مىسىر – وسماندىقتار باسىپ العانعا دەيىن دە تۇركى تۇقىمداس حالىقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان يسلام ولكەسى. مۇندا العاشقى تۇرىك مەملەكەتىن قۇرعان – تولىپۇل (868-905) جانە يقشىت (935-969) اۋلەتى. بىراق مىسىر تاريحىندا ماملۇكتەردەي (1250-1517) سۇبەلى ءىز قالدىرعان ەشكىم جوق. اتالعان كەزەڭدە ادامزات تاريحىندا ايتۋلى ىسىمەن كوزگە تۇسكەن تالاي تۇلعا بولدى. سولاردىڭ ىشىندە ءاز-زاكىر رۋحي اد-دين بايبارىس (قازىر تاريحشى جانە ءتىلشى عالىمدار سۇلتان ەسىمىنىڭ وسى نۇسقاسىن ءجون دەپ سانايدى) ءال-بۋندۋكداريدىڭ ورنى بولەك. ول – مىسىرداعى ماملۇك اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, بەلگىلى قولباسشى, اتى اڭىزعا اينالعان مەملەكەت باسشىسى. سۇيەگى – تاريحي ماعىناداعى قىپشاق. ەسىن بىلەر-بىلمەستەن الدىمەن سيۆاسقا, ودان الەپپوعا ساتىلىپ, شام, اقىرى كايردەگى تەڭىز قۇلدارى اراسىنان ءبىر-اق شىقتى. وسىناۋ ۇزىن بويلى, كوزى كوك, قاراتورى ءوڭدى, زور داۋىستى, جىگەرلى قىپشاق جىگىتىنىڭ قيمىلى قاشاندا شالت جانە ءادىل بولاتىن. سول ءۇشىن دە ونى ارىپتەستەرى سىيلادى, كەرەك بولسا ىعىسىپ, قورىقتى دا. اقىرى ول جات ەلگە قۇل بولىپ كەلىپ, سۇلتان بولىپ داڭقى شىقتى. بۇل ونىڭ مىسىردا 1260-1277 جىلدار ارالىعىنداعى ماملۇك تاعىنا سۇلتان بوپ وتىرعان ەرلىك پەن كۇرەسكە تولى جانكەشتى جىلدارى ەدى. شىندىعىندا, ول وسىناۋ ون جەتى جىلدا ادام بالاسى سەنىپ بولمايتىن ەرلىك جاسادى. ونىڭ ءبارىن بىردەي سانامالاۋ – ارنايى عىلىمي ەڭبەكتىڭ ۇلەسى.
ال ءبىز بۇگىن بايبارىس بابامىزدىڭ تاققا وتىرعان جىلدارىنداعى قىپشاق دالاسى, التىن وردا حاندىعىمەن بايلانىسىن عانا ءسوز ەتپەكپىز.
مىسىر قاشاننان باي ەلدەر قاتارىنا جاتادى. بايلىق باستاۋى – əۋ باستان تيىننان تيىن ساۋىپ, اقشا جاساۋ, ساۋدا-ساتتىق. سوعان ساي بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار كاير كوشەلەرىندەگى فەلماكتار نەمەسە اراب ساۋداگەرلەرىن əسكەري قىزمەتكە جۇمىلدىرۋ سول ءبىر ءحىىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا وتە قيىن ەدى. ويتكەنى ولاردىڭ كۇللى بولمىس-ءبىتىمى, تابيعاتى ساۋدا دەگەن سىڭار سوزگە بايلاۋلى. بىلەتىنى – سۇلتان قازىناسىنا سالىق ءتۇسىرۋ مەن ءوز قۇلقىندارىن تويدىرۋ عانا. قالعان ساياسات, سوعىس, ەل تاعدىرى دەگەنگە ەلەڭ قىلماي جورتا بەرەدى, ءتىپتى قاجەت دەپ تاپپايدى دا. ال əسكەرى جوق ەل əۋەلدەن تالاعاننىڭ تىرناعىندا, اڭدىعاننىڭ اۋزىندا جۇرەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ەيۋبيدتەر قىرىمنان, ءتىپتى ودان دا اسىپ, ەدىل بويىنان تۇتقىنداردى كوپتەپ ساتىپ الاتىن دا, ولاردى قاتال تəرتىپپەن