ادامدى ادام ەتەتىن – كىتاپ

نەمەرەلەرىنىڭ تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن اسىل اجەلەر ۇل مەن قىزدىڭ عانا باعبانى ەمەس, ۇلتتىڭ دا ۇيىتقىسى بولا بىلگەن. بالا اتاۋ­لى تەلەفونعا تاۋەلدى بولعان بۇگىنگى زاماندا دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدى بەسىك جىرىمەن الديلەپ, ەس بىلگەندە ەرتەگى-جىرلارىمەن سۋسىنداتاتىن اجەلەردىڭ ءالى دە بار ەكەنى قۋانتادى.

ءيا, ايتايىن دەگەنىمىز 68 مىڭ كىتاپ وقىپ, 10 ءتىل مەڭگەرگەن مەيىر­حانعا بىلىمدىلىك ۇلكەن جە­تىس­تىككە جەتكىزەتىنىن ۇقتىرعان نا­عاشى اجەسى جۇماش بولاتىن. ال ساليحا اجەسى بىرنەشە جىل زەينەتاقىسىن جيناپ, رەسەي­دەن مىڭ دانا كىتاپقا تاپسىرىس بەرىپ الدىرعان. تۇلكىباس اۋدا­نى تاستۇمسىق اۋىلىنىڭ تۋما­سى مەيىرحان توپانبايدى بۇ­گىندە بۇكىل ەلگە تانىتقان دا كوپ وقىپ, كوپ ءتىل بىلۋگە دەگەن قۇش­تار­لى­عى, وسى ماقساتتاعى ىزدە­نىم­پاز­دىعى مەن ەڭبەكقورلىعى. بەس جاسار نەمەرەسىنىڭ كىتاپقا دەگەن قۇشتارلىعىن اڭعارعان اجەسى وعان رەشاد نۋري گيۋنتەكيننىڭ «بوزتورعاي» كىتابىن سىيلاپتى. مارقۇم ناعاشى اجەسى «جۇيكەڭ تىنىشتالادى», دەپ ش ۇلىق توقۋدى دا ۇيرەتكەن. بۇگىندە قولونەر جۇ­مىستارى دا مەيىرحاننىڭ تۇ­راقتى ءحوببيى. «بوزتورعاي» مەن شىڭ­عىس ايتماتوۆتىڭ «اتادان قال­عان تۇياق» اتتى شىعارماسىن ءبىر كەزەڭدە باستاپ, بىردەي اياقتاعان. بالا مەيىرحاننىڭ العاشقى كىتاپ وقۋى وسىلاي باستالعان. كەيىن رەشاد نۋري گيۋنتەكيننىڭ ء«انشى قۇس» كىتابىن وقىپ ءجۇرىپ كوپ ءتىلدى مەڭگەرسەم دەگەن وي كەلەدى.

«كوپ ءتىلدى مەڭگەرۋىمە تۇرتكى بولعان شى­ڭعىس ايتماتوۆ پەن رەشاد نۋ­ري گيۋنتەكين بولدى. بەس جاسىم­دا ەكى كىتاپتى وقىپ ءبىتىرىپ, ءۇش ءتىلدى مەڭگەردىم. كىشكەنتايىمنان بىلىمگە قۇشتارلىعىمدى وياتقان ناعاشى اجەم ەكەنىن ايتۋدان جا­لىقپايمىن. سەبەبى سال اۋرۋى­نا شالدىققان بالا بول­عان­دىق­تان, ۇنەمى اجەممەن بىرگە بو­لۋ­عا تۋرا كەلەتىن. ەكەۋ­مىز وقى­عان كىتاپتارىمىزدى تال­قى­لاپ, ۇزا­عىنان وتىرىپ ءتۇر­لى تاقىرىپتا اڭگىمە-دۇكەن قۇرا­تىنبىز», دەيدى مەيىرحان.

