كارين فەلنەر – قازىرگى نەمىس پوەزياسىنىڭ جارقىن وكىلى. قازاقستانداعى گەتە ينستيتۋتىنىڭ «Grand Tour Zentralasien» اتتى جوباسى اياسىندا كارين حانىممەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا پوەزيا دەگەن نە؟
– پوەزيا ماعان ومىردە باسىمنان ءوتىپ جاتقان دۇنيەنىڭ بارىنەن, باسقا بەيمالىم «تىلدەردەن» دە جاقىنىراق. ول ءومىردىڭ ادەمىلىگى مەن كۇردەلى جاقتارىن ءدوپ باسىپ بايقاي الادى, ءتىپتى ءتىلدىڭ اياسىنان سىرتقارى الەمگە شىعىپ كوز سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گەتەنىڭ «پوەزيا – الەم ءتىلى» دەپ ايتقانى بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پوەزيا – بارلىق مادەني, ءدىني شەكارادان جوعارى تۇراتىن, قازاق اقىنى بولسىن, كوەلو, بورحەس بولسىن, ءبىر-ءبىرىنىڭ تىلىندە سويلەمەسە دە, تۇسىنىسە الاتىن ورتاق ءبىر الاڭ, ورتاق كەڭىستىك ءتارىزدى بولىپ كورىنەدى.
– سوڭعى ۋاقىتتا «الەمدە پوەزيا وقىرماندارى سيرەپ بارادى» دەگەن پىكىر بار.
– بۇل پىكىردى ونشا ماڭىزدى دەپ سانامايمىن. مەنىڭ ويىمشا, ول ءار ەلدە ءارتۇرلى. لاتىن امەريكاسىندا دا, اراب ەلدەرىندە دە, تۇركيادا دا, قازاقستاندا دا پوەزيا جەكە ادامنىڭ, ءتىپتى قاراپايىم ادامنىڭ دا ومىرىندە بەلگىلى ءبىر ورىن الادى. ءبىزدىڭ ەلدە پوەزيا وقىرماندارى سيرەك ەكەنى راس, بىراق, گەتەنىڭ زامانىندا دا بارلىق ادام ليريكا وقىعان جوق. ەگەر مەن «اھ, پوەزيانىڭ جاعدايى اۋىر, وقىرمانى از» دەيتىن بولسام, ونىم دۇرىس بولا قويماس. قازىر ليريكا سالاسىندا بارىن سالىپ ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جاستار وتە كوپ, وسى تۇرعىدان قاراعاندا, كوپ دۇنيە جازىلىپ جاتىر, پوەزياعا ەرەكشە قىزىعاتىن جاس ۇرپاق تا ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان كوڭىل قۋانتارلىق دۇنيەلەردى كورە تۇرا كۇرسىنىپ, مۇڭايۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن.
– XXI عاسىردا قاي ەل ادەبي ءدۇمپۋ جاساۋى مۇمكىن؟
– وو, اۋىر سۇراق. بولاشاقتى بولجاي المايمىن. بىراق ەۋروپانىڭ زاماناۋي ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن العان قۇبىلىس –XIX عاسىردىڭ اياعى, XX عاسىردىڭ باسىندا بودلەردەن باستاۋ العان دادايزم, ەكپرەسسيونيزم سياقتى الۋان ءتۇرلى ستيلدە جازاتىن تاماشا اقىنداردىڭ شىعۋى ەدى. مەنىڭ ويىمشا, جاقسى پوەزيا ادامدار قانداي دا ءبىر قىسپاققا قارسى بولعان جاعدايدا, ياعني بىردەڭە ايتىلۋى ءتيىس, بىراق ونى ايتۋ اۋىر بولعان جەردە پايدا بولادى. كوبىنە وسىندايدا قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا جاقسى ونەر تۋىندايدى. بۇعان دەيىن پاۋل تسەلاندى ايتقان ەدىك. ەۋروپادا دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار بولدى, مەن نەمىس ءتىلدى ادام رەتىندە سول سوعىسقا سەبەپشى بولعان ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن. كەز كەلگەن سانالى ادامدى تۋعان ءتىلىنىڭ ءجابىر كورۋى ەرەكشە تولعاندىرادى. پاۋل تسەلان ءتىلدى ناتسيستەردىڭ قورلاۋىنان اراشالاۋ ءۇشىن كۇرەستى. ياعني ول كەزدەگى ءتىل نەمىس ءتىلى ناتسيستەردىڭ ءتىلى, بۇيرىق بەرۋ ءۇشىن, ادامداردى كەمسىتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ءتىل بولعان. پاۋل تسەلان نەمىس ءتىلىن پوەزيا ءتىلى رەتىندە قورعاپ قالۋ ءۇشىن بارىن سالدى. تسەلاننىڭ ولەڭدەرى دە ارپالىسقا تولى, ويتكەنى جانىنا تۇسكەن جاراسى قالىڭ ەدى. ونى تولعاندىرعان ماسەلە سول ءبىر لاستانعان ءتىلدى قايتادان ادامزاتتىڭ تىلىنە اينالدىرۋ بولاتىن.