سوعىس ونەرىنە باۋليتىن. Əدەتتە əسكەري قىزمەتشى مەملەكەت قاراماعىنا جاتاتىندىقتان بۇل سىندى تاۋار ەسەبىندە ساتىلىپ الىنعان əسكەرلەردى ەلدە باحريت ماملۇكتەرى نەمەسە مەملەكەت قۇلدارى دەپ اتايتىن. مۇنداعى «باحريت» ءسوزى ءنىل جاعاسىنداعى ماملۇكتەر ءومىر سۇرگەن باحريت قامالىنا بايلانىستى ەمەس, تىپتەن باسقا, تەڭىزدىڭ ارعى بەتى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ال باحريت ماملۇكتەرى بولسا, ارعى بەتتەن əكەلىنگەن قۇلدار دەگەن ۇعىم. وعان سەبەپ – العاشقىدا مۇنداي تاۋار ەسەبىندەگى ادامداردى, ياعني قىپشاقتاردى تەڭىزدىڭ تەرىستىك بەتىنەن مىسىرعا, يرانداعى يلحاندىقتارعا əكەپ ساتقان ۆەنەتسيا كوپەستەرى بولاتىن. ولاردى يرانداعى موڭعولدار دا ساتىپ الدى. قاشاندا قاھارمان, ءوز ىسىنە ادال, العان بەتىنەن قايتپايتىن جاۋىنگەر جانداردى تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن شىڭعىس حان نوياندارى ۆەنەتسيالىقتاردى وتە جوعارى باعالايتىن, سىيلايتىن.
ال ۆەنەتسيالىقتار قولىنا ماملۇكتەر قالاي ءتۇستى دەيتىن بولساق, سول كەزدىڭ وزىندە فلورەنتسيا مەن ۆەنەتسيانىڭ دəۋلەتتى قوجايىندارى ءوز ۇيلەرىنە قىپشاق قىزمەتشىلەرىن ۇستاۋدى ۇلكەن ۇردىسكە اينالدىردى. كەرەك دەسەڭىز, التىن وردا تاريحىندا ەسىمى ەلدەن بۇرىن اتالاتىن اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولونىڭ ۇيىندە دە پەتر دەپ اتالعان قىپشاق قىزمەتشى بولىپتى. ۋاقىت وتە مىسىرداعى ءمۇيىزى قاراعايداي مۇسىلمان بيلەۋشىلەرى دە ءوز سارايلارىندا ونداپ, جۇزدەپ قىزمەتشى جۇمساۋمەن بىرگە مىڭداعان قىپشاق گۆارديالارىن ۇستاۋدى əدەتكە اينالدىرعان. مىسالى, بايبارىستان كەيىنگى مىسىر سۇلتانى قالاۋىن ءوز ۇيىندە 1200, ال سارايىندا 12000 əسكەري قىپشاق ۇستاپ, كۇشىن پايدالانعان.
سايىپ كەلگەندە مۇنداي قالىڭ əسكەر بايبارىس تۇسىندا شىعىستان موڭعول, باتىستان كرەست جورىعىنا شىققاندار قايتا-قايتا تۇرتكىلەپ سەس كورسەتكەن مىسىر مەن سيرياعا اۋاداي قاجەت-ءتى. Əۋەل باستا əلگىندەي تاعدىر تəلكەگىمەن تۋعان تايپاسى بورشالى, بورشى, بۇگىنگىشە ايتساق بەرىش رۋىنان جىراقتاپ, سيۆاس پەن الەپپونى اسىپ, شامعا جەتكەن حامادا زەرگەرىنىڭ كومەكشىسى, ودان كايردىڭ تەڭىز ماملۇكتەرى اراسىنا تۇسكەن بايبارىس ءومىر مەن ءولىم ارپالىسى ۇستىندە قۇلدىقتان سۇلتاندىققا ءوتىپ, ءوز جانىنا تەك قىپشاقتار ەمەس, كۇللى تۇركى تايپالارىنان جينالعان ماملۇكتەر گۆاردياسىمەن 1258 جىلى باعداتتى, يراندى الىپ, تاياۋ شىعىسقا تاپ-تاپ بەرگەن موڭعول حانى حۋلاعۋدىڭ ون مىڭدىق قالىڭ قولىنان سيريانى قورعاپ قالدى. كرەست جورىعىنان شىققانداردىڭ سوڭعى قامالى اكرانى الىپ, ولاردى سيريا جەرىنەن دە قۋىپ شىقتى.
