مۇنارانىڭ مۇشكىل ءحالىن مينيسترلىك بىلە مە؟

جەرگىلىكتى جۇرت وسىدان ون شاق­تى عاسىر بۇرىن سالىنعان, تاريحى تەرەڭ مۇنارانىڭ بۇگىنگى احۋا­لىنا الاڭداۋلى. مۇنارا قاپتا­ماسىنىڭ ءبىر شەتى وپىرىلىپ قۇلا­عان. «قازرەستاۆراتسيا» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ تىرلىگى شيكى ەكەنىن جون­دەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان­دا ايتقانىمىزبەن, ءتىرى پەندە قۇلاق اسپادى», دەيدى اۋىل تۇرعىندارى. اقسۇمبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شالقار نازار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ساپاسىز كەسەك كىرپىشتەر جەلتوقساننىڭ سۋىق كۇندەرى قالانعان. «قىستىگۇنى 10-15 گرادۋس سۋىقتا ساپاسىز كەسەكتەر قالاندى. كەسەكتەردىڭ اراسىندا باي­لانىس جوق. قانشاما قارجىنىڭ جەلگە ۇشقانى قىنجىلتادى. تاريحي عيماراتتىڭ سىرتىن ءجون بىلەتىن ادام قام كەسەكپەن قالاي ما؟ كەزىندە بايبالام سالدىق. مىناۋ نە بولدى ەندى؟ ءبىر جاڭبىردا وپىرىلىپ قۇلاپ قالدى. مۇنارانىڭ تۇگەل قۇلاپ قال­ماۋى­نا كەپىلدىك جوق. حالىقتىڭ اقشا­سىنا جۇرگىزىلگەن ساپاسىز جۇمىس قوي, جاناشىرلىقپەن ايتىپ جاتىرمىز. ەسىك ساپاسىز, سۋ قاشىرتقىسى دۇرىس سالىنباعان», دەيدى اۋىل تۇرعىنى.

ءيا, قام كىرپىشتەن سالىنىپ, ورتا عاسىردان بۇگىنگە دەيىن جەتكەن بۇل مۇنارانىڭ ساۋلەت ونەرى تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. اق كەرىش توپىراقتان قۇيىلعان كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان مۇنارانى جەرگى­لىكتى حالىق «سۇتكە يلەگەن, ارا­سىنا تۋ بيەنىڭ قۇيرىعىن تۋراپ سالعان», دەيدى.

بيىك مۇنارا ءبىر زاماندا الىستان جاۋدى باقىلاۋ ءۇشىن تۇرعىزىلعان قاراۋىلحانا دەگەن بولجام ايتىلادى. مۇنارانىڭ بۇراندالى تەپكىشەكپەن باسى­نا شىعىپ بىرنەشە جاققا باعىت­تالعان تەسىگىنەن قاراعان ادامعا 50 شاقىرىمعا دەيىنگى ساردالا جازىق الاقانداعىداي كورىنەدى. مۇنارا جارتاس اراسىن ءىرى قيىر­­­شىق تاستارمەن تولتىرىپ جاساعان ىرگەلىكتىڭ ۇستىنە شي­كى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان. ءپىشىمى جۇمىر. ىشىنە كىرەتىن ءبىر, اينالانى باقىلاۋ ءۇشىن جاسالعان ەكى ويىعى بار. ونىڭ ءبىرى باتىس اسۋعا, ەكىنشىسى سول­تۇس­تىك-شىعىس جاق­قا قاراعان. مۇنارانىڭ اق­سۇم­بە اتالۋىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر مەن اڭىزدارعا نەگىزدەلگەن بىرنەشە بولجام بار. قازاقتا نايزانىڭ ۇشىن «سۇمە» دەيدى, سونداي-اق موڭعولشا ء«سۇم» دەگەن ءسوز قازاقشا «عيباداتحانا» دەگەن ماعىنا بەرەدى. اۋىل اقسا­قالدارى: «اقسۇمبە دەگەن باتىر قالماقتىڭ اقبيكەش دەگەن سۇلۋىن سوعىستان ەلىنە ولجالاپ الىپ كەلىپ, وزىنە ەرىكسىز جار ەتەدى. قاتتى قاپالانعان قىز ءبىر جىلدان سوڭ قۇسادان قايتىس بولادى. ءسويتىپ, قىز مۇنارانىڭ ىشىنە جەرلەنىپ, ەل سودان بىلاي مۇنارانى «اقبيكەش» دەپ اتاپ كەتكەن. تومەندەگى اۋىل باتىردىڭ ەسىمىمەن اقسۇمبە اتا­لىپتى» دەگەن اڭىزدى العا تارتادى. اقسۇمبە مۇناراسى تۋرالى اڭىزداردىڭ تەرىسكەيلىك ءبىر ۇلگىسىندە اقسۇمبە قالا­سىن بيلەپ تۇرعان حاننىڭ اقبي­كەش دەگەن ءارى سۇلۋ, ءارى جاۋ­جۇرەك قىزى بولعانى تۋرالى ايتىلادى: «قۇرالايدى كوز­دەن ات­قان اقبيكەش مەرگەن تۋ­عان قالاسى ءۇشىن بولعان تالاي سوعىس­قا قاتىسىپ, «مەرگەن قىز», «قۇرالايدى كوزدەن اتقان اق­بي­كەش» اتالىپتى. بىردە اقسۇم­بە قالاسىنىڭ جانىن­دا­عى بيىك تاۋدىڭ ۇستىندەگى قا­راۋىل توبەدە تۇنگى كۇزەتتە تۇر­­عان قاراۋىلداردى جاۋدىڭ جان­­سىزدارى ءولتىرىپ كەتىپتى. ەر­تە­­سىنە اقبيكەش حانعا بارىپ قاراۋىلدار مەرت بولعان جەر­­گە كۇزەت مۇناراسىن سالۋدى ءوتى­­نىپتى. الىستان قاراعاندا ساۋ­­كە­ل­ە ءتارىزدى بۇل مۇنارانى حالىق «اقبيكەش», «اقبيكەشتىڭ مۇناراسى» دەپ اتاپ كەتكەن», دەيدى.

دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, كونە قالا ورنىندا كەزىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان مۇنارا حII-حIII عاسىرلاردا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنىڭ الدىندا تۇرعىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. ال بەلگىلى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ «قازاقستاننىڭ ەجەلگى قالالارى» دەگەن كىتابىن­دا اق­سۇمبەگە 1390 جىلدارى التىن وردانىڭ حانى توق­تامىسقا قارسى جورىق جاساعان كەزىندە اقساق تەمىردىڭ اسكەرى توقتاعانىن جازادى. وسى جەردەن ولار وزىنە قار­سى جاۋ اسكە­رىن باقىلاسا كە­رەك. مۇنارا «اقسۇمبە» دەگەن اتپەن تاريحشى شاراف ءاد-دين ءال-ءجۇزدىنىڭ «زۋفار-نا­مەسىن­دە» («جەڭىس كىتابى») ءامىر تەمىر­دىڭ 1389-1390 جىلدارداعى توقتا­مىسقا قارسى جورىقتارىن سيپات­تاعاندا دەشتى قىپشاق دالاسىن باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن قاراتاۋ شىڭىنا سالىنعان قاراۋىل مۇناراسى رەتىندە ايتىلادى. جىلناماشى ءوزىنىڭ ءامىر تەمىردىڭ جورىقتارى تۋرالى جازىلعان «زافارناما-ي-تيمۋري» كىتابىندا: «تەمىردىڭ قولى وتىرارعا كەلگەندە, تە­مىر بىرنەشە كىسىنى قاراتاۋعا جىبەرىپ, ادىلشەنى ىزدەتتى. (ادىل­شە ءباحرام جالايىر – تەمىردىڭ قامار-اد-دينگە قارسى جىبەرگەن ادامى, كەيىن وزىنە قارسى شىعىپ كەتكەن) ادىلشەنى اقسۇمبەدە ۇستاپ, سول جەردە باسىن كەسەدى. اقسۇمبە وسى جەردەن دەشتى قىپشاق جاعىن باقىلايتىن قاراشىق (قاراتاۋ) تاۋىنىڭ بيىك جوتاسىندا سورا­يىپ تۇرعان مۇنارا», دەپ جازادى. «زافارنامادا» ايگىلى ءامىر تەمىردىڭ اقسۇمبەدە شاتىر تىگىپ تۇنەگەنى دە ايتىلعان. سون­­­د­اي-اق زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبە­گىن­دە كەزىندە قاراتاۋدان ۇلى­تاۋ­عا دەيىن وتپەن بەلگى بەرە­تىن اقسۇمبە سىندى جەتى مۇنا­را تۇرعىزىلعانى, سولاردىڭ ىشى­نەن وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ جەت­كەنى – اقسۇمبە مۇناراسى ەكەنى ايتىلادى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ءحىىى عاسىردا تۇرعى­زىلعان مۇنارانىڭ بيىك­تىگى – 25 مەتر جانە ەنى 14 مەتر بولعان. عاسىرلار بويى بىردە-ءبىر رەت جوندەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلمەگەن ونىڭ بيىكتىگى 11 مەترگە, ەنى 7 مەترگە تۇسكەن. جارتىلاي بۇزىلىپ, جەرگە شوگىپ كەتكەن بولاتىن. وبلىس اكىمىنىڭ 2010 جىلعى 9 ماۋسىمداعى قاۋ­لىسىمەن ءحىىى-ءحىV عاسىرداعى قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشى رەتىندە مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىلگەنىمەن مەملەكەتتەن كومەك الا الماعان اۋىل تۇرعىندارى مۇنارانىڭ ءتورت جاعىنا باعان ورناتىپ, تەمىردەن قالقان تۇرعىزباق بولىپتى. بىراق جەردى تەسىپ بۇرعىلاعاندا مۇنارا قۇلاپ كەتەر دەپ قاۋىپتەنگەن. سونداي-اق تاريحي مۇرانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا اۋدان اكىمدىگىنىڭ باستاما كوتەرۋىمەن جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قولداۋىمەن رەستاۆراتسيالىق جوندەۋ جۇمىستارىنا دەيىن ار­نايى توزىمدىلىگى بەرىك ماتەريال­مەن ۋاقىتشا قاپتاۋ جۇمىس­تارى ۇيىمداستىرىلعان. ال بەرتىنىرەكتە مۇنارانى ساقتاپ قالۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, كوركەيتۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ ماقساتىندا ارنايى قور اشۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءۇشىن قۇنى 26 ميلليون 710 مىڭ تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جاتى دا دايىندالىپتى. الايدا بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس ارنايى باعدارلامانىڭ جوقتىعىنان وعان جەرگىلىكتى قازىنادان قارجى ءبولۋ مۇمكىن بولماعان.