ال ناقتى سۇراققا ورالار بولساق, مەنىڭ كورىپكەلدىگىم جوق. مۇنداي سۇراقتى قويىپ وتىرعانىڭا قاراعاندا, مۇمكىن, ءوز جاۋابىڭ بار شىعار. سەنىڭشە, قاي ەلدە ءدۇمپۋ بولۋى مۇمكىن؟
– مەنىڭىشە, كەلەسى ءدۇمپۋ ازيا, شىعىس ەلدەرىندە بولادى.
– تۇسىنىكتى.
– الەم ادەبيەتىنەن ەرەكشە اسەر ەتكەن ەكى اۆتوردى ايتا الاسىز با؟
– امەريكالىق اقىن ەميلي ديكينسوندى ايتار ەدىم. ەكىنشىسى – جاس كەزىمدە ەرەكشە كوپ وقىعان اقىنىم راينەر ماريا ريلكە بولسىن. جاقسى كورەتىن اقىن-جازۋشىلارىم وتە كوپ, بۇگىن بىرەۋىن, ەرتەڭ باسقاسىن اتاۋىم مۇمكىن. مىسالى, وسى تىزىمگە دانيالىق جازۋشى ينگەر كريستەنسەن جانە نەمىستىڭ پۋريستىك اقىنى كريستيان مورگەنشتەرندى قوسۋعا بولادى.
– ريلكە جايلى ايتىپ قالدىڭىز. جالپى, ول وزىنەن كەيىنگى ەۋروپا پوەزياسىن وزگەرتكەن اۆتور دەر ەدىك, ەليوتتارعا دا ەداۋىر اسەر ەتكەنىن ەسكەرسەك...
– ءيا, ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. بىراق مەنىڭشە, ەليوت ريلكەگە قاراعاندا الدەقايدا مودەرندىك باعىتتاعى اقىن. ونى مەن ءوزىم ءجيى ەسكە الاتىن نە ءوز پوەزيامدى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءجيى پايدالاناتىن ت.س.ەليوتتىڭ حاتىنان الىنعان «بۇل فراگمەنتتەردى ءوزىمنىڭ قيراندىلارىما تىرەك ەتىپ قويدىم» دەگەن ايگىلى تسيتاتاسىنان كورەمىن. ول مۇنىمەن «الەم ەندى ءبىرتۇتاس, كەمشىلىكسىز قۇرىلىم ەمەس, كەرىسىنشە, ول كوپتەگەن فراگمەنتتەر مەن كوزقاراستاردان تۇرادى» دەپ, ونىمەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ ءارتۇرلى كوزقاراسقا ءبولىنۋىن كورسەتتى. وسى يدەيا ونىڭ شىعارمالارىنا دا ەندى. سونىڭ ىشىندە ء«شول» پوەماسىن ۇلى شىعارما دەپ بىلەمىن. ءسوز تۇيىنىنە كەلسەك, ەليوت ريلكەگە قاراعاندا تەرەڭىرەك بولعانى ايقىن, ريلكە ونداي مودەرن بولعان جوق.
– ورتا ازيادان قاي ەل ادەبيەتىمەن تانىسسىز؟
– ورتا ازيا اۆتورلارىن دۇرىس تانىماۋىم – مەنىڭ ۇلكەن كەمشىلىگىم بولىپ تۇر, ونىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسامىن. ال شىعىس اقىن-جازۋشىلارىنان الدىمەن ەسكە تۇسەتىنى – ەجەلگى پارسى اقىنى حافيز, قىتاي اقىنى لي باي, ارينە, بەلگىلى جاپون جازۋشىسى مۋراكامي دا بار. ال ورتالىق ازيادان ەشكىمدى بىلمەيمىن دەسەم دە بولادى. الدا ابايدى تاۋىپ وقيتىن بولامىن.