مىنە, وسى تۇستا, ياعني بايبارىستىڭ كرەستشىلەرگە قارسى كۇرەسى, كىشى ارمەنيا پاتشالىعى مەن كىشى ازيا سەلجۇكتەرىنە باعىتتالعان جورىقتارى, حۋلاعۋ əۋلەتى ۇستەمدىگىنە تويتارىس بەرۋ تۇسىندا مىسىر سۇلتانى تەك ءوز باسى ەمەس, ءوزىم دەگەن وزگە دە وداقتاستارىنا ارقا سۇيەۋىنە تۋرا كەلدى. ول ءۇشىن ىرگەدەگى ءəلسىز شاعىن ەلدەر ەمەس, اناۋ ارقاداعى قانداستارى, بەركە حان بيلىك قۇرعان التىن ورداعا يەك ارتقان ەدى. ول وسى ويمەن اتالعان ورداعا ازداعان سىي-سىياپاتى بار ەلشى اتتاندىردى. سىيدىڭ ەڭ ۇلكەنى – التىن جازۋمەن اسپەتتەلگەن قۇران, ودان ءارى ءوزى باسقارىپ وتىرعان ەلدىڭ ەرەكشەلىگىن بەينەلەيتىن ءپىل مەن كەرىك, مايمىل مەن زەبر, توتىقۇس بەينەلەرى ەدى. سوسىن سۇلتان جولداعان حاتتى ۇسىندى. ونداعى باستى ماسەلە ەكى ەل اراسىندا اسكەري-ساياسي وداق قۇرۋ ەكەن. ءمان-جايعا قانىققان التىن وردا حانى ءسوز باستاپ, «قۇراندى كورگەندە ەسىمە ءدىني ۇستانىم باعىتى ءتۇستى. ءوز باسىم يسلام ءدىنىن قابىلدادىم جانە التىن وردا مەملەكەتىنىڭ رەسمي ءدىنى ەتىپ جاريالادىم. ال اسكەري وداقتاستىق ماسەلەسىنە كەلسەك, ونىڭ ءار جاعىندا حۋلاعۋ جاتقانىن دا بىلەمىن. بىراق ونىمەن ەتىم مەن قانىم ءبىر بولسا دا, ول اللاعا جانە ونىڭ پايعامبارىنا يمان كەلتىرمەيدى, سوندىقتان قارسى سوعىسامىن», دەپ ۋادە بەردى.
بۇدان ءارى əنە-مىنە سيرياعا اتتانام دا, ودان ارعى مىسىردى مىسە تۇتپاي مىتىپ-اق تاستايمىن دەپ ەكى الاقانىنا تۇكىرىپ وتىرعان حۋلاعۋ مەن وعان دەپ كومەككە جىبەرگەن قالىڭ əسكەرى بار اتالاس نەمەرە ءىنىسى بەركە حان اراسىنان اڭداۋسىزدا الا مىسىق جۇگىرىپ ءوتتى. بəرىنە كىنəلى بەركەگە بايبارىس جىبەرگەن ەلشى حابارى مەن حريستيان əيەلى, حۋلاعۋدىڭ وسى ءدىندى جان-تəنىمەن قولداۋى ەدى. پəرمەنى مىقتى التىن وردا حانى ءوز əسكەر باسىنا قايتىپ ورداعا ورال, بولماسا مىسىرداعى بايبارىسقا تارت دەپ جارلىق قىلدى دا, سول بايبارىستىڭ وزىنە ء«بىز باتىستان, سەن شىعىستان ءتيىسىپ, حۋلاعۋ əسكەرىن قىسپاققا الىپ, ءبىر ادامىن قالدىرماي قىرىپ جىبەرەيىك», دەپ ەلشى شاپتىردى. قاشان دا ۋىسىندا قان, قىلىشىندا جان جۇرەتىن əسكەرگە ەجىرەڭدەپ ەلگە قايتقاننان, ەڭكۋلەپ جاۋعا شاپقان ارتىق ەمەس پە, وسىعان وراي قالىڭ قولدىڭ بەت تۇزەگەن باعىتى – بايبارىس بيلىك قۇرعان مىسىر شاھارى بولدى. ال ماملۇكباسى ءوز كەزەگىندە əر ساربازدىڭ الدىنا ارعىماق توسىپ, قالتاسىنا پۇل تولتىرىپ قارسى الدى. ودان ارعىسى əلگىندەي, جەڭىس جالاۋى جەلبىرەپ, نايزا ۇشى دىمداندى.