اناسى ۇلبوسىن ابەنوۆا دا كىتاپ وقۋ­عا قۇشتار جانداردىڭ ءبىرى. شەت تىلدەرى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ۇلى­نىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ, جۇمىستان شىعىپ بار ۋاقىتىن بالا تار­بيەسىنە ارناعان. ال مەيىر­حاننىڭ بىلىمگە قى­زىعۋ­شىلىعىن ءارى قاراي جە­تىلدىرە, شىڭداي تۇسكەن – ۇستازى جاننا بوتاباەۆا. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 20 جىلدان بەرى سال اۋرۋىنا شالدىققان بالالارعا ءتىل ۇيرەتىپ جۇرگەن ۇستاز. جاننا بوتاباەۆا شىمكەنتتەگى اكادەميك ءا.قۋاتبەكوۆ اتىن­دا­عى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەر­سيتەتىندە ەكى بىردەي جوعارى ءبىلىم العان مەيىرحانعا ورىس تىلىنەن ءدارىس بەردى. قازىر ج.تاشەنوۆ ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ فيلولوگيا كافە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ۇستاز شاكىرتىنە ءبىر اپتادا 14 كىتاپ وقۋدىڭ جولىن كورسەتكەن. وقۋمەن قاتار قىسقاشا تالداۋ جاساپ وتىرعان. ءبىر اپتادا 17 كىتاپ وقىعان كەز­دەرى دە بولىپتى. جاس جىگىتتىڭ 68 مىڭ كىتاپ وقىعانىنا كۇمان­دانا قارايتىندار دا تابىلار. بۇل ورايدا مەيىرحان كىتاپ وقۋ­داعى ءوز ءادىسىن دە جاسىرمايدى. «وسىنشاما كىتاپتىڭ ءبىر بەتىن جىبەرمەي وقۋ مۇمكىن ەمەس, ارينە. ول كىتاپتىڭ بارلىعىن قولىما العانمىن, وقىعانمىن. بىراق ىشىنەن كەرەك جەرىن ءتۇرتىپ الامىن. مىسالى, «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسىن قاراستىرساق, جالپى كىتاپتى شولىپ شىعىپ, ىشىندەگى كەرەك قاجەتتى جەرلەرىن, ولەڭدەردى قاعازعا ءتۇرتىپ الامىن. مازمۇنىن تولىق زەرتتەيمىن. سونىمەن كىتاپ وقىلدى دەپ ەسەپ­تەيمىن. ونىڭ مەتوديكاسى سونداي. كەيىن ۋاقىت وتە كەلە سول كىتاپ­تاردى قايتا وقۋعا نەمەسە اۋديو كىتاپ تۇرىندەگى ۇلگىسىن تىڭداپ تۇرۋعا تىرىسامىن. ءبىر كۇنىمنىڭ 18-19 ساعاتىن كىتاپ وقۋعا ارنايمىن. باسقا جۇمىس ىستەپ وتىرسام دا, كىتاپتىڭ اۋديونۇسقاسىن قوسىپ قويامىن. ونى تىڭداۋ ارقىلى قايتا ەسكە تۇسىرەمىن. مۇنى مەن داعدىعا اينالدىرعانمىن. قايتا وقىپ, تىڭداپ ەسكە ءتۇسىرىپ تۇرماسام, ول كىتاپ ۇمىت بولاتىنى انىق. تاعى دا وسى تۇستا اجەم تۋرالى ايتپاسام بولماس. سەبەبى بۇل جاقسى قاسيەتتى دە بويىما سىڭىرگەن ناعاشى اجەم. مەن برايل كىتاپتاردى دا كوپ وقىدىم. برايل كىتاپ كادۋىلگى كىتاپتارعا قاراعاندا جەڭىلىرەك. برايل الىپپەسى – زاعيپتار الىپ­پەسى. ساۋساقتىڭ ۇشى ارقىلى وقى­لاتىن كىتاپ. قازاقستانعا ال­عاش كەلگەن قازاقشا برايل الىپ­پەسىنىڭ اتاسى – اقان قاسىموۆ. بۇل الىپپەنىڭ پايدالى تۇسى دا بار. ول كوزگە سالماق تۇسىرمەيدى جانە قاراپايىم كىتاپتان ارىپتەرى كىشكەنتاي بولىپ كەلەدى. ءيا, 68 مىڭ كىتاپ وقۋ مۇمكىن ەمەس دەپ سانايتىندار بار. بىراق ول – مۇمكىن! ادامنىڭ جان تىنىسىن اشاتىن دۇنيەدەگى جالعىز نارسە – كىتاپ. كىتاپتى ەشتەڭە الماستىرا المايدى. ادامزاتتىڭ نەگىزگى مۇراتى – ادام بولۋ بولسا, سول مۇراتقا جەت­كىزەتىن كىتاپ», دەيدى مەيىرحان.

