مايا ءارى ءسۇتتى, ءارى ەتتى, ءارى ءجۇندى جانە تابيعاتى قۇبىلمالى ماڭعىستاۋ جاعدايىندا وسىرۋگە بولاتىنى تاجىريبەدە بايقالىپ وتىر. سوندىقتان كوپ تۇيەشىلەر وتارىندا وسى نار مايانىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايدى. وكىنىشكە قاراي, بارلىق تۇيەنى نار مايا ەتۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق. سەبەبى ءبىرىنشى بۋدان ودان ءارى وربىمەيدى. وسى ەرەكشەلىگىنە قاراي نار مايا ءتۇس ايىر بۋراعا تارتىپ «بالقوسپاق», بالقوسپاقتان «مىرزاقوسپاق» الىپ ءجۇرمىز. بۇلاردىڭ جالپى دەنە ءبىتىمى, جۇندىلىگى قوس وركەش تۇيەگە ۇقسايدى. ەندى وسى مىرزاقوسپاقتى ۇلەكپەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى كەز وركەش نار مايا (ەركەگى كەز نار) الىپ ءجۇرمىن. ءجۇنى سەلدىر بولعانىمەن ەتتىلىگى مەن سۇتتىلىگىنە كەلگەندە نار مايادان قالىسپايدى. ال نار مايا مەن ۇلەكتىڭ بۋدانىنان كەردەرى مايا الىنادى. كەردەرىنىڭ ەتى, ءجۇنى از بولعانىمەن ءسۇتى كوپ, سوندىقتان ونى ءسۇتتى كوپ الۋ ماقساتىندا وسىرۋگە بولادى. ال وسى كەردەرىگە ۇلەكتى شوكتىرسە, جالپى دەنە ءبىتىمى ارۋاناعا ۇقساعانمەن ەتسىز, ءجۇنى تىقىر ءتۇرى دە كوزگە قوراش, شولگە, سۋىققا, ءارتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىققىش ءتۇرى الىنادى. مەنىڭشە, ماڭعىستاۋدىڭ تابيعي جاعدايىندا بۇلاردىڭ بولاشاعى جوق.
بۇدان تۇيەلەردىڭ ءۇش ءتۇرىن, ياعني نار مايا, قوسپاق, كەزناردى وسىرۋمەن عانا شەكتەلگەن دۇرىس. اسىلداندىرۋ جۇمىسىنداعى باستى باعىت – اتالىقتى دۇرىس تاڭداي ءبىلۋ دەپ, ءوزىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن جازىپ تاراتۋعا بارعان جۋرناليستەرگە بەرگەن مالىمەتى تۇيە ت ۇلىگىن وسىرۋمەن اينالىسۋشىلار مەن عالىمدار ءۇشىن قۇندى دەرەك.
جانىندا كومەكشىسى بولىپ شارۋاشىلىقتا ەرلەردەن بەتەر ەڭبەك ەتكەن, قيىندىقتى بىرگە كوتەرىسكەن زايىبى ايشىم انا ەكەۋى ۇل-قىز ءوسىرىپ, ەڭبەك كورىگىن مازداتا جاقتى. تورىنەن قوناق ارىلمادى, ەل-جۇرت, قاتار-قۇربى, كورشى-كولەمگە قادىرى ارتتى. قىرىقمىلتىق, قوزىباعار, بيسەنعالي, جۇماعالي ەسىمدى ۇلدارى مەن باعدا, الما, وڭايگۇل ەسىمدى قىزدارى ءوسىپ-ءوندى, وتباسىن قۇرىپ ءوز الدارىنا ءبىر-ءبىر شاڭىراق بولدى. جازمىشقا كىم قارسى تۇرا العان, بۇگىندە قىرىقمىلتىق پەن جۇماعالي, قىزى باعدا ارامىزدا جوق, قۇدايعا شۇكىر, «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندەي ۇرپاقتارى شاڭىراقتىڭ شامىن شالقىتىپ وتىر. ە.تابىلعانوۆ 1993 جىلى «ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەنى ءۇشىن» دەربەس زەينەتكەرلىككە شىعىپ, مالشىلىق تاياعىن ۇلى قوزىباعارعا تاپسىرادى. ەڭبەك ادامىن قاستەرلەي بىلەتىن ەلى 1998 جىلى ەرەكەڭدى تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندىردى, 70 جاسى ارنايى اتاپ ءوتىلدى. تابىلعان اتاسىنىڭ, ەرجىگىت اكەسىنىڭ قۇتتى تاياعىن قوزىباعار بالالارىمەن بىرگە قولعا السا, مارقۇم قىرىقمىلتىق پەن جۇماعاليدىڭ بالالارى دا ءوز الدارىنا شارۋاشىلىق قۇرىپ, تۇيە ت ۇلىگىن وسىرۋدە.
مال جاعدايىن جاقسى بىلۋىمەن, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن مال ماماندارىنىڭ ءوزىن تاڭعالدىرىپ «دالا اكادەميگى» اتانعان ەڭبەك مايتالمانى ەرجىگىت تابىلعانوۆ 2006 جىلى ومىردەن ءوتتى, ءبىر جىلدان سوڭ ومىرلىك جولداسى ايشىم انا دا باقيعا اتتاندى.
مالدىڭ, اسىرەسە, تۇيەنىڭ سىرىن بۇگىندە بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. تۇيە – ساۋساڭ – ءسۇت, سويساڭ – ەت, ساتساڭ – اقشا دەپ كۇنەلتىس, ناپاقا تۇرعىسىنان ەمەس, تۇلا بويى تىلسىمعا تولى تابيعاتتىڭ تاماشا جاراتىلىسى دەپ جاناشىرلىقپەن, قۇرمەتپەن قاراعان جانعا عانا ءوز قۇپياسىن اشاتىن تاكاپپار ت ۇلىك. قازىر كەڭشارلار جوق, تۇيەلەر اركىمنىڭ جەكە قوجالىعىندا وتباسىلىق قاجەتتىلىك ءۇشىن باعىلادى, ءجۇنىنىڭ قادىرى, ءسىرا جوق. ماڭعىستاۋدا جول بويىندا سيرەك كەزدەسەتىن تۇيەلەرگە قاراپ وزدەرىن تابانىن قىدىقتاپ, شۋداسىن سيپاپ بالاشا باپتاپ وسىرگەن ەرەكەڭ سىندى ەرلەردى ساعىنىپ جۇرگەندەي سەزەمىن. ەڭبەك ەتۋ ەسكىرمەيدى, سوندىقتان جاس ۇرپاقتى ەڭبەكسۇيگىشتىككە باۋلۋ ءۇشىن ەرجىگىت تابىلعانوۆ سىندى ەرلەردىڭ ەسىمىن قاستەرلەپ, ەڭبەگىن ناسيحاتتاپ, ءىس-تاجىريبەسىن شارۋاشىلىقتارعا ۇلگى ەتىپ ۇسىنۋ, اتىنا نىساندار, كوشەلەر بەرۋ تاسادا قالماسا دەيمىز.
ماڭعىستاۋ وبلىسى