ال ەندى بايبارىس پەن بەركەنى باۋىرلاستىرىپ, ەلدەرىن وداقتاستىراتىن قانداي كۇش؟ ونىڭ دا ويدىم-ويدىم سىرى بار. ءبىرىنشىسى جəنە ەڭ باستىسى – التىن وردا بايبارىستىڭ جىلاپ تۋىپ, ۋىلدەپ وسكەن, ياعني كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان وتانى. ەندەشە قانشا جەردە حان, نەشە ەلدە سۇلتان بولسا دا تۋعان توپىراقتى ۇمىتۋ, ەلەمەي ەستەن شىعارۋ ەش ادامنىڭ ميىنا كىرىپ, ويىنا كەلمەگەن ءۇردىس.
ەكىنشىسى – اراعا جىلدار سالىپ وردا حانى بايبارىستىڭ تۋعان قايىن اتاسى اتاندى جانە ول ايەلدەن تۋعان ۇلىنىڭ اتىن بەركە دەپ اتادى. سىيلاستىقتىڭ ارتقانى سونشا, قۇدىستا, مەككە مەن ءمادينادا, مىسىردىڭ بارشا مەملەكەتتەرىندە وقىلاتىن قۇتپا نامازىندا بەركەنىڭ اتى اتالىپ, وعان زور قۇرمەت كورسەتىلدى. ۇشىنشىدەن, حودجەنتتەگى عۇلامالاردان ءبىلىم الىپ, باقايىنان باسىنا دەيىن ءدىني جولعا قۇلاعان بەركە ۇستانعان ساياساتتى مىسىر سۇلتانى دا جوققا شىعارمايدى. قايتا وعان تىلەۋلەس, نيەتتەس جان ەدى.
تورتىنشىدەن, حۋلاعۋداي الدى شاڭ, ارتى قان شىڭعىس تۇقىمىنا مىقتى وداق, كۇشى مەن مىسى مول التان وردانىڭ بەركەسىندەي قالىڭ قولمەن بىرلەسە قيمىلداماسا, يلحاندىقتاردىڭ جالعىز ەلدىڭ سەسىنەن تايى مەن تايلاعى دا ۇرىكپەس ەدى. وسى ورايدا بايبارىستىڭ ىلعي دا ۇلكەن جورىقتارعا اتتاناردا الدىمەن جوعارىدا ايتقان سوعىس ونەرىندە تəجىريبەلى, əسكەري قولى نىعايعان ەلدەرمەن وداق جاساپ الاتىنى قاشاننان بەرگى əدەتى ەدى. مəسەلەن, وسى التىن وردامەن وداقتاستىعىنان بۇرىن سيرياداعى حريستياندارعا قارسى ۆيزانتيالىقتارمەن وداق قۇرىپ, سيتسيليا, اراگون كورولدىكتەرىمەن بايلانىسى دا مىقتى بولاتىن. ديپلوماتيالىق وداقتاستىق بارىسىندا ساياسي-مəدەني, ساۋدا بايلانىستارى قاتار دامىدى.