كىتاپقا قۇشتارلىعى ءتىل ۇي­رەنۋگە سەبەپ بولعان مەيىرحان 10 تىلدە ەركىن سويلەي الادى. ءار ءسوز­دىڭ ماعىناسىنا بالا كەزدەن ءمان بەرە قاراپ, ءار تىلدەگى ەڭ عاجاپ دەگەن سوزدەردى ۇيرەنۋدى ادەتكە اينالدىرعان. انا تىلىمىزدەن كەيىن جۇرەگىنە جاقىنى – تۇرىك, يسپان, فرانتسۋز تىلدەرى. بۇل شەت تىلدەرىندە انا تىلىندەي ەركىن سويلەي الادى. تۇرىك ءتىلىن بالا كەزدەن انا تىلىمەن قاتار ۇيرەنگەن. تۇرىك تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى گرەك ءتىلىن ۇيرەنۋىنە تۇرتكى بولدى. ال يسپان تىلىنە دەگەن قىزى­عۋشىلىعى ەرەكشە. جالپى, سول ەلدىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە, سالت-ءداستۇرى مەن ادەبيەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ءتىل ۇيرەنۋگە جەتەلەگەن. فرانتسۋز ءتىلىن مەكتەپتە ۇيرەنگەن ول قازىر يتاليان ءتىلىن مەڭگەرۋدە. نەمىس, پارسى, پولياك جانە تاجىك تىلدەرىن وڭاي مەڭگەرگەن وعان اعىلشىن ءتىلى قيىنداۋ بولعان. ءوزى بىلەتىن تىل­دەرگە ارنايى ۋاقىت ءبولىپ, ولەڭ وقۋ­دى ادەتكە اينالدىرعان ول قويىن كىتاپشاسىنا قازاقشالاپ جا­زۋ ارقىلى جادىن جاتتىقتىرىپ, كوكجيەگىن كەڭەيتەدى. بوس ۋاقى­تىندا شەتەل اۆتورلارىنىڭ شى­عارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارادى. ء«تىلدى مەڭگەرۋ ارقىلى كوپ­تەگەن دوس تاپتىم. ءوزىمدى تاپتىم. ءتىل ارقىلى جولىمدا جاقسى ادامدار كەز بولدى. ۇلكەن-ۇلكەن ەسىكتەر اشىلا باستادى. ءتىلدىڭ كيەسىن ۇعىندىم», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