– ستەفان ماللارمەنىڭ «اقىن باقىتسىز بولۋى ءتيىس» دەگەن پىكىرىمەن كەلىسەسىز بە؟
– جو-جوق. جالپى بىردەڭەنى ىستەۋگە مىندەتتى, ءتيىس دەگەننىڭ ءوزى جاقسى ەمەس. ءوزىم تانيتىن ارىپتەستەرىمدى ەسكە الار بولسام, ولاردىڭ اراسىندا نەمىسشە ايتقاندا «ابدەن دىڭكەسى قۇرىعانشا جۇمىس ىستەيتىن», ياعني قالاعاندارى مەن كورگەندەرى ەكى ءتۇرلى بولعاندىقتان ۇزدىكسىز كۇرەسىپ, سول ءۇشىن جاندارى اۋىرىپ جۇرگەن باقىتسىز اقىندار بار. اقىندارعا كەيدە كەز كەلگەن جاعداي قاتتىراق اسەر ەتەدى.
– ءسىزدى كوبىنە تىلسىم قۇبىلىستار, كورىنبەگەن سىرلار قىزىقتىراتىن سەكىلدى.
– ءيا, مەنىڭ جازۋىما نەگىز بولاتىن ءبىر سىر بارى انىق. كەيدە ادام ءوزىن دانىشپان سەكىلدى سەزىنەدى, قاراپ وتىرىپ ءبارىنىڭ بىرتۇتاستىعىن, ءبىر-بىرىمەن قالاي بايلانىساتىنىن تۇسىنە قالاسىڭ. سول ساتتە ونى شاپ بەرىپ ۇستاپ الىپ, ولەڭگە اينالدىرا قويعىڭ كەلەدى, بىراق ول ۇستاتپاي كەتەدى. سوعان قاراماستان, ۇنەمى تىرىسۋ كەرەك.
– پوەزيانىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– ەگەر وسى جوبا اياسىنداعى الماسۋ تۇرعىسىنان قاراساق, ءتىلىمىز, ءداستۇرىمىز ءارتۇرلى بولسا دا, ماعان تۇبىندە پوەتيكالىق ۋتوپيا, باسقا دا سەزىم قۇرالدارى ارقىلى ءبىز ورتاق ءبىر تۇسىنىستىككە كەلەتىندەي بولىپ كورىنەمىز. پوەزيا – ساياساتى, مادەنيەتى ءارتۇرلى ەلدەردىڭ اراسىنداعى ەشقانداي شەكاراعا قارامايتىن ورتاق ءتىل. ءرۋميدىڭ «دۇرىس پەن قاتەنىڭ سىرتىندا ءبىر جەر بار, ءبىز سوندا كەزدەسەمىز» دەگەن ءسوزى بار. مەنىڭشە, سول جەر پوەزيا بولۋى مۇمكىن.
– قولىمداعى ءوزىڭىزدىڭ جىر كىتابىڭىز جايلى ايتا كەتسەڭىز.
– كىتاپتا مەن تەك وزىممەن-ءوزىم عانا ەمەس, باسقالارمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا ەكەنىمدى كورسەتتىم. تاقىرىبى «وزىمنەن باسقاعا» دەپ اتالۋى دا سوندىقتان. مىسالى, ءبىر ولەڭىمدە مالتاتاسقا ماقتاۋ ايتامىن, كەلەسى ولەڭىمدە سۋعا ماداق ايتامىن, سول سەكىلدى ءوزىمنىڭ جولداسىما ارنالعان عاشىقتىق جىرلار, ءتىل تۋرالى جازعاندارىم دا بار.
– شىعارماشىلىقتا سان ساپاعا اسەر ەتە الا ما؟
– جوق, ولاي دەپ ويلامايمىن. الاقانداي عانا شىعارماسىمەن ءدۇيىم كوپشىلىككە جول سىلتەي الاتىن ۇلى اقىندار بار. مىسالى, نەمىس ادەبيەتىندە گەورگ بۇحنەردىڭ جۇقا عانا جيناعى بار, بىراق شىعارمالارى كەرەمەت. بۇل جەردە سۇراق سان مەن ساپانىڭ قاتىسى جايلى بولىپ تۇر عوي, مەن سان-ساپانى انىقتايدى دەپ ويلامايمىن. وزىڭە العىسىمدى بىلدىرە وتىرىپ, پوەزيانىڭ بولاشاعى تۋرالى ويىڭدى سۇراسام بولا ما؟
– جالپى سالىستىرمالى تۇردە قاراسام, ءبىزدىڭ ەلدە پوەزيا جاقسى وقىلادى ەكەن, وقىرماندار ساناتى از ەمەس. سوندىقتان دا پوەزيا جۇلدىزدى داۋىرىنە قايتا ورالادى دەپ ويلايمىن.
– تاماشا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باتىرحان
سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»