بايبارىس ماملۇك اتانىپ, تاققا وتىرعان ون جەتى جىل ىشىندە سوعىس ونەرىنە مəن بەرىپ, باسقا سالالاردى دا ۇمىت قالدىرعان جوق. ءوزى جاۋلاپ العان جەرلەرگە, اتاپ ايتقاندا, عاززا, انتانيا, ءسىس شەكارالارىنا 40 مىڭ تۇركى تۇقىمداس كوشپەلىلەردى ورنالاستىرىپ, قونىستاندىردى. مىسىر سۇلتانىنىڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى باسقارۋ جۇيەسىنە دە əكەلگەن وزگەرىستەرى مول. جاڭا مەكەمەلەر قۇردى. ولاردىڭ بəرىندە دە قاتاڭ ءتəرتىپ ورناتىلىپ, قۇقىق ءىسىنىڭ ادال, ءəدىل جۇرۋىنە مəن بەرەتىن. ءوزىنىڭ ىلعي دا مويىنداپ, باس يەتىن سۋننيزم مەكتەبىندە ءتورت ۇلكەن ءبيىنىڭ جەكە-جەكە باعىتتارىن ايقىندادى. ەجەلگى كاير مەن وعان ىرگەلەس ءۋالاياتتار اراسىنا جول سالدى. جەتىلگەن بايلانىس قىزمەتى بولدى. ول ءۇشىن كəدىمگى ءۇي كوگەرشىندەرىن ءجيى پايدالاندى. ال الىس جەرلەر, مəسەلەن, كاير مەن شام اراسىنداعى ۇزاق جولدارعا ءوزى تۋعان قىپشاقتار اراسىندا كوپ قولدانىلاتىن كولىكتەردى لاۋلاۋ, جاۋشىنىڭ بەكەت سايىن ات اۋىستىرۋى ارقىلى حابار جەتكىزۋ ءəدىسى جۇزەگە استى. مەملەكەتكە ورتالىقتاندىرىلعان سيپات بەرىلىپ, الەكساندريا, كاير, ديميات پورتتارىنىڭ كەڭەيۋىنە مۇمكىندىك جاسالدى. ال ءوزى بولسا, جازدا قولى بوس سəتتەردە قالا سىرتىنداعى جاپ-جاسىل كوگالدا ات ۇستىندە دوپ قۋىپ ويناپ بوي سەرگىتسە, قىستا بۇركىت سالىپ اڭ اۋلاعاندى ۇناتتى.
بايبارىس ىلعي دا ءوز əسكەرلەرىمەن تەك قانا قىپشاق تىلىندە سويلەستى. سوعان ساي اتالعان حالىقتىڭ عاسىردان عاسىر اسقان سالت-ءدəستۇرىن دە قاتتى قادىرلەدى. 1262 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءوز ۇلىن سۇندەتكە وتىرعىزىپ, قول استىنداعى əيەلى بار 1645 ساربازدىڭ بارلىق ۇلىن وسى جولعا ۇگىتتەدى, مۇسىلماندىققا جۇگىندىردى.
تومەنگى ءنىل بويىندا, شام مەن كاير ارالىعىنداعى كەڭ القاپقا ەدىل بويى, دەربەنت پەن قاپ تاۋىنان كەلگەن قالىڭ قانداستارىن رۋ-رۋىمەن توپتاستىرىپ, ولاردىڭ ۇلكەن ءبىر شوعىرىنا «وردا» دەگەن اتاۋ دا بەردى. سايىپ كەلگەندە ورداعا, ونداعى جاڭا تۇرعىندار مەن əسكەري ساربازدارعا قىپشاق دالاسىنان اعايىن-تۋىس, əكەلەرى مەن بالالارىنىڭ كىدىرىسسىز كەلىپ-كەتۋىنە تولىق جاعداي تۋعىزدى.
وردا اتانعان اۋىلدىڭ نەمەسە ماككالانىڭ, ءتىپتى ەجەلگى استانا كايردىڭ قاق ورتاسىندا بيە بايلانىپ, əر ۇيدە سابا-سابا قىمىز اشىتىلدى, كۇمپىلدەپ كۇبى ءپىسىلدى. ول از دەسەڭىز əر سəرسەنبىدە قامال الدىنداعى الاڭدا بارلىق 50-60 ءəمىر جينالىپ, əلگى بال تاتىعان سارى قىمىزدى سۇيسىنە سىمىرەتىن. سىمىرەتىن دە سىلتىدەي تىنىپ, تۋعان جەردىڭ نەبىر əۋەزدى əۋەندەرى مەن سۇلۋ سازدارىن تىڭدايتىن. بۇل كەزدە سول ءبىر əمىرلەر ۇستەرىندە قۇددى قۇدالىققا كەلگەندەي سالتاناتتى əدەمى كيىمدەر كولەڭدەپ, قولدارىندا قىمىز تولى فارفور كەسەلەر جارقىلدايتىن. بايبارىس بولسا, قاراپايىم قابىلداۋلاردىڭ وزىندە اسا مارحاباتتى مەيماندارىنا وسى ءبىر ۋىز ءدəمدى مارقايا ۇسىنىپ, ماساتتانا جىمياتىن.