اۋىلدا كىتاپحاناشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ءبىرىنشى توپتاعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 28 جاستاعى جىگىتتىڭ ايتارى كوپ. جوعارى وقۋ ورنىندا ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعىن العان ونى كىتاپقا دەگەن قۇمارلىق ەرىكسىز كىتاپحاناعا جەتەلەگەن. «مەنىڭ بار بايلىعىم – كىتاپ پەن كىتاپحانادان تاپقان دوستارىم, ارىپتەستەرىم. جالعىز بولسام, مەن ەشتەڭەگە قول جەتكىزبەس ەدىم. تاجىكتەردە «سەن قادام جا­ساۋدى باستاماساڭ, بۇلاققا دا, باققا دا جەتپەيسىڭ» دەگەن ءسوز بار. ءجۇرىپ-تۇرۋدان بولەك, ادام­داردىڭ كوزقاراسىنىڭ ءوزى دە اۋىر تيەدى. كەدەرگىلەر دە ءجيى كەزىگەدى. ادامدار ءالى ءبىزدى تولىق قابىلداۋعا دايىن ەمەس. دايىن ەمەس دەپ وتىرا بەرۋگە دە بولمايدى. بار ەكەنىمىزدى كور­سەتۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ قوعام مۇگەدەكتىگى بار ازا­ماتتارعا ايانىشتى حالمەن نەمەسە ماسىل دەپ قارايدى. سو­نى­­مەن بىرگە كوپشىلىگى ولاردى جۇ­مىسقا الۋدان قاشادى», دەيدى مەيىرحان ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىس­تى سەزدىرىپ. ءيا, مۇگەدەك جانعا كۇتىمنەن بولەك وتباسىنىڭ سەنىمى, ورتانىڭ مەيىرىمى اۋاداي كەرەك. اتا-اناسىنىڭ قولداۋىمەن قيىندىقتاردان وتكەنىن ايتقان ول, اياقكيىمىمنىڭ باۋىن ءالى كۇنگە دەيىن اناسى بايلاپ بەرەتىنىن دە جاسىرمادى. «بارلىق سىناقتى اجەم مەن انام ۇشەۋمىز كورىپ كەلەمىز. تالما اۋرۋىنان كوزىمنىڭ كورۋ قابىلەتى كەمىگەن كەزدە دە ۇشەۋمىز سىناقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەدىك. انام مەنى ورتا جاستان اسقاندا ومىرگە اكەلگەن. ءۇش ايلىعىمدا سال اۋرۋىنا شال­دىققانىمدى ءبىلىپتى. انام ەر­تەڭىمدى ويلاپ, نەگىزگى جۇمى­سى­نان شىعىپ, ءومىر بويىنا مەنىڭ كۇتىمىممەن اينالىستى. بال­قارلاردا: «تىرلىك ەتپەگەننىڭ ومىرگە بەرەرى جوق» دەگەن ادەمى ەستى ءسوز بار. مەندەگى ومىرلىك ماقسات – ادامعا ماسىل بولماۋ. ۇيدە جاتىپ, ءوزىمنىڭ تالانتىمدى تۇنشىقتىرىپ, بولمىسىما قيانات ەتكىم كەلمەيدى. جانىمدى جادىراتار ءبىر جاقسىلىق بولسا, ول – جۇمىس ىستەۋىم. سەبەبى ەگەر جۇمىس ىستەمەسەم, كۇندەلىكتى قولداناتىن ءدارىمدى انام مەن اكەم زەينەتاقىسىنان اپەرەر ەدى. مەنىڭ الدىمدا ەكى تاڭداۋ بولدى. ءبىرىنشىسى – مۇگەدەكتىگىمە مويىن­سىنىپ, قاراڭعى بولمەدە وتىرۋ. ەكىنشىسى – مۇمكىندىگىمنىڭ شەكتەۋلى بولعانىنا قاراماستان, الەمدە ادامزاتقا بەرىلگەن قان­شاما مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ. اينالامدا بولىپ جاتقان عاجايىپتاردى, تىر­شى­لىكتى جان-تانىممەن سەزىنۋ. وقۋ. ءبىلىم الۋ. وسى ارقىلى ءوز قاجەتتىلىگىمدى ءوزىم قامتاماسىز ەتۋ. الەمدى تانۋ, عاجايىپتاردى سەزىنۋ مەنىڭ قولىمنان كەلدى. ال وسىنىڭ بارلىعىن ىستەۋىمە وتباسىمنىڭ قولداۋى مىقتى بولدى», دەيدى مەيىرحان. اكەسى مەيرامبەك ۇلىن ەمدەتەمىن دەپ 75 جاسقا دەيىن كۇزەتشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. بۇل جايت جانىنا قاتتى باتقان مەيىرحان اكەسى بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورگەنىن قالاپ, جۇمىسقا ارالاسقان. بۇگىندە ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلدا كىتاپحاناشى بولىپ جۇرگەن جاس جىگىت وسى جولدا وزىنە ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, جۇمىسقا قابىلدانۋىنا كومەكتەسكەن اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى م.امانوۆقا, اۋداندىق ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانالار جۇيەسىنىڭ باسشىسى قامار مەكەمبايقىزىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

ايتا كەتەلىك, مەيىرحان مەي­رامبەك ۇلى شىمكەنت قالالىق جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنىڭ جانە تۇلكىباس اۋدانىنىڭ جىل ۇزدىكتەرى تاڭدالعان تۇستا «ۇزدىك وقىرمان – 2021» اتانعان. سول كەزدە وقىعان كىتاپتارىنىڭ ءتى­زىمى ارنايى حاتتاماعا ەنگىزىلىپ, ۇسىنىلعان ەكەن. ياعني سول جىلعى ساناق بويىنشا ونىڭ ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنان 3 987 كىتاپ, ارنايى كىتاپحانادان 29 536 اۋدي­و جانە برايل كىتاپ, اۋداندىق كىتاپحانادان – 27 777, جاسكەشۋ اۋىلدىق كىتاپحاناسىنان – 404, تاستۇمسىق اۋىلدىق كىتاپحانا­سىنان 198 كىتاپ وقىعانى بەلگىلى بولعان. ودان بەرگى ۋاقىتتا مەي­رامبەك 3 مىڭنان اسا كىتاپ, 4 100 برايل جانە 400-گە جۋىق اۋديو كىتاپ وقىپتى.

تۇركىستان وبلىسى