ىرگەسى سوگىلىپ, جارىلىپ, شوگە باستاعان مۇنارانى 2020 جىلى اينالدىرا قورشاپ, تابيعاتتىڭ ءتۇرلى اسەرلەرىنەن قورعاۋ قولعا الىنعان. «اقبيكەش مۇناراسى» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىمەن. جوباسىن ۇيىمداستىرۋشى – «قازرەستاۆراتسيا» عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ مەملەكەت­تىك مەكەمەسى. ال قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىستارىنا تاپسىرىس بەرۋشى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ەكەن. رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, مۇنارانىڭ رەس­تاۆراتسياسىنا مينيسترلىك 30 ميلليون تەڭگە بولگەن. ءسويتىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن «قازقايتاجاڭارتۋدىڭ» قىزىل­وردالىق فيليالى جاساعان. بىراق جەرگىلىكتى جۇرت ساپاسىز جۇرگىزىلگەن جۇمىس سالدارى­نان توعىز عاسىردان استام ۋا­قىت تۇرعان مۇنارانىڭ سىرت­قى قاپتاماسى توعىز ايعا جەت­پەي قيراپ قالعانىن ايتۋدا. ال اۋا رايى فاكتورى سەبەپ­تەرىن العا تارتقان «قاز­قاي­تاجاڭارتۋ» رمك قىزىل­وردا فيليالىنىڭ ديرەكتورى نۇر­بولات مۇراتبەكوۆ ورىن العان كەمشىلىك جوبا اۆتورلارىمەن بىرگە انىقتالىپ, الداعى ۋاقىتتا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى مەكەمە ەسەبىنەن جۇرگى­زىلەتىنىن ءمالىم ەتتى.

ايتا كەتەلىك, اۋىل تۇرعىن­دارى كوتەرگەن ماسەلەدەن اۋدان اكىمدىگى حاباردار. دەگەنمەن, مۇنارا ەلىمىزدەگى 12 مىڭنان استام تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ اراسىندا رەسپۋبليكالىق تىزىمگە الىنعاندارى ساناتىنا جاتادى. ياعني مۇنارانىڭ مۇشكىل حالىنە الاڭداعان جەرگىلىكتى جۇرت مينيسترلىك قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ساپالى جۇرگىزىلگەنىن قاداعالاپ, تاريحي-ەسكەرتكىشتىڭ ءمان-ماڭىزىن جوعالتپايتىنىنان ءۇمىتتى.

تۇركىستان وبلىسى