اراب تاريحشىسى ءال-ماكريزي جازعانداي, كايردا ماملۇكتەر كەلگەنگە دەيىن كوشەگە سəلدەسىز شىعۋ بارىپ تۇرعان əدەپسىزدىك بولسا, ەندى بايبارىس زامانىندا ەركەك اتاۋلى ۇستەرىنە تاتار شاپانىن, باستارىنا شەركەشتەر تاقياسىن كيىپ, بازارعا دا باراتىن, مەشىتتەرگە دە كىرەتىن. ەلدە «تاتارمات» دەپ اتالاتىن əدەمى جىلتىر اتلاس ماتالار, قىپشاقتاردىڭ تەرى كيىمدەرى, بىلعارىلار ساتىلا باستادى. ولاردىڭ كوپتىگى سونداي, قاراپايىم قارا-قالتايلاردىڭ ۇستەرىندە دە بىلعارى كيىمدەر ءجۇردى.
ماملۇكتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە بايبارىستىڭ əسكەري ساربازدارىنىڭ نەگىزگى تاماعى ەت, əسىرەسە جىلقى ەتى بولاتىن. ولار دا قازى اينالدىرىپ, قارتا كەرتىپ, سۇيەك ءمۇجىدى.
بايبارىس ءوز تۇسىندا كۇندەلىكتى əسكەري ءىس-قيمىلداردا دا, قاراپايىم ءومىر اعىمىنا دا شىنايى ادامي ءتəرتىپتى العا تارتىپ, بەرىك ۇستاندى. بۇل جولدا تەك مىسىر توپىراعىندا عانا ەمەس, وزىمەن وداقتاس, بارىپ تۇرعان ءدىندار التىن وردا حانى بەركەنىڭ ءوزىن بۇرىنعىدان بەتەر ءدىن جولىنا ءتۇسىرىپ, شاريعات سۇرەلەرىن قالتقىسىز ورىنداتۋعا نەگىز بولدى. قالاي دەگەندە دە بايبارىستىڭ بەركەگە نەمەسە مىسىردىڭ التىن ورداعا əسەرى مول ەدى. ەكى ەل اراسىندا ەلشىلىك الماسۋ 1262 جىلدان باستالادى.
العاش رەت بايبارىس بەركەگە 1261 جىلى قىرىمنان شىققان الان ساۋداگەرلەرى ارقىلى حات جولداسا, كەلەسى 1262 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ارنايى ەلشى جىبەرىلىپ, كيەلى يسلام جەرلەرى – مەككەدە, مەدينەدە, قۇدىستا (يەرۋساليمدە) ءوزى, سۇلتان بايبارىستىڭ ەسىمىنەن سوڭ بەركە حان اتىنا باعىشتالىپ دۇعا وقىلاتىندىعىن قاپەرگە سالادى. وسىعان جاۋاپ رەتىندە بەركە دە كايرعا ەكى رەت ەلشى جونەلتىپ, حۋلاعۋ حاننىڭ مۇسىلماندارعا قارسى سوعىسى ايىپتالىپ, ونىڭ شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى ياساسىن» (جاساق) بۇزعانى اتالىپ كورسەتىلەدى.
ەلشىلەر كايردا بولعان كەزدەرىندە بايبارىستىڭ بالاسى – سايد بەركەنىڭ (بەركەنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان) سۇندەت تويىنا قاتىسادى.
بايبارىس بۇدان كەيىن دە 1262, 1264 جىلدارى بەركە حانعا تاعى دا ەلشىلەر جىبەرىپ, ولار ءوز جازبالارىندا تاريح ءۇشىن اسا ءمəندى دەرەك – التىن وردا حانىنا مىنەزدەمە بەرەدى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان: ساقالى سيرەك, كوسە, شاشتارىن قۇلاعىنىڭ ۇستىنە تۇيگەن, ءبىر قۇلاعىندا قىمبات تاستى التىن سىرعاسى بار. باسىندا بيىك بورىك, بەلىن التىنمەن اپتاپ, قىمبات تاستارمەن كومكەرگەن بىلعارى بەلبەۋمەن شارت بۋىنعان. اياعىندا جوسا قىزىل شەگىرەن ساپتاما ەتىك, جاسى دəل 56-عا جەتكەن سارى ءوڭدى, شەگىر كوز بيلىك يەسى. اعاسى سايىن (باتۋ) حان سىندى ونىڭ دا اياعى اۋىرادى ەكەن.
بايبارىس ەلشىلەرى وزدەرىمەن قۇراننىڭ وسمان نۇسقاسىن, كىلەمدەر مەن جايناماز, سىيلىققا ءبىرشاما مال (دۇرىسى – جان-جانۋار), نەگر قۇلدارى, ۇمرا (كىشى قاجىلىق) جاساۋدا پايدالانىلعان سəلدەلەردى, قاسيەتتى مەككەدەگى زəمزəم سۋى, باسقا دا زاتتار الا كەلىپتى. ءسويتىپ, بايبارىس بيلىك قۇرعان 17 جىلدا ۇزىن سانى 9 ەلشىلىك اۋىستىرىلادى. بايبارىس ساراي قالاسىنا ۆيزانتيا ارقىلى العاشقى ادامىن جىبەرىپ, دوستىق كوپىرىن ورناتسا, قالعان ون بەس جىلدا تاعى دا جەتى ەلشى اۋىستىردى. مىنە, وسىلايشا, كاير مەن ساراي اراسىنداعى ەكى عاسىرلىق دوستىق بايلانىستا ەلۋ, ال باحريت ماملۇكتەرى بيلەگەن ءجۇز وتىز جەتى جىلدا 40 ەلشى الماسقان. بايبارىس زامانىندا ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق, əسكەري, ءدىني بايلانىستار وتە قاتتى دامىدى. مىسالى, ءدىني بايلانىستى الساق, كىندىك ازيادا ءيسلاميزمدى بۇحارادان كەيىنگى قابىلداعان بەركە حان بيلەگەن التىن وردا ءوڭىرى, ساراي, سارايشىق قالالارى ەدى. مۇندا شاريعات زاڭى الدىڭعى كەزەكتە تۇردى. بىراق ول شىڭعىس حاننىڭ بولات قاڭىلتىرعا جازدىرعان «جاساق» زاڭىنان كۇشتى ەمەس-ءتى. قاراپايىم ءدىندارلار مەن əسكەري قىزمەتشىلەرگە ورتاق بۇل ەرەجە اسا قاتال جəنە ءəدىل بولاتىن. ول مىسىر ماملۇكتەرىنە دە زاڭ بولدى. مىسىردا قاتتى قولعا الىنعان مەككە, مەدينە, قاجىلىققا بارۋ سارايدا دا كۇش الدى. بۇل ءىس حان بەركەنىڭ وزىنەن باستالادى.
كەيىن نوعاي حانى دا ەرتەمىر مەن توقبۇعا ارقىلى بايبارىسقا حات جولداپ, ءوزىنىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداعاندىعىن, اللانىڭ بىرەۋ جانە وعان ءوزىنىڭ باس يەتىندىگىن, بەركە حاننىڭ ۇستانىمىن قولدايتىندىعىنا سەنىم بىلدىرەدى. سونداي-اق ءوزى جانە قاراماعىنداعىلاردىڭ ءبىر دەنەنىڭ ەكى قولىنداي بايبارىسپەن ءاردايىم بىرگە ەكەندىگىن ايتقان. كەيىن وسى حاتقا جاۋاپ قايتارعان مىسىر سۇلتانى ءوزىنىڭ نوعاي حانىنىڭ بۇل باعىتىن ءاردايىم قولدايتىنىن جانە الىستا جاتقان باۋىرلاس تىلەۋلەستەرىنىڭ كەلەشەكتە جۇرەك نۇرى مەن ار تازالىعىن مۇسىلماندىق جولعا ارناۋ كەرەكتىگىنە شىن نيەتىن بىلدىرگەن.
وسى كەزدەن باستاپ ەلدى əمىرلەردىڭ مىسىر جەرىندە مىسىرلىق ماملۇكتەردىڭ قىرىم مەن ەدىل بويلارىنا مەدرەسە-مەشىتتەر, əسكەري قامالدار سالۋ ءۇردىسى جالعاسقان. ەگەر تاريحي əدەبيەتتەرگە ۇڭىلسەك, سيريا مەن ليۆاندا, مىسىر جەرىندە ماملۇكتەر سالعان نەبىر عاجايىپ عيماراتتار جەتەرلىك. مىسالى, سيرياداعى تاس توبەسىنە «سۇلتان بايبارىس» دەپ جازىلعان «كراك دە شەۆال» قامالى قاقپاسىن ءبىر سəت ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. تەگىندە ماملۇك سۇلتاندارى مەن əمىرلەرى سول كەزدە مەشىت, مەدرەسە, كۇمبەز سالۋ, تۇتاستاي العاندا قۇرىلىس ىسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. سوندىقتان دا وسىناۋ ءبىر ماملۇكتەر ءدəۋىرىن ەرتە ماملۇك دەگەن اتپەن قالىپتاسقان ارحيتەكتۋرالىق سəۋلەت ونەرىنىڭ التىن عاسىرى دەسە دە بولار. وعان دəلەل – كايرداعى اتاقتى بايبارىس مەشىتى, قالاۋىن مەن ونىڭ ۇلى مۇحاممادتىڭ جəنە سۇلتان حاساننىڭ ءəربىرىنىڭ جەكە-جەكە مەشىت-مەدرەسەلەرى سول ەلدەگى قىپشاق سəۋلەت ونەرىنىڭ نەبىر تاماشا ۇلگىلەرى. ولار وزدەرىنىڭ وراسان زور كولەمى, كوز تارتار سالتانات, əسەمدىگىمەن ەستە قالادى.
تاريحي əدەبيەتتەردە سۇلتان بايبارىستىڭ ءوز زامانىنىڭ ويشىلدارى مەن اقىلماندارىنا اسقان قامقورلىقپەن قاراعاندىعى جونىندە ءجيى ايتىلادى. مəسەلەن, يبن تəڭىربەردى جازبالارىندا «ول ونەر مەن عىلىم شەبەرلەرىن ءوز جانىنا تارتاتىن. تاريح پەن تاريحشىلارعا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن», دەيدى.
بايبارىس تۇسىندا قىپشاق دالاسىنىڭ كوپتەگەن ۇلى سيريا مەن مىسىر, شام مەن كايرعا ءىلىم-ءبىلىم ىزدەپ باردى. كاير قىپشاقتارى اراسىنان دا نەبىر اقىلمان, ويشىلدار شىقتى. بۇل تۋراسىندا مىسىر شەنەۋنىگى əل-وماري: «ولاردان (تۇرىكتەردەن) شىققان پاتشالار ءوز قانداستارىنا كوبىرەك قاراستى, مىسىردى سولارعا تولتىرىپ, ەلدى جان-جاقتان تەك سولارعا قاراتۋعا ايانباي كۇش سالدى. ولاردان مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ تالاي جارىق جۇلدىزدارى, جينالىس باسشىلارى, مىسىر جەرىن بيلەۋشىلەر شىقتى», دەپ جازعان بولاتىن.
سونداي زيالى پەرزەنتتەر ىشىندە يبن تəڭىربەردى, يبن ياس, يبن ايبەك سىندى تاريحشىلار, يبن فاتشاح اس-ساراي, يبن باززازي سىندى ءدىني عۇلامالار, مəۋلەن-زادە əل-ادجامي, اس-ساراي, əل-كاحيري سىندى اراب, پارسى, تۇركى ءتىلىن جەتىك بىلەتىن زاڭگەرلەر مەن عالىمدار بار.
ءتىپتى ءبىر دەرەكتەردە بەركەنىڭ ۇلى بەدر əد-دين-مۇحاممەد تە كايردە تۇرىپ, قايتىس بولعان. ول ولەڭ جازادى ەكەن, سول ولكەدە ەكى تومدىق كىتابى شىعىپتى. ءسويتىپ, بايبارىستان باستالعان مىسىر مەن قىپشاق دالاسى اراسىنداعى ەكى ءجۇز الپىس جەتى جىلدىق دوستىق قارىم-قاتىناستا ەكى ەل اراسىندا كوپ نəرسە اۋىستى, ءبىراز جاڭالىق دۇنيەگە كەلدى. بۇل تۋراسىندا كايرداعى əل-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى تاريحشى, فيلولوگ امان əل-حولي «عاسىرلاپ تۇرعان قىپشاقتار ارابتار ومىرىنە كوپتەگەن əسەرىن تيگىزدى. سونىڭ ءبىرازى – əدەبيەت پەن ونەردە», دەگەن ەدى. Əرينە, ونىڭ بəرىنە نەگىز بولعان, وزگە ەلگە قۇل بولىپ بارىپ, سوڭىنان سۇلتان تاعىنا كوتەرىلگەن ۇلى دالانىڭ پەرزەنتى بايبارىس ەدى.
وتەپبەرگەن الىمگەرەي ۇلى,
ولكەتانۋشى